2018’den beri Moğolistan mezarlarından elde edilen eski DNA, Asya Hun dönemi, Göktürk dönemi ve Uygur dönemi için yayımlandı.[1] Çalışmalar ölülerin soyunu betimler. Ölülerin hangi dili konuştuğunu, hangi adı taşıdığını ya da hangi hükümdara bağlı olduğunu kaydetmez.

Çalışmalar

2018’de yapılan bir çalışma, Avrasya bozkırlarından 137 eski genomun dizilimini çıkardı.[2] Özetine göre İskit grupları sonradan Asya Hun konfederasyonlarını kuran doğulu göçebelerle karıştı ve MÖ ikinci ya da üçüncü yüzyılda batıya göç etti. Dördüncü ve beşinci yüzyılların Hun geleneklerini oluşturdular. Bu göçebeler sonra Orta Çağ’ın kısa ömürlü kağanlıklarında Doğu Asya gruplarıyla daha da karıştı.[2] 2020’ye kadar yayımlanan üç Moğolistan Asya Hun genomu 2018 çalışmasından geldi.[3]

2020’de Cell dergisinde yayımlanan bir çalışma, Moğolistan’dan ve Baykal bölgesinden 214 kişiye ait, 6.000 yılı kapsayan yeni genom çapında veriyi çözümledi.[4] Evolutionary Human Sciences dergisindeki 2020 tarihli bir çalışma, eldeki genetik ve dilbilimsel verileri Asya Hunları, Rouranlar, Hunlar ve Avarlar için yan yana koydu.[5] 2023’te Science Advances dergisinde yayımlanan bir çalışma, Asya Hun imparatorluğunun batı ucundaki iki mezarlıktan 18 kişiyi çözümledi.[6] 2023 tarihli bir başka çalışma, Xiaoling türbesinden bir Aşina kadınının, İmparatoriçe Aşina’nın genomunun dizilimini çıkardı.[7] 2022 tarihli bir çalışma Karpat havzasındaki Avar seçkinlerini çözümledi.[8]

Asya Hunları

2020 çalışması, Moğolistan’ın her yerinden, yaklaşık MÖ 200 ile MS 100 arasına tarihlenen 60 Asya Hun dönemi bireyini içerir.[9] Bunların on üçü MÖ 100’den eskidir.[9] Yazarlar, Asya Hunlarının Moğolistan’dan ve çevre bölgelerden gelen halkların karışımıyla ortaya çıktığını bulur.[4]

Erken Asya Hunları arasında altı kişi, Altay ve Sayan bölgesinin Erken Demir Çağı halkına benzer, bir miktar İran’la ilişkili soy taşır. Altı kişi daha bu grupla doğu Moğolistan’ın Slab Grave halkı arasında yer alır, bunlardan ikisi o halkla örtüşür.[9] Yazarlar bunu Doğu Bozkırı’nın iki derinden ayrışmış soyunun, biri batıdan biri doğudan, birleşmesi olarak yorumlar.[9]

47 geç Asya Hunu arasında çeşitlilik daha yüksektir. On bir kişinin batı yakınlığı en yüksektir ve eski Sarmatlar kümesine düşer. Sekiz kişinin doğu yakınlığı en yüksektir ve daha güneydeki Çin’e doğru kayar. Bunların altısı Slab Grave halkı ile bir Han kaynağının karışımı olarak modellenir.[9] Geç Asya Hunları böylece iki ek süreç gösterir: Sarmat ilişkili bir batı kaynağından gen akışı ve Han imparatorluğu halkıyla artan karışım.[9]

2023 çalışması, batı sınırındaki iki Asya Hun topluluğunun içindeki çeşitliliğin tüm imparatorluğunkine eşit olduğunu ve geniş ailelerin içinde bile görüldüğünü bulur.[6] Çeşitlilik en düşük statülü bireylerde en yüksektir. En yüksek statülü bireylerde çeşitlilik daha azdır ve doğu Avrasya soyu daha fazladır, her iki mezarlıkta da en yüksek statülü mezarlar kadınlara aitti.[10] Yazarlar bunu, iktidarın Asya Hun halkının belirli kesimlerinde toplandığının bir işareti olarak değerlendirir.[6] Gol Mod’daki büyük 1 numaralı mezardan tek bir adam daha önce çözümlenmişti. O da yüksek bir doğu Avrasya soyu taşır.[10]

Göktürk dönemi

2020 çalışması, beş alandan Göktürk dönemi bağlamlarına ait sekiz birey içerir, bunların arasında Shoroon Bumbagar ve Zaan-Khoshuu vardır.[11] Bu bireyler Asya Hun dönemi bireylerinden ayrışır ve yazarlar bu dönemde Moğolistan’a yeni bir gen akışı geldiğini çıkarır.[12] Sekiz kişiden ikisi Slab Grave halkından ayırt edilemez, biri ağırlıklı olarak Han ilişkilidir, geri kalanlar ara profiller gösterir.[12] Çalışma, Göktürk dönemi bireylerinin ardındaki karışımı yaklaşık MS 500’e tarihler.[12]

Sekiz kişiden biri, Tang’a hizmet eden bir Bugu elçisinin türbesinin rampasında bulundu ve yüzde 78 Han ilişkili soy taşır. Yazarlar onu girişi korumak için kurban edilmiş bir Çinli hizmetli sayar.[12] Örnek döneme soyu yüzünden değil, mezarı yüzünden girer.

Bir Aşina mensubunun genomu yayımlandı: İmparatoriçe Aşina’nınki. 2023 çalışmasının ek şekilleri onu, modern Tunguz ve Moğol dili konuşurlarıyla ve Siyenpiler, Rouranlar ve Kitanlar dahil eski kuzeydoğu Asya halklarıyla birlikte doğu Avrasyalılar arasında yer alan biri olarak betimler.[13] Onun erken Asya Hunlarından daha çok doğu Avrasyalılarla ortak payı olduğunu bildirirler.[14]

Uygur dönemi

2020 çalışması Uygur mezarlıklarından 13 birey içerir. On ikisi Uygur başkenti Ordu Balık yakınındaki Olon Dov’dan, biri Zaan-Khoshuu’dandır.[12] Çoğu yüksek ama değişken bir batı Avrasya soyu gösterir. Yazarlar bunu bir Alan kaynağı ile İran ilişkili bir kaynağın karışımı olarak, Slab Grave soyuyla birlikte modeller.[12] Karışımı onlar da yaklaşık MS 500’e tarihler.[12]

Altı kişi Olon Dov’da tek bir mezarda, 19 numaralı mezarda yatıyordu. Yalnızca ikisi, ikinci derecede akrabadır. Yazarlar, bu tür toplu mezarların işlevi ve içlerine gömülenlerin ilişkileri hakkında soru doğurduğu sonucuna varır.[12] Uygur Kağanlığı maddesi devleti ele alır.

Rouranlar ve Avarlar

2020’ye kadar tek bir Rouran dönemi genomu yayımlanmıştı. O genom, Moğolistan’ın bugünkü Moğol dili konuşan halkları ile aşağı Amur havzasının Tunguz dili konuşan halkları arasında yer alır.[15] 2022 tarihli bir çalışma, erken Avar seçkinleri ile Moğolistan’daki Rouranlar arasında çarpıcı bir genetik benzerlik bildirir.[8] 2020 tarihli bir derleme, verileri Rouranlar ile Avarlar arasındaki süreklilik sorusunda tarafsız bulur. Yalnızca bazı Avrupa Avarlarının doğu Asya soyu taşıdığını savunur.[16] Rouranlar ve Avarların kökeni maddeleri bu soruyu ele alır.

Verilerin sınırları

Örnekler küçüktür. 2018 çalışmasında üç Asya Hun genomu vardı, 2020 çalışmasında 60, Göktürk döneminde sekiz birey, Uygur döneminde on üç birey vardır, imparatoriçenin genomu da bunların yanında durur.[17] Yazarlar erken Orta Çağ verilerine seyrek ve düzensiz der. Asya Hunları ile Göktürkler arasındaki 400 yıl için Siyenpilere ya da Rouranlara ait çok az alan bilinir.[18] Geç Asya Hunlarının, 300 mezardan yalnızca sekiz bireyin çözümlendiği bir alanı düşük çeşitlilik gösterir.[19] Yazarlar örneklemenin yanlı olabileceğinden kuşkulanır.[19]

Etiketler genomdan değil mezardan gelir. 2020 çalışması Göktürk bağlamlarından ve Uygur mezarlıklarından bireylerden söz eder.[12] 2020 çalışması Slab Grave halkını, Han’ı ve Alanları modelinin “soy vekilleri” olarak adlandırır.[20] Böyle bir vekil, modele uyan örneklenmiş bir gruptur. Bir kişinin o halktan geldiğini göstermez. Asya Hunları için 2023 çalışmasının yazarları, çeşitliliğin “temsilî” bir Asya Hun genetik profili tanımlama çabasını anlamsız kıldığını söyler.[19]

Soy, dil demek değildir. 2018 çalışmasının özeti, bozkırdaki bir soy değişimini bir dil değişimine bağlar: ağırlıkla batı Avrasya soyundan Hint-Avrupa dili konuşurlardan, bugün esas olarak Doğu Asya soyu taşıyan, çoğunlukla Türk dili konuşan gruplara geçiş.[2] Bu bağ yazarların yorumudur. Genomlar dil taşımaz. Rouranlar ve Avarlar üzerine bir derleme, ikisinin nasıl ayrılabileceğini gösterir. Kültür ve tarih sürekliliğinin dil sürekliliği olmadan da bulunabileceği olasılığını anar, bu da bir dil değişimi anlamına gelirdi.[16] İmparatoriçe Aşina üzerine 2023 çalışmasının eki, eski grupların, yani Aşinaların, erken Orta Çağ Göktürk dönemi bireylerinin, Asya Hunlarının ve Uygur dönemi bireylerinin, birkaç eşleşme dışında, bugünün Türk dili konuşan halklarından anlamlı biçimde ayrıştığını bildirir.[21]

Tartışmalarda genetik kanıt

Genetik kanıt üç tartışmaya girer. Birincisi Asya Hunlarının diliyle ilgilidir. 2020 derlemesinin yazarları, Asya Hun halkının ağırlıklı kesiminin büyük olasılıkla Türkçe konuştuğu sonucuna varır. Batı ve doğu soylarının genetik karışımını, bir İran bileşeni ve bir Türk bileşeni olan dil tablosunu yansıtan bir şey olarak görürler. Yenisey hipotezinin genetikçe desteklenmediğini bulurlar.[15] Bugünün Ketleri Asya Hunlarının İran ilişkili soyundan yoksundur ve Samoyed dili konuşan komşularına yakındır.[22] Buna karşılık yakın tarihli bir dilbilim çalışması, Asya Hunlarının ve Hunların dilini erken bir Yenisey biçimi olarak tanımlamasının genetik ve arkeolojik çalışmaları güçlendirdiğini ve doğruladığını söyler.[23] Asya Hunlarının dili maddesi görüşleri yan yana koyar.

İkinci tartışma Hunlarla ilgilidir. 2018 özeti, karışmış İskit ve Asya Hun gruplarının batıya giderek dördüncü ve beşinci yüzyılların Hun geleneklerini oluşturduğunu söyler.[2] 2020 derlemesi, Asya Hunları ile Avrupa Hunları arasındaki süreklilik kanıtını çok zayıf bulur. Karpat havzasında Hun dönemine ait hiçbir genomun bildirilmediğini kaydeder.[15] Hunlar ve Asya Hunları tartışması maddesi bunu ele alır.

Üçüncü tartışma, Zhou Shu’nun öne sürdüğü, Aşinaların Asya Hunlarından geldiği iddiasıyla ilgilidir.[24] Göktürk dönemi bireyleri, Asya Hun bireylerinden bir grup olarak ayrışır.[12] Ancak bunlar sekiz kişidir ve Aşina genomu tek bir kadına aittir. Eldeki genomlar bu yüzden iddiayı sınayamaz. Göktürkler ve Asya Hunları maddesi iddiayı ele alır.

Notlar

  1. ^ al. 2018, p. 369; Summary; 1; al. 2020, p. 369; Summary; 1; al. 2023, p. 369; Summary; 1
  2. ^ a b c d al. 2018, p. 369
  3. ^ Savelyev 2020, p. 6–7
  4. ^ a b al. 2020, summary
  5. ^ Savelyev 2020, p. 1
  6. ^ a b c al. 2023, p. 1
  7. ^ al. 2023, supplementary document, section 1
  8. ^ a b al. 2022, p. 1
  9. ^ a b c d e f al. 2020, results, xiongnu empire
  10. ^ a b al. 2023, p. 8
  11. ^ al. 2020, star methods, early medieval
  12. ^ a b c d e f g h i j al. 2020, results, fluctuating genetic heterogeneity
  13. ^ al. 2023, fig. s3
  14. ^ al. 2023, fig. s10
  15. ^ a b c Savelyev 2020, p. 12
  16. ^ a b Savelyev 2020, p. 14
  17. ^ Savelyev 2020, p. 6–7; Results, Fluctuating Genetic Heterogeneity; Supplementary Document, Section 1; al. 2020, p. 6–7; Results, Fluctuating Genetic Heterogeneity; Supplementary Document, Section 1; al. 2023, p. 6–7; Results, Fluctuating Genetic Heterogeneity; Supplementary Document, Section 1
  18. ^ al. 2020, discussion
  19. ^ a b c al. 2023, p. 6
  20. ^ al. 2020, results, rise of the mongol empire
  21. ^ al. 2023, fig. s17
  22. ^ Savelyev 2020, p. 7
  23. ^ Bonmann 2025, p. 29
  24. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50

Kaynaklar

Literatür

  • Peter de Barros Damgaard et al., 137 Ancient Human Genomes from across the Eurasian Steppes (2018)
  • Choongwon Jeong et al., A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia’s Eastern Steppe (2020)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Juhyeon Lee et al., Genetic Population Structure of the Xiongnu Empire at Imperial and Local Scales (2023)
  • Yang et al., Ancient genome of Empress Ashina (2023)
  • Guido Alberto Gnecchi-Ruscone et al., Ancient Genomes Reveal Origin and Rapid Trans-Eurasian Migration of 7th Century Avar Elites (2022)
  • Svenja Bonmann; Simon Fries, Linguistic Evidence Suggests that Xiong-nu and Huns Spoke the Same Paleo-Siberian Language (2025)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Yerler
Gol Mod

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Archaeogenetics of the Steppe Empires.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/archaeogenetics-of-the-steppe-empires/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026