Han, Wang Mang’ın tahta oturduğu ortadaki kesinti dışında MÖ 202’den MS 220’ye kadar Çin’i yönetti. Han, iki yüzyıllık sınırda Asya Hunlarının karşı tarafıydı. MÖ 200’de Baideng’de yenildi. MÖ 133’e kadar heqin düzeni altında ödeme yaptı. Mayi’den itibaren savaştı. MS 48’den sonra Güney Asya Hunlarının kuzeydeki soydaşlarına karşı koruyucusu ve ödeyeni oldu.[1]

Heqin düzeni

Baideng’den sonra Gaozu’nun sarayı Liu Jing’i, şanyunun eşi olacak bir imparatorluk prensesiyle birlikte gönderdi. Han her yıl belirli miktarlarda ipek yünü, ipek, şarap ve yiyecek teslim etmeyi üstlendi. İki hanedan kardeş olacaktı.[2] Wen döneminde düzen yenilendi. MÖ 162’de imparator onu imparatorluk boyunca ilan ettirdi: Asya Hunları sınıra girmeyecek, Han sınırdan çıkmayacak, antlaşmayı bozan ölecekti.[2] Jing düzeni bir kez daha yeniledi, sınır pazarlarını yeniden açtı ve eskisi gibi bir prenses gönderdi. Asya Hunları arada akın etti, ama hiçbir zaman büyük güçle değil.[2] Wudi’nin ilk yıllarında şartlar onaylandı ve pazarlar cömertçe dolduruldu. Han Shu’ya göre Asya Hunları şanyudan başlayarak Han’a dosttu ve Sed boyunca gelip gidiyordu.[2]

Wudi’nin savaşı

Düzen bir hileyle sona erdi. Han’ın gönderdiği Mayi’li bir adam, şehrini şanyuya satıyormuş gibi yaptı. Han şehrin çevresine üç yüz binden fazla adam gizledi. Şanyu tarlalara yayılmış, çobansız sığırları gördü. Kuşkulandı ve geri döndü. Planı öneren ama kımıldamayan Han generali öldürüldü.[2] O andan sonra Asya Hunları heqin’i bozdu ve sınıra akın etti. Yine de pazarları istiyorlardı ve Han onları açık tuttu.[2]

Wudi’nin generalleri Sarı Irmak’ın güneyindeki toprağı aldı ve orada Shuofang idari bölgesini (komutanlığını) kurdu. Shanggu’nun Zaoyang ilçesini ise Hu’ya bıraktılar.[2] Bir seferde Han iki general ve üç binden fazla at kaybetti. Zhao Xin, Han’ın marki ve general yaptığı küçük bir Hu kralıydı. Birliğiyle şanyuya döndü. Şanyuya, Han’ı dışarı çekip yıpratmak için çölün ötesinde kuzeye çekilmesini öğütledi.[2] MÖ 121’de Hunye Kralı Xiutu Kralı’nı öldürdü ve yüz bin olarak anılan kırk binden fazla insanla Han’a geçti. Han onları beş bağımlı devlete yerleştirdi ve topraklarından Wuwei ve Jiuquan idari bölgelerini kurdu.[3] MÖ 119’da iki Han ordusu çölü geçti. Şanyu birkaç yüz atlıyla kuzeybatıya kaçtı.[2] Han Shu sonucu tek bir yan cümleyle bildirir: o günden sonra Asya Hunları uzağa çekildi ve çölün güneyinde kraliyet sarayı kalmadı.[2] Han, elli altmış bin memur ve askerle Shuofang’dan batıda Lingju’ya kadar kanallar ve tarla daireleri işletti.[2] Mobei seferinin kendi maddesi vardır.

Maliyet aynı bölümde verilir. Han, Asya Hun tarafında seksen doksan bin ölü ya da tutsak saydı. Kendi tarafında ise on bin ve fazlası ölü ve yüz binden fazla at kaybı saydı. Bu yüzden yeniden gidecek kadar atı kalmadı.[2] Şanyu heqin istediğinde saray bölündü. Bir kısmı eski düzeni, bir kısmı onun tabi kılınmasını istiyordu. Baş kâtip Ren Chang, ona dış tebaa olup sınırda hizmet etmesini söylemek için gönderildi. Şanyu öfkelenip onu alıkoydu.[2] Fan Ye’nin Wei Qing ile Huo Qubing hakkındaki hükmü Hou Han Shu’da, Dou Xian biyografisindedir. İkisi Han’ın gücünü yıldan yıla Asya Hunlarına karşı, devletin kaynaklarının yarısından fazlası tükenene kadar kullandı. Kurnaz düşman yine de yenilmedi.[4]

Koridorun batısı

Savaşın batıda da bir yanı vardı. Han Shu’ya göre Wudi doğuda Kore ve Huimo topraklarını aldı. Aynı sırada batıda Hu’yu Qianglardan ayırmak için Jiuquan idari bölgesini kurdu. Yuezhilere ve Daxia’ya giden yolu açtı. Asya Hunlarını batıdaki müttefiklerinden koparmak için Wusunların kralına bir prenses verdi.[2] Aynı eserin Batı Bölgeleri üzerindeki kapanış hükmü amacı Asya Hunlarının sağ kolunu kesmek olarak verir. Wudi Hexi’nin dört idari bölgesini açtı, Yeşim Kapı’yı geçti ve batıdaki devletlere ulaştı. Güneydeki Qianglarla Yuezhileri şanyudan ayırdı. Şanyu desteğini yitirdi ve uzaklara kaçtı.[5] Aynı hüküm bedeli de sayar: şarap, tuz ve demir tekelleri, yeni bir para, araba, tekne ve hayvanlara vergiler. Halkın gücü tükendi ve haydutlar türedi. Saltanatının sonunda Wudi Luntai topraklarından vazgeçti ve bir keder fermanı yayımladı.[5] Yuezhilere giden yolu açan Zhang Qian’ın görevinin kendi maddesi vardır.

Kaynaklar, yolu elinde tutan dört Hexi idari bölgesini birden fazla biçimde tarihler. Han Shu’daki Wudi yıllıkları Wuwei ile Jiuquan’ı MÖ 121’e koyar, bunlar Hunye ve Xiutu krallarının topraklarından yapılmıştır. Zhangye ile Dunhuang’ı MÖ 111’e koyar, bunlar ilk ikisinin topraklarından ayrılmıştır.[6] Batı Bölgeleri bölümü yalnızca Jiuquan’ı ilk diye anar. Bölüme göre ülkeyi doldurmak için yerleşimciler gönderildikten sonra Wuwei, Zhangye ve Dunhuang ondan ayrıldı.[5] İki tarihleme daha aktarılır. Han Shu’nun coğrafya risalesinin Zhangye ile Jiuquan için MÖ 104’ü, Wuwei için 101’i, Dunhuang için 88’i verdiği söylenir.[7] Zizhi tongjian yalnızca Jiuquan’ı MÖ 115’te kurar. Wuwei’yi ondan sonra ayırır ve Zhangye ile Dunhuang’ı 111’de ekler.[7]

Savaşı tarım kolonileri izledi. Dayuan seferinden sonra Han, Luntou’ya birkaç yüz asker-çiftçi yerleştirdi. Tarlaları korumak ve yurt dışına gönderilen heyetler için tahıl depolamak üzere bu çiftçilerin başına bir elçi koydu.[8] Bu, Tarım üzerinden kuzey yolu boyunca uzanan bir koloni zincirinin ilkiydi.[9] MÖ 60’ta Rizhu Kralı Han’a geçti. Onu karşılayan subay Zheng Ji’ye güney yoluna ek olarak kuzey yolunun korunması da verildi. Bu makama Koruyucu General denirdi ve merkezi Wulei kasabasıydı.[5]

Sarayda iki taraf

Ban Gu, Asya Hunları bölümünü Han sarayı hakkında bir hükümle kapatır. Gaozu’dan itibaren her danışmanın kendi görüşü vardı, der. Danışmanlar Gaozu altında Liu Jing, İmparatoriçe Lü altında Fan Kuai ile Ji Bu, Wen altında Jia Yi ile Chao Cuo, Wudi altında Wang Hui, Han Anguo ve Dong Zhongshu idi. Hepsi iki partiye varırdı. Saray giysili bilginler heqin’den yanaydı. Zırhlı adamlar fetih için konuşuyordu. Her taraf, der, yalnızca o anın yararını gördü ve hiçbiri Asya Hunlarını baştan sona incelememişti.[2] Han, tarihi boyunca nezaketle barış yapmış, silahla fethetmiş, alçakgönüllülükle Asya Hunlarına hizmet etmiş ve onları heybetle boyun eğdirmişti.[2]

Şanyunun teslim oluşu

Dönüş Asya Hun tarafından geldi. MÖ 53’te kardeşi tarafından yenilen şanyu Huhanye, teslim olma öğüdünü izledi. Oğlunu Han sarayında hizmet etmeye gönderdi.[2] MÖ 51’in birinci ayında, Ganlu’nun üçüncü yılında Ganquan sarayına geldi. Han onu özel törenlerle karşıladı. Yeri feodal kralların üstündeydi ve adı anılmadan tebaa olarak duyuruldu. Armağanlar arasında altın bir mühür, bir elbise ve başlık, kabzası yeşimden bir kılıç, bir araba ve sekiz bin top brokar ve ipek vardı.[2] Saray sonra onu on altı bin atlıyla Shuofang’a kadar geri götürdü. Sınır ambarlarından besledi.[2] Sonraki bir yıl Huhanye, Shanggu’dan Dunhuang’a kadar sınırı kendisinin korumasına izin istedi. Böylece Han garnizonlarını dağıtabilirdi. Saray bu isteği tartıştı. Sınırı bilen bir görevli karşı çıktı. Yinshan, Han onu alana kadar Asya Hunlarının av ve yay yapım ülkesiydi ve yaşlılar Asya Hunlarının oradan ağlamadan geçmediğini söylerdi. İmparator garnizonları dağıtmayı reddetti.[2] Aynı bölüm, aynı yıl Wang Zhaojun’un şanyuya armağan edildiğini kaydeder.[2]

Wang Mang ve Geç Han

Huhanye düzeni altmış yıldan fazla sürdü. Ban Gu, kopuşu Wang Mang’ın tahtı gasbının açtığını söyler. Şanyu öfkesini Han’a çevirdi ve Wang Mang rehine oğlunun kafasını kestirdi.[2] Kopuş bir mühürle başladı. MS 9’da, saltanatının ilk yılında Wang Mang, Han’ın Asya Hunlarına verdiği mührü değiştirmek için şanyuya altın ve ipekle altı elçi gönderdi. Eski mühürde “Asya Hunları Şanyusu Mührü” yazıyordu, yenisinde “Xin’in Asya Hunları Şanyusu Damgası”. Elçilerden biri, şanyu yenisini okuyunca eski mührü isteyeceğinden korktu. Eski mührü baltayla kırdı. Ertesi gün şanyunun markisi itiraz etti. Han, dedi, bir damga değil bir mühür vermişti. Şanyunun altındaki kralların mührü ise Han ve damga sözcüğünü taşıyanlardı. Şimdi “mühür” gitmiş, “Xin” eklenmişti. Şanyu bir tebaadan daha yukarıda durmuyordu. Şanyu kardeşini elçilere teşekkür etmeye gönderdi. Yazıyla da eski mührü istedi.[2][10][11][12] MS 11’de Wang Mang Asya Hunlarını kâğıt üzerinde on beş şanyuya böldü. Huhanye’nin torunlarını dışarı çekmek için Yunzhong sınırına on bin atlıyla iki subay gönderdi. Üç kişi geldi: Sağ Lihan Kralı Xian, oğlu Deng ve Zhu. Xian, Evlat Şanyu, Zhu ise İtaatkâr Şanyu unvanını kabul etmeye zorlandı, Zhu ile Deng de Chang’an’a gönderildi.[2][13] Hüküm süren şanyu öfkelendi. Önceki şanyunun İmparator Xuan’dan lütuf gördüğünü ve ona ihanet edemeyeceğini söyledi. Şimdiki Gök Oğlu’nun Xuan’ın soyundan olmadığını, öyleyse neye dayanarak hüküm sürdüğünü sordu. Komutanlarını Yunzhong’a soktu ve oradaki birçok memuru ile halkı öldürdü.[2] Ardından sol ve sağ kanat komutanlarına ve sınır krallarına, on binden fazla, birkaç binden ve birkaç yüzden oluşan akıncı gruplarıyla akın etmelerini emretti.[2][14] Wang Mang on iki ordu komutanı ve üç yüz gün yetecek tahılla 300.000 kişilik bir seferberlikle karşılık verdi. Ordular on yoldan ilerleyecek ve Asya Hunlarını Dingling’e kadar sürecekti. Toprak sonra Huhanye’nin on beş oğlu arasında paylaştırılacaktı.[2][14] Generali Yan You beş güçlüğe işaret ederek itiraz etti: ordu bir yılda toplanamazdı, boş sınır onu besleyemezdi, öküzler yüz gün dolmadan ölürdü, Asya Hun ülkesinin soğuğu ve rüzgârı mevsimler boyunca kalan bir ordunun belini kırardı ve yük, birlikleri öylesine yavaşlatırdı ki düşman kolayca geri çekilebilirdi. Wang Mang dinlemedi ve imparatorluk karıştı.[2][15] MS 15’te Wang Mang bir kez daha altın ve değerli eşyalarla elçiler gönderdi ve şanyuyu yeni adlar almaya ikna etti: Asya Hunları için 恭奴, şanyu unvanı için 善于. Modern anlatımlar bunları “itaatkâr köleler” ve “iyi bir adam” diye anlar.[16][17] Şanyu altına sevindi ve razı oldu, ama akınlar eskisi gibi sürdü.[2] Dunhuang’ın kuzeyindeki sınır karakollarından tarihli tahta levhalar MS 8’den MS 21’e kadar sürer. Oradaki karakol hattında bu yüzden, vahalarda ne olursa olsun, saltanatının son yıllarında hâlâ nöbet tutuluyordu.[18] Batıda Wang Mang Tarım vahalarının krallarını rütbeden indirdi. Onlar ayaklanıp Asya Hun hizmetine döndü. Asya Hunları onlara ağır vergi koydu. Jianwu yıllarında Han’dan bir Koruyucu istemek için haber gönderdiler. Daha yeni toparlanan imparatorluğuyla Guangwu reddetti.[19] MS 48 bölünmesi Han’a Güney Asya Hunlarında yeni bir ortak verdi.[20] MS 89’da Dou Xian ile Geng Bing güneyli atlılarla birlikte sekiz bin atlı çıkardı ve kuzey şanyuyu kırdı. MS 91’de kuzey şanyu yeniden yenildi ve bilinmeyen bir yere kaçtı.[20] Batı Bölgeleri Koruyucusu Yongping yıllarında yeniden kuruldu. Ban Chao altında bir kez daha kuruldu. Ban Chao, Yongyuan’ın üçüncü yılından itibaren bu görevi Kuça’dan yürüttü.[19] İmparator He’nin ölümünden sonra Batı Bölgeleri ayaklandı ve İmparator An Koruyucu’yu kaldırdı. Hou Han Shu’ya göre Han bunun üzerine bölgeyi bıraktı. Kuzey Asya Hunları devletleri geri aldı ve sınıra on yıldan fazla akın etti.[19] Ban Chao’nun oğlu Ban Yong beş yüz hükümlü askerle Liuzhong’a gitti ve Cheshi’yi kırdı. On yedi devlet teslim oldu. Wusunlar ve Congling’in batısındaki ülke ise kaybedildi.[19] Aynı eser, Jianwu ile Yanguang arasında Batı Bölgeleri’nin Han’dan üç kez kesildiğini ve üç kez açıldığını sayar.[19]

Kaynak olarak Han

Han ikinci bir biçimde de oradadır ve bu daha önemlidir. Han’ın altında ve Han hakkında yazılmış üç eser, Shiji, Han Shu ve Hou Han Shu, Asya Hunları hakkında bilinebilecek hemen her şeyi, makamlarını, hukuklarını, toplantılarını ve hükümdarlarının kendi sözlerini içerir. Bozkır bu yüzyıllardan kendi metnini bırakmadı. Ayakta kalan anlatı bu yüzden onunla savaşan gücün anlatısıdır.

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Asya Hunları (Xiongnu)MÖ 200 – 93

  2. Güney Asya Hunları48 – 93

Notlar

  1. ^ Shiji, juan 110
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac Han Shu, juan 94
  3. ^ Han Shu, juan 94; Han Shu, juan 6
  4. ^ Hou Han Shu, juan 23
  5. ^ a b c d Han Shu, juan 96
  6. ^ Han Shu, juan 6
  7. ^ a b Chavannes 1913, v–vi
  8. ^ Shiji, juan 123
  9. ^ Herrmann 1910, p. 119–121
  10. ^ Chavannes 1913, p. 128
  11. ^ Ögel 2015, p. 195–198
  12. ^ Jagchid 1989, p. 66
  13. ^ Ögel 2015, p. 202–203
  14. ^ a b Ögel 2015, p. 203
  15. ^ Ögel 2015, p. 204–206,208
  16. ^ Jagchid 1989, p. 31,66
  17. ^ Ögel 2015, p. 214
  18. ^ Chavannes 1913, vii
  19. ^ a b c d e Hou Han Shu, juan 88
  20. ^ a b Hou Han Shu, juan 89

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Édouard Chavannes, Les documents chinois découverts par Aurel Stein dans les sables du Turkestan oriental (1913)
  • Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler31

Kişiler
Ban Chao · Emperor Gaozu of Han · Emperor Wu of Han · Er Chanyu · Hunye King · Huo Qubing · Huyandi Chanyu · Jin Midi · Li Guangli · Li Ling · Meng Tian · Qiedihou Chanyu · Su Wu · Wang Zhaojun · Wei Lü · Wei Qing · Wuwei Chanyu · Xulihu Chanyu · Yizhixie Chanyu · Zhonghang Yue
Devletler
Shanshan
Savaşlar
The Xiongnu–Han Wars
Muharebeler ve olaylar
Mobei campaign, 119 BC · The Han–Xiongnu heqin treaties
Yerler
Gol Mod · Jade Gate · Jiuquan · Yunzhong
Halklar
Eurasian Nomads
Yeme içme
Grape Wine in Central Asia
Tartışmalar
The Kirghiz descent from Li Ling

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Han dynasty.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/han-dynasty/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026