MS 87 ile 93 arasında dört ordu altı yılda Asya Hunlarının kuzey yarısını yok etti. Han komutayı, parayı ve askerin bir azınlığını sağladı. Geri kalanlar Asya Hunları, Siyenpiler ve Wuhuanlar idi ve Han için kendi soydaşlarına karşı savaştılar.[1] Hou Han Shu tek tanıktır. Savaşı Güney merkezinin içinden anlatır.

87: Siyenpiler

İlk darbe bir Han harekâtı değildi. Zhanghe’nin ilk yılında Siyenpiler sol bölgeye girdi ve Kuzey Asya Hunlarını ağır biçimde bozguna uğrattı. Youliu Şanyu’yu öldürüp derisiyle evlerine döndüler.[1] Kuzey merkezi karışıklığa düştü. Elli sekiz kabile, silah taşıyabilen sekiz bin erkek dahil iki yüz bin kişi, Yunzhong’a, Wuyuan’a, Shuofang’a ve Beidi’ye gelip teslim oldu.[1]

88: Güney Şanyu’nun dilekçesi

Sonraki adımı Han değil, Asya Hunları önerdi. MS 88’in yedinci ayında Güney Şanyu Tuntuhe, naip imparatoriçeye bir dilekçe gönderdi. Metin dilekçeyi tam olarak aktarır. Dilekçe, bir bozkır hükümdarının herhangi bir Çin kaynağında korunmuş en uzun siyasi savıdır.[1]

Tuntuhe işe istihbaratla başladı. Yeni gelen firariler, önceki yılın üçüncü ayında Kuzey Şanyu’nun güney birlikleri tarafından yaralanıp Dinglinglerden ve Siyenpilerden korkarak merkezini bıraktığını, Anhou ırmağının çok batısına kaçtığını bildirdi. Bu yılın birinci ayında ise Gudu markileri, Kuzey Şanyu’nun üvey kardeşi olan Sağ Erdemli Kral’ı rakip şanyu yapmıştı. Bunun sonucunda kardeşler tahtı çekişiyor, taraftarları da dağılıyordu.[1] Tuntuhe krallarıyla, Gudu markileriyle ve yeni teslim olmuş şeflerle görüşmüştü. Hepsi aynı şeyi söylemişti: kuzey bölünmüşken vurmak, kuzeyi kırıp güneyi tamamlamak, ikisini tek devlet yapmak ve Han hanedanının kuzey için bir daha hiç kaygı duymamasını sağlamak.[1]

Sonra kendi durumunu anlattı. Babası Han’a geçmişti. Kırk yıl boyunca sınır kapalı ve korunmuş, büyük ordu onları savunmuştu. Kendisi ve halkı Han topraklarında doğup büyümüştü. Kendi sözleriyle, ağızlarını açıp yukarı bakarak beslenmişlerdi ve yıllık armağanlar yüzlerce milyonu buluyordu. Gösterecek hiçbir hizmeti olmadan rahat rahat kollarını kavuşturup oturmaktan utanıyordu.[1] Seferin kendi askerlerine verilmesini istedi. Komutanları ve kolları adlandırdı, tarihi de koydu: bütün kuvvetler dokuzuncu ayın ejderha kurbanına kadar ırmak kıyısında toplanacaktı. Belgenin en yalın cümlesiyle bitirdi: “Devletimin başarısı ya da başarısızlığı bu yıla bağlıdır.”[1]

General Geng Bing’e görüşü soruldu. Han yönetiminin duymak istediği savı sundu. Gök fırsatı vermişti. Kuzeydeki düşman bölünmüştü. Barbarlara barbarlarla vurmak devletin yararınaydı.[1]

Dou Xian'ın 89 seferinin haritası: Moğol bozkırında Kuzey Asya Hunları, Doğu Han'a tabi Güney Asya Hunları, Jilu geçidinden Altay'daki Jiluo Dağı'ndaki savaşa yürüyüş ve Yanran yazıtı. Doğuda Siyenpiler, batıda Wusun, Tarım vahaları ve Kuşanlar yer alır
89: Dou Xian, Güney Asya Hunlarıyla birlikte Jilu geçidinden yola çıkar ve kuzey Şanyu'yu Altay'daki Jiluo Dağı'nda yener. Yanran Dağı'ndaki bir yazıt zaferi kaydeder. Güney Asya Hunları Han'a tabidir, doğuyu Siyenpiler elinde tutar. Modern harita. Yol çizilmiştir, bozkırdaki sınırlar yaklaşıktır.
© Emre-E Yavuz 2026

89: Shuofang

Yongyuan’ın ilk yılında Geng Bing Batıyı Fetheden General yapıldı. Dou Xian, sekiz bin Han atlısı, Duliao komutanlığı ve Güney Şanyu’nun otuz bin atlısıyla birlikte Shuofang’dan yola çıktı. Kuzey Asya Hunlarını ağır biçimde bozguna uğrattılar. Kuzey Şanyu kaçtı. Bölüm, öldürülenleri ve esir alınanları iki yüz binden fazla sayar.[1][2] Modern bir anlatım zaferin ölçeğinden kuşku duyar. Bilinenlerin çoğu, Dou Xian’ın ilk seferin sonunda yazdırdığı taştan gelir, taş ise af kazanmak üzere sefere gönderilmiş bir prensin başarısını kaydeder. Aynı anlatım Jiluo Dağı’nı Altay’a değil, Ordos’un kuzeyinde, uzun zamandır sıradan bir Han sınırı olan yerdeki Gaoque geçidinin yakınına koyar.[3]

90: gece baskını

Yongyuan’ın ikinci yılının baharında Güney Şanyu, kuzey merkezine son vermek için izin istedi. Sol ve sağ kollarından sekiz bin atlı Jilu geçidinden yola çıktı. Zhuoye Dağı’nda yükü bırakıp iki kola ayrıldılar. Her kol hafif birliklerle ayrı bir yoldan ilerledi. Sol kol Batı Denizi’nin yanından geçip Heyun’un kuzeyine gitti. Sağ kol Asya Hun Irmağı’ndan batıya, Tanrı Dağları’nın çevresinden dolaşıp güneye Ganwei ırmağını aştı. İki kol buluşup geceleyin Kuzey Şanyu’yu kuşattı.[1] Kuzey Şanyu tamamen şaşırtıldı. Bin seçme adamla savaştı, yaralandı, attan düştü, yeniden bindi ve birkaç düzine atlıyla kurtuldu. Yeşim mührü, eşi ve beş çocuğu ele geçirildi. Sekiz bin kişinin başı kesildi, birkaç bin kişi de sağ yakalandı.[1]

Bölüm, o sırada Güney devletinin büyüklüğünü de bildirir. Otuz dört bin hane, iki yüz otuz yedi bin üç yüz kişi ve silah taşıyabilen elli bin yüz yetmiş adam sayar.[1]

91’den 93’e: son

Üçüncü yılda Kuzey Şanyu, Sağ Albay Geng Kui tarafından yeniden bozguna uğratıldı ve kaçtı. Nereye gittiği bilinmez.[1] Bölümün kapanış değerlendirmesi ise daha kesindir: şanyunun Wusunların ülkesine kaçtığını ve çölün kuzeyindeki ülkenin boş kaldığını söyler.[1] Aynı tarihin Yuan An biyografisi de onu Wusunlara gönderir.[4] Bir anlatıma göre o ve halkı 91’den sonra birkaç on yıl boyunca yukarı İli’de yaşadı. Sonra yaklaşık 158’de Kangju’nun kuzeyindeki bozkıra göçtüler.[5] Küçük kardeşi Yuchujian, birkaç bin takipçisiyle Barkol Gölü’nde kendini şanyu ilan etti ve sınırda kabul edilmeyi istedi. Dou Xian, Han’ın onu Kuzey Şanyu olarak tanımasını önerdi, Han yönetimi de kabul etti. MS 92’de Geng Kui ona mührü ve kordonları, yeşim saplı dört kılıcı ve tüylü bir şemsiyeyi getirdi. Han, Yiwu’da Güney Şanyu’nun başında olduğu gibi onun da başına bir subay koydu.[1] Plan, onu kuzey merkezine geri yerleştirmekti. Sonra Dou Xian gözden düştü ve kendi topraklarında canına kıymaya zorlandı.[6] MS 93’te Yuchujian kopup kuzeye at sürdü. Bin atlılı bir Han subayı onu izledi. Subay Yuchujian’ı geri çekip başını kesti, halkı da yok edildi.[1]

Sonuçlar

Kuzey devleti yok olmuştu. Siyenpiler Kuzey Moğolistan’ı aldı. Bu bölge, ardından gelen her bozkır devletinin merkezi oldu.[7] Kuzey Asya Hunlarının önemli bölümleri ya da unsurları batıya gitti. Yenilmiş Asya Hun grupları aynı yolu daha önce de kullanmıştı.[7] Wei Shu’da firarın bir anlatımı vardır. Dou Xian’ın sürdüğü Kuzey Şanyu Jinwei Dağı’nı aşıp batıya, Kangju’ya gitti. O kadar uzağa gidemeyen zayıflar Kuça’nın kuzeyinde kaldı. Onların torunları, Wei Shu’nun zamanında sayıları 200.000’den fazla olan Yuebanlardı.[8][9] 91’de ayrılan Asya Hunları Balkaş Gölü ile Aral Gölü arasına yerleştirilmiş ve Volga Hunlarının ataları sayılmıştır.[10] Başkaları Wei Shu’nun Yueban anlatısını efsane sayar. Yueban devletinin daha önce de var olduğunu, Asya Hunlarının onu ancak 91’de egemenlikleri altına aldığını savunurlar.[11] Üçüncü bir açıklama Yueban’da Tanrı Dağları’nın eski Asya Hunlarıyla 91’de Orhun’dan gelen Asya Hunlarının karışımını görür.[11] Üç yüzyıl sonra Avrupa’ya varan halkın bu gruplar olup olmadığını Türk Atlası Hunlar başlığı altında ortaya koyar. Türk Atlası soruyu burada yanıtlamaz.

Çöküşün sahadaki yenilgilerin ötesinde nedenleri de olduğu ileri sürülmüştür. Büyük ölçekli firarlar kuzey merkezini 70’li ve 80’li yıllar boyunca zayıflattı. Bunların en büyüğü 87’de elli sekiz kabilenin teslim olmasıydı. 73’ten itibaren Ban Chao’nun diplomasisi de Kuzey Asya Hunlarının Batı Bölgelerindeki müttefiklerini, aralarında Shanshan, Khotan ve Kashgar da olmak üzere, koparttı.[12] Bir Han tarihinin, 85’te Güney Asya Hunlarının kuzey şanyusuna önden, Dinglinglerin arkadan, Siyenpilerin soldan ve Batı Bölgeleri devletlerinin sağdan saldırdığını söylediği aktarılır.[13] Buna göre Kuzey Asya Hunları, Han’ın Tarım havzasından çekildiği 107 ile 123 arasında Batı Bölgelerine kısa süreyle döndü. Üsleri artık ne havzadaydı ne de Dış Moğolistan’da. Jushi ise 123’te hâlâ Kuzey Asya Hunlarının askerî ve ekonomik üssüydü.[14]

Zafer güneyi de yatıştırmadı. Son seferden sonraki bir yıl içinde yeni teslim olmuş kuzeyliler ayaklandı. On beş kabile ve iki yüz binden fazla kişiydiler. Zorla kendi şanyularını seçtiler ve çölü kuzeye doğru aşmaya çalıştılar. Onları durdurmak için dört Han ordusu ve sekiz bin Siyenpi ile Wuhuan atlısı gerekti.[1]

93’ten sonra Tanrı Dağları

Tanrı Dağları çevresindeki çatışmalar son seferden sonra altmış yıl daha sürdü. 89. bölüm kuzey merkezini MS 93’te sona erdirir. Hou Han Shu’nun 47. ve 88. bölümleri ise 120’li, 130’lu ve 150’li yıllarda hâlâ bir kuzey şanyusu ile bir Huyan kralı anar.[15] Tarih bu iki anlatıyı bağdaştırmaz. Han’ın Tarım havzasından çekilmesinin ardından Dunhuang valisi Cao Zong, Suo Ban’ı bin kişiyle Yiwu’ya gönderdi. Ön Jushi ve Shanshan kralları geldi. Birkaç ay sonra kuzey şanyusu ile Arka Jushi kralı Suo Ban’a saldırıp onu öldürdü ve Ön Jushi kralını kovdu.[15] 123’te Asya Hunları vaha devletlerine elçiler gönderip vadesi gelmiş ve ödenmemiş bütün vergileri istedi. Tutarları yükseltip çok kısa bir süre verdiler. Shanshan ve Jushi korktu ve öfkelendi.[16] Aynı yıl Ban Chao’nun oğlu Ban Yong Batı Bölgeleri yöneticisi yapıldı. Beş yüz kişiyle Liuzhong’a gidip bir askerî yerleşim kurdu.[17][18] Ertesi yılın birinci ayında Loulan’a ulaşıp Shanshan’ın teslimini kabul etti. Kuça kralı Baiying, Gumo ve Wensu kralları ile birlikte, elleri teslimiyet için bağlı olarak ona teslim oldu.[17] Ban Yong ardından vaha devletlerinden on binden fazla atlı ve yaya topladı. Asya Hunlarının Yili kralını Yihe vadisinden kovdu ve Ön Jushi’den beş binden fazla kişiyi aldı.[17][19] 125’te Ban Yong, Dunhuang, Zhangye ve Jiuquan’dan altı bin atlı topladı, yanına Shanshan, Shule ve Ön Jushi birliklerini aldı. Arka Jushi kralı Junjiu’yu yendi, sekiz binden fazla baş ve esir ile elli binden fazla at ve hayvan elde etti. Junjiu’yu ve şanyunun işaretini taşıyan bir Asya Hun elçisini Suo Ban’ın öldürüldüğü yerde idam etti.[17][19] 126 kışında devletleri Huyan kralına karşı seferber etti. Huyan kralı kaçtı, halkından yirmi binden fazla kişi karşı tarafa geçti. Ban Yong kuzey şanyusunun bir kuzenini esir aldı. Şanyunun kendisi on binden fazla atlıyla Arka Jushi’ye, Jinqie vadisine kadar geldi. Han yardımcı birliği gelince geri çekildi, Han subayı Cao Jun da Gudu markilerinden birini öldürdü. Huyan kralı bunun üzerine Kuwu Irmağı kıyısına çekildi.[17][20] 134 yazında Arka Jushi komutanı ile Jiatenu bin beş yüz kişiyle kuzey şanyusunun Changwulu vadisindeki kampına saldırdı. Çadırları yıktılar, birkaç yüz kişiyi öldürdüler. Şanyunun annesini, hala ya da teyzesini ve birkaç yüz kadını, yüz binden fazla sığır ve koyunu, bin arabadan fazlasını aldılar.[21] 135 baharında Huyan kralı Arka Jushi’ye saldırdı. Han, vaha devletlerinden ve sınır karakollarından 6.300 atlı gönderdi, Le Dağı’ndaki pusuları başarısız oldu. Sonbaharda Huyan kralı iki bin kişiyle yeniden geldi ve Arka Jushi’yi yendi.[21][22] Bundan sonra Çin tarihleri artık bir şanyudan söz etmez. Çin kaynaklarının kuzeyli barbarlar dediği Huyanlar, şanyunun rolünü devralmış olabilir. Öyleyse Çinliler Asya Hunları adını o zamandan sonra çoğunlukla onlar için kullandı.[23] 137 tarihli, Barkol Gölü’ndeki bir Çin yazıtı, Huyan reisini yenip öldüren ve orada bir zafer taşı diken Dunhuang komutanı Pei Cen’i anar. Çin tarihlerinin hiçbiri bu seferden söz etmez.[24] 151’de Huyan kralı üç bin atlıyla Yiwu’ya baskın yaptı. Yiwu komutanı Barkol’ün doğusuna beş yüz kişi gönderdi, hepsi yok oldu. Dunhuang valisi Sima Da dört binden fazla kişiyle çıktı, Huyan kralı geri çekildi ve Han bir sonuç almadan eve döndü.[21][25] 153’te Arka Jushi kralı Alodo, Han subayı Yan Hao ile tartışıp Qiegu’daki Han yerleşimine saldırdı. Kuzeydeki Asya Hunlarına kaçtı. Sonra döndü ve yeniden kral yapıldı.[21][26]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Hou Han Shu, juan 89
  2. ^ Ögel 2015, p. 287–297
  3. ^ Ögel 2015, p. 290–291
  4. ^ 内田吟風 1936b, p. 23
  5. ^ 内田吟風 1936b, p. 24,30
  6. ^ Hou Han Shu, juan 23
  7. ^ a b Golden 1992, p. 63
  8. ^ Wei Shu, juan 102
  9. ^ Ögel 2015, p. 297–299
  10. ^ Ögel 2015, p. 297–298
  11. ^ a b Ögel 2015, p. 299
  12. ^ Sinor 1990, p. 147–148
  13. ^ Sinor 1990, p. 148
  14. ^ Sinor 1990, p. 132, 149
  15. ^ a b Hou Han Shu, juan 47; Hou Han Shu, juan 88
  16. ^ Ögel 2015, p. 341
  17. ^ a b c d e Hou Han Shu, juan 47
  18. ^ Ögel 2015, p. 344
  19. ^ a b Ögel 2015, p. 345
  20. ^ Ögel 2015, p. 346
  21. ^ a b c d Hou Han Shu, juan 88
  22. ^ Ögel 2015, p. 362–363
  23. ^ Ögel 2015, p. 361–362
  24. ^ Ögel 2015, p. 363
  25. ^ Ögel 2015, p. 364–365
  26. ^ Ögel 2015, p. 366–367

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 匈奴西移年表：附・フンネン＝匈奴に關する再考察 (1936)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Kişiler
Ban Chao · Dou Xian
Devletler
Southern Xiongnu
Savaşlar
The Xiongnu–Han Wars
Muharebeler ve olaylar
Xiongnu split of 48
Halklar
Wuhuan · Yueban

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Han campaigns against the Northern Xiongnu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/han-campaigns-against-the-northern-xiongnu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026