Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

626-yilning yettinchi oyida sharqiy Koʻk turklarning xoni Wei daryosining shimoliy sohilida yuz mingdan ortiq chavandoz bilan turardi. U Chang’anga shu qadar yaqin ediki, poytaxtda harbiy holat eʼlon qilindi.[1] 630-yilning uchinchi oyida u qarindoshining qarorgohida tiriklayin qoʻlga olinib, oʻsha poytaxtga asir sifatida yuborildi.[1] Shu ikki sana oraligʻida Birinchi Koʻk turk xoqonligiga barham bergan urush yotadi. Uning deyarli hech biri jangda hal boʻlmadi.

626-yilda urushning ahvoli

621-yildan beri Ilig har yili Tan chegarasiga bosqin qilgan edi. Uning nishonlari Yanmen, Taiyuan, Mayi, Fenzhou va Shuozhou edi. Shakl doim bir xil edi: chuqur zarba, Tanning taklifi, sovgʻalar bilan chekinish.[1] 624-yilda u davlatning butun kuchi bilan janubga keldi. Uni qoʻshin ortga qaytarmadi. Uni yuz otliq bilan shahzoda qaytardi: u otlanib chiqib, xonning jiyani Tölesga qasamni eslatdi.[1]

Ikki yil keyin Wei daryosida paydo boʻlish xuddi shu hisobni oxirgi marta takrorladi. Li Shimin imperator boʻlganiga oʻn sakkiz kun boʻlgan edi. Ilig Xuanwu darvozasidagi saroy toʻntarishini zaiflik alomati deb oʻqidi, xuddi Suy bir vaqtlar Koʻk turklarning fuqarolik urushini shunday oʻqigani kabi.[2] Tan saf tortgan qoʻshin va suv labiga yolgʻiz otlangan imperator bilan javob berdi. Ilig sulh soʻradi. Bian koʻprigida oq ot qurbon qilindi va u chekindi.[1] Bir vazir imperatorning otlanib chiqishiga eʼtiroz bildirgan edi. Imperator unga tushuntirdi: agar u darvozalarni yopib qoʻyganida, Koʻk turklar istaganicha talon-taroj qilgan boʻlardi. Otlanib chiqib, u ularning hisobini oʻzgartirdi. «Xunnlarni (Xiongnu) boʻysundirish shu yerdan boshlanadi.»[1]

Ichkaridan quladi, 627–629

Uch narsa bir vaqtda yuz berdi. Xitoy bobi uchalasini ham nomlaydi.

Tobe xalqlar qoʻzgʻolon koʻtardi. 627-yilda Yinshanning shimolidagi Xueyantuo, uygʻurlar va Bayirku birgalikda qoʻzgʻolon koʻtardi va Iligning Yukuk Shadini haydab yubordi.[1] Ilig ularga qarshi Tölesni yubordi. Töles qoʻshinni yoʻqotib, yolgʻiz qaytib keldi. Ilig uni gʻazab bilan oʻn kundan ortiq ushlab turdi va shu kundan jiyani unga qarshi boʻldi.[1] 629-yilda Xueyantuo choʻlning shimolida oʻz xonini eʼlon qildi va Chang’anga xiroj yubordi.[1]

Qish podalarni qirdi. 627-yilda katta qor yogʻdi, tekis yerda bir necha fut chuqurlikda. Qoʻy va otlar qirildi, xalq ochlikdan qiynaldi.[1] Oʻlchovli yozuv ham shunga mos keladi. U 626-yilda katta vulqon otilishini, 626 va 627-yillarda Oʻrta yer dengizi ustida xira osmonni va 627-yilgi yozning ming besh yuz yildagi eng sovuq toʻrtta yoz qatoriga kirishini koʻrsatadi. Zamonaviy bayonlar bu sovuq inqirozning sababi boʻldimi yoki shunchaki holati edimi, deb bahslashadi. Iqlim haqidagi maqola bu bahsni yoritadi.

Xon qolganiga soliq soldi. Jiu Tang Shu Koʻk turklarning oʻz tashxisini beradi. Bu xitoycha axloqiy xulosa emas.[1] Ilig hamma narsani sugʻd amaldorlariga ishongan va oʻz qarindoshlarini oʻzidan uzoqda tutgan. Qonunlar koʻpaydi. Qoʻshin yil sayin yurish qildi.[1] Podalar oʻlib, daromadlari tugagach, u qabilalarga yana soliq soldi, «shunda ichkaridagilar ham, tashqaridagilar ham uni tashlab ketdi.»[1] Bosqin uning hokimiyatini ushlab turishning yagona vositasi edi. Uning muvaffaqiyatsizligi, ochlik va soliq bilan birga, tugashning sababi boʻldi.[3]

Ilig ov bahonasi bilan Shuozhouga koʻchib, tayyorgarlik koʻrdi. Tan vazirlari imperatorni zarba berishga undadi. Imperator rad etib, kutdi. U shunday dedi: «oddiy odam soʻzida turishi kerak, dunyo hukmdori esa undan ham koʻproq.»[1] 628-yil aprelida Töles Tanga boʻysundi. U amakisiga qarshi Tan generali qilindi.[4] 629-yilning oʻn ikkinchi oyida Töles, Yushe Shad va tegin Yinnai xalqlari bilan oʻtib keldi.[1]

Qishki hujum (630)

630-yildagi Yevrosiyo xaritasi: Li Jingning Dingxiangga hujumi va Yin togʻlari shimolidagi Temir togʻda gʻalabasi, Sariq daryo boʻylab Tan himoya hokimliklari ostidagi Koʻk turklar, Gobining shimolidagi Xueyantuo, Tan bilan Yiwu, Si Yabgʻu Xon boshchiligidagi gʻarbiy Koʻk turk xoqonligi va Sevan koʻlidagi jang
630: Li Jing tunda Dingxiangga bostirib kiradi va sharqiy xoqonlikni Temir togʻda yoʻq qiladi. Koʻk turklar Sariq daryo boʻylab Tan himoya hokimliklari ostida joylashtiriladi. Gobining shimolida Xueyantuo dashtni tutadi va Yiwu Tan tomoniga oʻtadi. Gʻarbda Si Yabgʻu Xon hukmronlik qiladi. Kavkazda shimoliy qoʻshin Sevan koʻlida gʻalaba qozonadi. Zamonaviy xarita, dashtdagi chegaralar taxminiy.
© Emre-E Yavuz 2026

Tan faqat endi yurish qildi. Li Jing Dingxiang yoʻlini oldi. Boshqa yoʻllarning qoʻmondonlari uning ostiga qoʻyildi.[5] Jiu Tang Shu yana toʻrtta yoʻlni nomlaydi. Xin Tang Shu esa beshtasini nomlaydi, Li Daozong qoʻl ostidagi yana bir ustun bilan, va yuz mingdan ortiq kishini sanaydi.[5] 630-yilning birinchi oyida Li Jing Eyang tizmasida qarorgoh qurdi va Dingxiangga tunda bostirib kirdi. Ilig qochib, qarorgohini choʻl ogʻziga koʻchirdi.[1] Bu 629-yil dekabrida Koʻk turk bazalariga yengil qurollangan otliqlarning chopib kirishidan iborat qishki urush edi. Zamonaviy bayonlar vaqtni mohirona deb ataydi.[2]

Ikkinchi oyda Ilig yana bir necha oʻn ming kishi bilan Temir togʻga qochdi. U elchi yuborib, gunohini tan oldi va butun davlatni boʻysunish sifatida taklif qildi. Imperator taslim boʻlishni qabul qilish uchun ikki amaldorni yubordi va Ilig xotirjam boʻldi. Li Jing elchilar qarorgohda turganida zarba berdi. U Iligni butunlay tor-mor qilib, davlatni yoʻq qildi.[1] Ilig ming li yuradigan otda yolgʻiz qarindoshi Shaboluoning qarorgohiga ketdi. Uchinchi oyda Tan qoʻmondon oʻrinbosari qarorgohga duch kelib, uni tiriklayin oldi.[1] Aksincha, boshqa bayonda Koʻk turk qoʻmondonlari birin-ketin taslim boʻladi. Iligning oʻz amakisi xonni oʻz qoʻli bilan topshirdi. Ikkala dala yozuvi yonma-yon turadi.[2]

Tan hal etishi

Taizong Osmon Xoni unvonini oldi. U oʻzini qabilalarni Iligning zulmidan ozod qiluvchi sifatida koʻrsatdi va ularni Tan himoya hokimliklari oʻrtasida taqsimladi. Bu birinchi darajali realpolitik edi: u Koʻk turklarning mustaqilligini ularni oʻzi bilan bogʻlash uchun olib qoʻydi.[2] Hal etish saroyda uzoq muhokama qilindi. Bir vazir Koʻk turklarni chegarada qalqon sifatida butun saqlashni xohladi. Boshqasi ularni odam qiyofasidagi hayvonlar sifatida daryo narigi tomoniga qaytarishni xohladi. Birinchisi mohiyatan gʻalaba qozondi. Ordos qayrilmasi himoya hokimliklariga boʻlindi va bir necha ming Koʻk turk oilasi Chang’anda yashashga keldi.[1]

Ellik yillik Tan hukmronligi keldi. Bir asr keyin oʻyib yozilgan Kul Tegin bitigi keyin kelgan sulolaning hukmini beradi:

Beklari va oddiy xalqi bir-biriga toʻgʻri boʻlmagani uchun turk xalqi mamlakat qilgan mamlakatini qoʻldan boy berdi va xon qilgan xonini yoʻqotdi.

Kül Tegin inscription

Bitikda ayb Tanga emas, Koʻk turklarning oʻzlariga yuklanadi.[6] Bu hukm sulolaning oʻz hukmidir. U yutqazgan odamlarning nevaralari tomonidan yozilgan. Aynan shu sababli 682-yilgi tiklanishni yangi boshlanish sifatida emas, qaytish sifatida hikoya qilish mumkin boʻldi.

Baho

Urush uch narsaga bogʻliq edi. Ularning hech biri jang emas edi. Xoqonlik Tan unga hujum qilmasdan oldin ichkaridan yoʻq qilingan edi. Qabilalar allaqachon ketgan, podalar allaqachon oʻlgan, jiyan allaqachon Tan generali edi. Tan imperatori buni tushundi va yurish qilishdan oldin uch yil kutdi. Oxirgi qadam muzokara qilinayotgan sulhning buzilishi edi. Xitoy bobi buni uyalmasdan qayd etadi, chunki uning muallifi uchun yoʻq qilingan xoqonlik uzr talab qilishni talab qilmasdi.

Izohlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  2. ^ a b c d Yavuz 2025
  3. ^ Golden 1992
  4. ^ Yavuz 2025, p. 377
  5. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  6. ^ Kül Tegin inscription

Manbalar

Adabiyot

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)

Bogʻliq

What links here22

Persons
Sijie Irkin · Töles Khan · Yinnai Tegin · Yushe Shad
States
Northern Zhou · Tang
Battles & Events
Battle of Jingyang (626) · Battle of the Iron Mountain (630) · Night Attack on Dingxiang (630) · Revolt of the Tiele (627) · Taizong's Speech on the Signs of Ruin (628) · The Sui Court in Exile at Dingxiang (620)
Places
Baidao Plain · Dingxiang · Eyang Ridge · Heng'an · Iron Mountain · Jin River · Lingzhou · Mayi · Yinshan · Youzhou

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Tanning sharqiy xoqonlikni bosib olishi, 626–630.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/tang-conquest-of-the-eastern-khaganate/

Last revised: 8 November 2026