Milodiy 48 yil qishida Bi ismli xunn shahzodasi janubiy chegaraning sakkiz qabilasi uning ortida turgan holda shimoldagi saroyga qarshi chanyu unvonini oldi. Hou Han Shu janjalni, ocharchilikni va uni keltirib chiqargan hisob-kitobni bayon qiladi. U yaratgan boʻlinish hech qachon bekor qilinmadi.[1]

Vorislik atrofidagi janjal

Bi Huhanyening nevarasi va Wuzhuliu chanyusining oʻgʻli edi. Huhanyedan keyin oʻgʻillar bir-birining oʻrniga tartib bilan oʻtgan. Bining amakisi Yuning hukmronligiga kelib, Bi Oʻng Yujian Rizhu shohi lavozimini egallagan. Uning qoʻl ostida janubiy chegara va wuhuanlar bor edi.[1]

Yu taxtga milodiy 18 yilda, avvalgi chanyuning ukasi sifatida chiqqan edi.[2][3] Milodiy 24 yilda Han elchilari eski chanyuning muhrini qaytarib keltirganda, u ularga xunnlar bilan Han aka-uka boʻlgan, deb aytdi. Imperator Xuan Huhanyeni oʻrnatishga yordam bergan, dedi u, shuning uchun xunnlar Hanni hurmat qilgan. Endi xunnlar Wang Mangga qarshi qoʻshin yuborgan va Hanni tiklashga yordam bergan, shuning uchun Han ularni yana hurmat qilishi kerak.[2][4] Guangwuning dastlabki yillarida Yu Yuyangda isyonchi Peng Chongga qoʻshildi va Wuyuanda daʼvogar Lu Fangni oʻrnatdi.[1][5] Guangwu milodiy 30 yilda elchilar yuborganda, Yu oʻzini Bagaturga qiyosladi va ularga beadablik bilan javob qaytardi.[1][5] Bir talqinga koʻra, u buni oʻz obroʻsini koʻtarish va koʻproq sovgʻa olish uchun qilgan.[6] Milodiy 33 yilda unga qarshi yuborilgan Han qoʻshini bir yil davomida hech narsaga erisha olmadi va bostirib kirishlar yomonlashdi.[1][5]

Uzilish qirol xonadoni ichidagi vorislik qoidasi sababli yuz berdi. Chanyuning ukasi, Oʻng Guli shohi Yituzhiyashi Chap Dono shohlik uchun navbatda turardi, bobda bu chanyuning belgilangan vorisi deb aytilgan. Chanyu taxtni oʻz oʻgʻliga berishni xohladi. Shuning uchun u ukasini oʻldirdi.[1] Bi buni koʻrdi va bu uning uchun nimani anglatishini ochiq aytdi. Uning soʻzlari bilan: aka-ukalar boʻyicha gapirsak, Oʻng Guli shohi oʻrniga oʻtirishi kerak edi; oʻgʻillar boʻyicha gapirsak, men avvalgi chanyuning katta oʻgʻliman va men oʻrniga oʻtirishim kerak.[1] U saroyga kelishni toʻxtatdi. Chanyu undan shubhalandi va uning qoʻmondonligidagi qoʻshinlarni kuzatish uchun ikki Gudu markizini yubordi.[1]

Birodarlar tartibi Huhanyening oʻziga borib taqaladi.[7] Han Shuga koʻra, u oʻlim toʼshagida oʻgʻli Diaotaomogaoni oʻrnatdi va uni davlatni oʻz ukasiga topshirishga majbur qildi.[2] Yituzhiyashi Huhanyega xotinlikka berilgan Han saroy ayoli Wang Zhaojunning oʻgʻli edi.[1] Bir hisob-kitobga koʻra, u otasi vafotidan faqat bir-ikki yil oldin tugʻilgan. Oʻldirilganda u Huhanyening tirik qolgan oʻgʻillarining oxirgisi edi.[8] Bir talqin birodarlar tartibini qirol xonadonining amaldagi qonuni deb biladi. Ikkinchisi uning faqat Huhanyening oʻgʻillarini bogʻlaganini va Yituzhiyashining oʻlimi bilan tugaganini aytadi.[9] Bu talqinga koʻra, Huhanye nevaralari uchun hech narsa belgilamagan edi, Bining avvalgi chanyuning katta oʻgʻli sifatidagi daʼvosi esa ularning avlodining daʼvosi edi.[8]

Ocharchilik

Ikki narsa bir vaqtda yuz berdi. Chanyu Yu milodiy 46 yilda vafot etdi. Uning oʻrniga oʻgʻli, keyin ukasi oʻtirdi va Bi ikki marta chetlab oʻtildi.[1] Oʻgʻil Chap Dono shoh Wudadihou edi. U tez orada vafot etdi va uning ukasi, Chap Dono shoh Punu taxtni egalladi.[1][10] Shu yillarda xunnlar yurtida bir necha yil ketma-ket qurgʻoqchilik va chigirtkalar boʻldi. Bobda aytilishicha, yer ming-minglab li boʻyi yalang edi va oʻt-oʻlan hammasi qurigan. Odamlar ham, hayvonlar ham ochlikdan va kasallikdan halok boʻldi. Ularning yarmidan koʻpi oʻldi.[1][11] Bir zamonaviy bayon ofatlarning boshlanishini milodiy 41 yilga bogʻlaydi va ular taxminan oʻn yil davom etgan, deydi.[12] Shimoliy chanyu, Han uning zaifligidan foydalanadi deb qoʻrqib, nikoh shartnomasi soʻrash uchun Yuyangga odam yubordi.[1]

Hou Han Shuning wuhuanlar haqidagi bobi uchinchi voqeani qoʻshadi.[13] Xuddi shu 46 yilda wuhuanlar xunnlar orasidagi tartibsizlikdan foydalanib, ularni magʻlub etdi. Xunnlar bir necha ming li shimolga koʻchdi va choʼlning janubidagi yerni boʻsh qoldirdi.[13][14] Zamonaviy bayonlar ularning qayerga ketgani haqida kelishmaydi. Bir talqin chekinishni shimoliy Oltoyga joylashtiradi. Ikkinchisi uni Tyanshanning sharqiga joylashtiradi.[14] Ocharchilikning ogʻirligi qanchaligi bahsli. Bir talqinga koʻra, ocharchilik va wuhuanlar hujumi xunnlarni choʼlning janubidagi ustunlikdan mahrum qildi. Bu talqinga koʻra, ularni boʻlib yuborgan narsa qirol xonadoni ichidagi janjal edi.[15]

Bi allaqachon oʻzicha muzokara olib borayotgan edi. Milodiy 47 yilda u Guo Heng ismli xitoylik muqimni Xihe gubernatoriga xunn yerlarining xaritasi bilan janubga yubordi va qabul qilinishni soʻradi.[1] Kuzatib turgan ikki Gudu markizi buni toʻgʻri taxmin qilib, beshinchi oydagi Ajdaho qurbonligida uni fosh qildi. Ular, agar uni oʻldirmasalar, u davlatni tartibsizlikka solishini aytdi. Bining ukasi chanyu chodirida turgan edi, buni eshitdi va uni ogohlantirish uchun ot choptirib bordi. Bi janubiy qoʻmondonligidagi sakkiz qabilaning toʻrt-besh tumanini yigʻdi va ikki markiz qaytib kelganda ularni oʻldirish uchun kutdi. Markizlar buni bilib qoldi, tez otlarda qochib chiqdi va chanyuga aytdi. Chanyu Biga qarshi oʻn ming otliq yubordi. Ular uning qancha odami borligini koʻrib, jang qilmay ortga qaytdi.[1]

Eʼlon qilinishi

Milodiy 48 yil bahorida sakkiz qabila boshliqlari Bini chanyu qilishga birgalikda kelishdi. Ular unga Huhanye unvonini berdi. Bining bobosi Hanga suyanib najot topgan edi. Boshliqlar siyosat bilan birga nomni ham olmoqchi edi.[1] Ular Wuyuan chegarasida oʻzlarini taqdim etdi. Ular imperiyaning abadiy qalqoni boʻlishni va shimoliy dushmanni ushlab turishni soʻradi. Han saroyi Geng Guoning maslahatini olib, qabul qildi. Qishda Bi oʻzini Huhanye chanyu deb eʼlon qildi.[1][16] Xuddi shu tarixdagi imperator Guangwu yilnomalari eʼlonni oʻninchi oyga sanalaydi. Ular shundan beri xunnlar janubiy va shimoliy davlatga boʻlingan, deydi.[17]

Birinchi yil

Milodiy 49 yil bahorida Bi oʻz ukasi Chap Dono shohni oʻn mingdan ortiq kishi bilan shimolga yubordi. Ular shimoliy chanyuning ukasiga qarshi bordi va uni tirik qoʻlga oldi. Ular shimoliy chanyuning oʻz qarorgohini yorib kirib, oʻn ming kishi, yetti ming ot va oʻn ming bosh mol va qoʻy olib keldi. Hou Han Shuda aytilishicha, shimoliy chanyu dahshatga tushdi va ming li yer boʻshatdi.[1] Shimoliy Yujian Gudu markizi va Oʻng Gudu markizi oʻttiz mingdan ortiq kishi bilan oʻtib keldi.[1]

Shundan soʻng Han janubiy saroyni rasman, gʻarbiy chegara posti Wuyuandan sakson li narida, unga biriktirilgan xitoylik Saroy zodagonlari boshligʻi bilan oʻrnatdi.[1] Bob kelishuv ravshan qilingan lahzani saqlab qolgan. Elchi chanyuga farmonni qabul qilish uchun yerga yotib sajda qilishi kerakligini aytdi. Chanyu bir muddat atrofiga qaradi, soʻng sajda qildi va oʻzini fuqaro deb atadi. Ish tugagach, u tarjimon orqali elchiga gapirtirdi. U yangi oʻrnatilgan edi va oʻz xalqi oldida uyalardi. U elchi uni ularning oldida xorlamasligini soʻradi. Buni koʻrgan Gudu markizlari yigʻladi.[1]

Oqibatlari

Janubiy davlat Janubiy xunnlar (Xiongnu)ga aylandi. Ular Xihedagi Meijida joylashtirildi, Han donidan oziqlantirildi va oʻz qarindoshlariga qarshi ishlatildi.[1] Shimoliy davlat qirq yil bardosh berdi. Han va uning syanbi hamda wuhuan ittifoqchilari uni 89–91 yillardagi yurishlarda magʻlub etdi. Undan qolgani gʻarbga ketdi.[18] Syanbilar Shimoliy Moʻgʻulistonni oldi. Bu hudud keyingi dasht davlatlarining qarorgohiga aylandi.[18]

Izohlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Hou Han Shu, juan 89
  2. ^ a b c Han Shu, juan 94
  3. ^ Ögel 2015, p. 218
  4. ^ Ögel 2015, p. 221–222
  5. ^ a b c Ögel 2015, p. 222
  6. ^ Jagchid 1989, p. 57
  7. ^ 内田吟風 1933, p. 105
  8. ^ a b 内田吟風 1933, p. 107
  9. ^ 内田吟風 1933, p. 105,107
  10. ^ Ögel 2015, p. 233–235
  11. ^ Ögel 2015, p. 233, 235
  12. ^ Ögel 2015, p. 222, 233
  13. ^ a b Hou Han Shu, juan 90
  14. ^ a b Ögel 2015, p. 236
  15. ^ 内田吟風 1933, p. 101
  16. ^ Ögel 2015, p. 234–235
  17. ^ 内田吟風 1932, p. 584
  18. ^ a b Golden 1992, p. 63

Manbalar

Adabiyot

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 後漢光武帝の對南匈奴策に就て 上篇：匈奴分裂以前の後漢・匈奴の交渉 (1932)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 後漢光武帝の對南匈奴策に就て 下篇：匈奴の分裂と光武帝の南匈奴統御 (1933)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)

Bogʻliq

What links here10

Persons
Bi Chanyu · Huhanye Chanyu · Wang Zhaojun
States
Han dynasty · Southern Xiongnu
Lineages
Luandi
Institutions and Titles
Chanyu · Worthy Kings of the Left and Right
Customs & Pastimes
Horse and Camel Races at the Xiongnu Sacrifices · The Three Xiongnu Assemblies

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Xunnlarning (Xiongnu) 48 yildagi boʻlinishi.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/xiongnu-split-48/

Last revised: 8 November 2026