Gol Mod

Gol Mod, Moğolistan’daki, 1 ve 2 diye numaralanmış iki Asya Hun mezarlığının adıdır. Gol Mod 2, kuzey-orta Moğolistan’daki Hanuy vadisindedir ve kazı raporlarının anlattığı mezarlıktır.^[1] Gol Mod 1 bu raporlarda yalnızca karşılaştırmalarda geçer.^[2]

Konum

Hanuy vadisinde erken göçebe hayvancılığı üzerine çalışan bir proje, Gol Mod 2’yi Temmuz 2001’de buldu ve haritasını çıkardı.^[1] Mezarlık Hangay dağlarının kuzeyinde, Hanuy ırmağının yaklaşık 12 kilometre doğusunda, Arkhangai ilinin Öndör Ulaan ilçesindedir. Çevredeki tepelerin arasında, kumlu düz bir arazide ve 1.800 metre yüksekliktedir.^[3] Doğudan güneye üç yanını dağlar kapatır, kuzeye doğru bir ırmağa açılır.^[4]

Hanuy vadisi, Asya Hun devletinin muhtemel merkez bölgelerinden biri sayılır, çünkü önemli Asya Hun mezarlıklarını ve bilinen surlu yerleşimlerin çoğunu barındırır.^[5] Vadideki yerleşimler üzerine yapılan bir çalışma, bunlar arasında mezarlıktakilerle karşılaştırılabilecek toplumsal ayrımlar bulmadı.^[6]

Mezarlık

Gol Mod 2, batıdan doğuya 2,2 kilometre, kuzeyden güneye 1,3 kilometre ölçer.^[1] İlk araştırma 400’den fazla mezar saydı.^[3] Bunların arasında bir platforma çıkan rampalı 98 mezar vardı, uzunlukları 8 ile 83 metre arasındaydı. Ayrıca yaklaşık 250 küçük dairesel eşlik eden mezar ve yaklaşık 85 büyük dairesel mezar sayıldı.^[7] Rampalar, daha yumuşak yamacın dibine ve dereye doğru yönelir.^[7]

Sonraki bir araştırma 571 taş mezar saydı.^[4] Bunların 104’ü geçitli kare mezardır ve bazı bilim insanları bunlara teras mezar der.^[4] 326’sı dairesel eşlik eden mezar, 141’i bağımsız dairesel mezardır.^[4] Araştırmacılar, küçük mezarların çimle örtülü olduğunu, bu yüzden sayımın eksik kalmış olabileceğini belirtir.^[4]

Araştırma mezarlığı iki başka mezarlıkla karşılaştırır. Noyon Uul 17,5 kilometrekareyi kaplar ve yaklaşık 212 mezarı vardır, bunların 29’u teras mezardır.^[8] Gol Mod 1, 7,56 kilometrekareyi kaplar. 2014 araştırmasına göre 483 mezarı vardır, bunların 214’ü teras mezardır.^[8] Gol Mod 2, 2,86 kilometrekareyi kaplar. Üçü arasında alanı en küçük, mezar sayısı en büyük olanıdır.^[8] Başka bir çalışma onu Moğolistan’daki en büyük Asya Hun mezarlıkları arasında sayar.^[9]

Gol Mod 1’deki ve Noyon Uul’daki büyük mezarların derinliği 17 metreye kadar çıkar, bu tür kuyuları donmuş toprakta kazmak güçtür. Bu gerekçeyle bir çalışma, Gol Mod 2’deki mezarların büyük olasılıkla sıcak mevsimde yapıldığını savunur.^[10]

1 numaralı mezar ve eşlik eden mezarları

Gol Mod 2’nin en belirgin anıtı 1 numaralı mezar kompleksidir. Rampası ve platformu birlikte 83 metre uzunluğundadır. Bu, bilinen en büyük Asya Hun mezarıdır.^[7] 2002 ile 2005 arasındaki kazıcılar, platformun doğusunda bir yay üzerinde sıralanan 27 eşlik eden mezarı ve platformun kuzeyindeki yirmi dokuzuncu mezarı kazdı. 2006’da raporlarını yazdıklarında merkezdeki mezar hâlâ açılmamıştı.^[11]

Yaydaki 27 eşlik eden mezarın hepsi soyulmuştu. Biri dışında her birinde ahşap bir tabutun kalıntıları vardı. Çukurlar 101 ile 235 santimetre derinlikteydi.^[12] Mezarların yüzeydeki daireleri güneyden kuzeye doğru büyür, kuzeydeki mezarlar daha derindir. Kazıcılar bunu birlikte düzenlenmiş planlı bir takım olarak okur.^[13]

27 mezarın 23’ünde iskelet kalıntıları, kötü durumda da olsa, korunmuştu. Kazıcılar ölülerden dokuzunu erkek olarak belirleyebildi.^[14] Kafatasları ve dişler öteki Asya Hun mezarlarındakiler gibi Asya tipindedir ve kazıcılar ölülerin bir kısmının akraba olabileceğini düşünür.^[15] 27 numaralı mezardaki adam bu örüntüye uymaz. Kazıcılar onun erken yıllarını başka bir bölgede geçirmiş olabileceğini düşünür.^[16] Çocuklar ve ergenler en güneydeki mezarlarda yatıyordu.^[14]

27 mezarın 14’ünde at kalıntıları vardı, bunların yedisinde at kafatasının tamamı bulundu. Sığır ve koyun ya da keçi kalıntıları daha seyrekti.^[17] Platformun kuzeyindeki 29 numaralı mezarda yalnızca başsız bir at vardı.^[18]

2017 ile 2019 arasındaki kazı, buluntularını 1 numaralı mezarınkilerle karşılaştırır. 1 numaralı mezarın 29 eşlik eden mezarının 23’ünde hayvan kemikleri vardı, kompleksten yirmiden fazla at kafatası çıktı.^[19]

Buluntular

Eşlik eden mezarlardan çıkanların çoğu demir eşyadır. Bunların arasında kemer tokaları, tokalar, gemler, bıçaklar, ok uçları, bir kazan ve bir çan vardır. Çanak çömlek çoğunlukla kırık parçalar halinde geldi.^[20] Başka buluntular kehribar boncuklar, altın folyoyla kaplı demir eşyalar, bir altın küpe, iki bronz disk ve TLV türünde bir Çin bronz aynasıdır.^[21] Bronz ayna, Wang Mang dönemi aynalarına (MS 9 ile 23) ya da kısa süre sonrakilere denk gelir. Kazıcılar bu yüzden alanı MS birinci yüzyılın başına ya da ortasına tarihler.^[22]

Bir çocuk mezarı olan 3 numaralı mezarda 267 cilalı koyun aşık kemiği vardı.^[21] Bunların 36’sında kazınmış işaretler var, bir kısmı daha önce hiç görülmemiş işaretler. Bunlar, Asya Hun döneminden bilinen işaretli aşık kemiklerinin neredeyse yarısını oluşturur.^[21] Bir çalışma, Asya Hun mezarlarındaki ve yerleşimlerindeki aşık kemikleri üzerinde görülen bu tür işaretleri, kehanet ya da oyun sırasında kullanılan bir göçebe boyun damgası sayar, tek tek sahiplerin mülkiyet işareti saymaz.^[23] Aşık oyunu maddesi bu geleneği ele alır.

2017 ile 2019 kazısı

Bir Moğol-Çin projesi Gol Mod 2’de, Temmuz 2017’den Ağustos 2019’a kadar üç saha sezonu çalıştı. Mezarlığın araştırmasını yaptı ve 189 ile 10 numaralı iki mezarı kazdı.^[24]

189 numaralı mezar, geçitli bir kare mezardır.^[8] Odası doğu, batı ve kuzey kenarlarında 29 metre, güney kenarında 26 metre uzunluğundadır. Geçit 20 metre uzunluğundadır. Doğu yanında bir yay üzerinde on iki dairesel eşlik eden mezar sıralanır.^[8] Eşlik eden mezarların hepsi bozulmuştu. Bazılarında kafatası ya da gövdenin üst kısmı eksikti, çanak çömlek ve metal eşya ise sağlamdı. Kazıcılar bunun soygun değil misilleme olduğunu tahmin eder.^[19]

Tabut, tavanın üstünden yaklaşık 11 metre aşağıdaydı. Gömüde bir iç tabut ve iki kat dış tabut vardı. Tabut kırmızı vernikle boyanmıştı. Soyguncular iç tabutun içindekileri almıştı. Tabutun dibinde tekstil ve kabuklu darı katmanları duruyordu.^[25] Buluntular arasında yaldızlı gümüşten iki ejderha ve bir yeşim kemer kancası vardır. Kazıcılar bunların Asya Hun soyluları mezarlarında ilk kez görüldüğünü bildirir.^[26]

Kazıcılar mezarı radyokarbonla yaklaşık MS 0’a tarihledi, en geç MS 72’ye.^[27] Genç bir erkeğin iskeleti dış tabutun üstünde yüzüstü yatıyordu. Kazıcılar onun, soyguncuların kuyusunun çökmesiyle altında kalan bir soyguncu mu yoksa tabuttan sürüklenmiş mezar sahibi mi olduğunu söyleyemiyor.^[28]

10 numaralı mezar, mezarlığın batısında yer alan, 13,3 metre uzunluğunda, geçitli daha küçük bir kare mezardır. Odasında bir araba, 15 at kafatası ve tabutta yatan yetişkin bir erkek vardı. Soyguncular ona dokunmamıştı. Buluntuları arasında eksiksiz bir gümüş at süsü takımı ve bir yeşim kılıç süsü bulunur.^[29] Kazıcılar onu MS 66 ile 130 arasına tarihler, yani 189 numaralı mezardan sonraya ve 1 numaralı mezara yakın bir döneme.^[30]

1 numaralı mezardaki adam

1 numaralı mezardaki yetişkin bir erkeğin genomu 2018’de yayımlandı ve 2023’te bir çalışmada yeniden ele alındı. Adam, en az 27 eşlik eden mezarı olan ve Roma camından kaseler içeren, şimdiye dek kazılmış en büyük kare mezar komplekslerinden birine gömülmüştü. Sonraki çalışmanın yazarları onu büyük olasılıkla bir şanyu, yani imparatorluğun hükümdarı sayar.^[31] Modellerine göre soyunun yaklaşık yüzde 39’u Erken Demir Çağı’ndaki Slab Grave halkından, yaklaşık yüzde 52’si Han Çin’iyle ilişkili bir kaynaktan, geri kalanı da uzak batı Moğolistan’ın Erken Demir Çağı halkından gelir.^[31] Arkeogenetik maddesi bu sonucu bağlamına yerleştirir, şanyu maddesi de unvanı ele alır.

Mezarlıkta sosyal sıra

Gol Mod 2 gibi büyük ve merkezî mezarlıklarda kare mezarlar, dairesel mezarlardan büyüklükleri, sayıları ve mezarlıktaki yerleri bakımından açıkça ayrılır.^[32] Bir çalışma, 1 numaralı mezar kompleksinin planını, eşlik eden dairesel mezarları olan geç Asya Hun kare mezarının örneği olarak gösterir.^[33] Mezarlıkların bir sıradüzeni Gol Mod 2’yi ve Noyon Uul’u en üste, Egiin Gol’un küçük mezar gruplarını en alta koyar.^[34]

Aidiyet

Kazıcılar Gol Mod 2’yi Asya Hunlarıyla ilişkili sayılan bir mezarlık olarak adlandırır.^[1] Bir çalışmaya göre MÖ birinci yüzyılda ortaya çıkan Moğolistan’ın büyük nekropollerinin kültürünün Çin tarihlerindeki Asya Hun imparatorluğuna ait olduğu henüz kanıtlanmamıştır.^[35] Noin Ula mezarları da aynı soruyu doğurur. Gol Mod’a gömülenlerin dili bilinmiyor ve buluntular bunu çözmüyor. Asya Hunları maddesi daha geniş tabloyu verir.

Notlar

^ a b c d Miller 2006, p. 1
^ Erdenebaatar 2022, p. 196–197
^ a b Miller 2006, p. 1–2
^ a b c d e Erdenebaatar 2022, p. 196
^ Houle 2011, p. 139
^ Houle 2011, p. 152
^ a b c Miller 2006, p. 2
^ a b c d e Erdenebaatar 2022, p. 197
^ Houle 2011, p. 139–140
^ Houle 2011, p. 147
^ Miller 2006, p. 2–3, 14
^ Miller 2006, p. 3–4
^ Miller 2006, p. 2, 4, 14
^ a b Miller 2006, p. 5
^ Miller 2006, p. 8–9
^ Miller 2006, p. 9
^ Miller 2006, p. 9–10
^ Miller 2006, p. 10
^ a b Erdenebaatar 2022, p. 202
^ Miller 2006, p. 11
^ a b c Miller 2006, p. 11, 13
^ Miller 2006, p. 13
^ Bogdanov 2017, p. 8, 20
^ Erdenebaatar 2022, p. 194, 197
^ Erdenebaatar 2022, p. 200
^ Erdenebaatar 2022, p. 201–202
^ Erdenebaatar 2022, p. 203
^ Erdenebaatar 2022, p. 200, 203
^ Erdenebaatar 2022, p. 204–205
^ Erdenebaatar 2022, p. 206
^ a b al. 2023, p. 8
^ Miller 2014, p. 31
^ Miller 2014, p. 28
^ Wright 2009, p. 384
^ Cosmo 2011, p. 38

Literatür

Bryan K. Miller; Francis Allard; Diimaajav Erdenebaatar; Christine Lee, A Xiongnu Tomb Complex: Excavations at Gol Mod 2 Cemetery, Mongolia (2002–05) (2006)
Diimaajav Erdenebaatar; Zhou Ligang; Lan Wanli; Liu Bin; Enkhbayar Mijiddorj; Baatar Galbadrah, The Results of the Study of Gol Mod-2 Site by the Mongolian-Chinese Joint Archaeological Research Team (2022)
Jean-Luc Houle; Lee G. Broderick, Settlement Patterns and Domestic Economy of the Xiongnu in Khanui Valley, Mongolia (2011)
Bryan K. Miller, Xiongnu “Kings” and the Political Order of the Steppe Empire (2014)
Juhyeon Lee et al., Genetic Population Structure of the Xiongnu Empire at Imperial and Local Scales (2023)
Joshua Wright; William Honeychurch; Chunag Amartuvshin, The Xiongnu Settlements of Egiin Gol, Mongolia (2009)
Evgeniy S. Bogdanov, The Origin of the Tamgas of the Xiongnu (2017)
Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)