MS 48 kışında Bi adında bir Asya Hun prensi, güney sınırının sekiz boyunun desteğiyle, kuzeydeki hükümdarlık merkezine karşı şanyu unvanını aldı. Hou Han Shu bu olayı doğuran çekişmeyi, kıtlığı ve hesabı verir. Ortaya çıkan bölünme hiç geri alınmadı.[1]

Veraset üzerine çekişme

Bi, Huhanye’nin torunu ve Wuzhuliu şanyusunun oğluydu. Huhanye’den sonra oğullar sırayla birbirinin yerine geçmişti. Bi’nin amcası Yu’nun saltanatında Bi, Sağ Yujian Rizhu Kralı makamındaydı. Güney sınırı ve Wuhuanlar onun komutasındaydı.[1]

Yu, MS 18’de önceki şanyunun küçük kardeşi olarak tahta çıkmıştı.[2][3] MS 24’te Han elçileri eski şanyunun mührünü geri getirince onlara Asya Hunları ile Han’ın kardeş olduğunu söyledi. İmparator Xuan’ın Huhanye’yi tahta çıkarmaya yardım ettiğini, Asya Hunlarının da bu yüzden Han’a saygı gösterdiğini söyledi. Asya Hunları şimdi Wang Mang’a karşı asker göndermiş ve Han’ın yeniden kurulmasına yardım etmişti, dolayısıyla Han da onlara yeniden saygı göstermeliydi.[2][4] Guangwu’nun ilk yıllarında Yu, isyancı Peng Chong’a Yuyang’da katıldı ve Wuyuan’da hak iddiacısı Lu Fang’ı tahta çıkardı.[1][5] Guangwu MS 30’da elçi gönderince Yu kendini Mete Han’a benzetti ve onlara küstahça yanıt verdi.[1][5] Bunu itibarını yükseltmek ve daha çok armağan almak için yapmış olabilir.[6] Ona karşı MS 33’te gönderilen bir Han ordusu bir yıl içinde hiçbir şey başaramadı ve akınlar kötüleşti.[1][5]

Kopuş, kraliyet hanedanındaki veraset kuralı yüzünden geldi. Şanyunun küçük kardeşi Sağ Guli Kralı Yituzhiyashi, Sol Erdemli Krallık için sıradaydı. Bölüm, bu makamın şanyunun belirlenmiş varisinin makamı olduğunu belirtir. Şanyu tahtı kendi oğluna bırakmak istedi. Bu yüzden kardeşini öldürdü.[1] Bi bunu gördü ve bunun kendisi için ne anlama geldiğini açıkça söyledi. Bi’nin sözleriyle: “Kardeşlere göre konuşulursa Sağ Guli Kralı’nın halef olması gerekirdi. Oğullara göre konuşulursa ben önceki şanyunun en büyük oğluyum ve benim halef olmam gerekir.”[1] Şanyunun huzuruna çıkmayı bıraktı. Şanyu ondan şüphelendi. Komutasındaki birlikleri gözetlemeleri için iki Gudu markisi gönderdi.[1]

Kardeşler sırası Huhanye’nin kendisine dayanıyordu.[7] Han Shu’ya göre Huhanye ölürken oğlu Diaotaomogao’yu tahta çıkardı ve onu devleti küçük kardeşine bırakmaya bağladı.[2] Yituzhiyashi, Huhanye’ye eş olarak verilen Han saray kadını Wang Zhaojun’un oğluydu.[1] Bir hesaba göre babasının ölümünden yalnızca bir iki yıl önce doğmuştu. Öldürüldüğünde Huhanye’nin sağ kalan son oğluydu.[8] Kardeşler sırası kraliyet hanedanının sürekli yasası olabilir. Başkaları bu sıranın yalnızca Huhanye’nin oğullarını bağladığını ve Yituzhiyashi’nin ölümüyle sona erdiğini savunur.[9] Bu görüşe göre Huhanye torunları için hiçbir kural koymamıştı. Bi’nin önceki şanyunun en büyük oğlu olarak ileri sürdüğü hak, onların kuşağının hakkıydı.[8]

Kıtlık

İki şey aynı anda oldu. Şanyu Yu MS 46’da öldü. Yerine bir oğlu, ardından bir kardeşi geçti ve Bi iki kez atlandı.[1] Oğul Sol Erdemli Kral Wudadihou’ydu. Kısa süre sonra öldü ve kardeşi Sol Erdemli Kral Punu tahta çıktı.[1][10] Aynı yıllarda Asya Hun ülkesinde birkaç yıl üst üste kuraklık ve çekirge vardı. Bölüme göre toprak binlerce li boyunca çıplak kaldı, ot ve ağaç kurudu. İnsanlar ve hayvanlar açlıktan ve hastalıktan kırıldı. Yarıdan fazlası öldü.[1][11] Bir modern anlatım felaketlerin başlangıcını MS 41’e tarihler ve yaklaşık on yıl sürdüğünü savunur.[12] Kuzey şanyusu, Han’ın zayıflığından yararlanmasından korktu ve Yuyang’a evlilik antlaşması istemek için elçi gönderdi.[1]

Hou Han Shu’nun Wuhuan bölümü üçüncü bir olay ekler.[13] Aynı 46 yılında Wuhuanlar, Asya Hunları arasındaki karışıklıktan yararlanıp onları bozguna uğrattı. Asya Hunları birkaç bin li kuzeye çekildi ve çölün güneyindeki toprağı boş bıraktı.[13][14] Modern anlatımlar nereye gittikleri konusunda ayrışır. Kimi araştırmacılar çekilmeyi kuzey Altay’a yerleştirir. Kimileri onu Tanrı Dağları’nın doğusuna koyar.[14] Kıtlığın ne kadar ağırlık taşıdığı tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar, kıtlığın ve Wuhuan saldırısının Asya Hunlarına çölün güneyindeki üstünlüklerini kaybettirdiğini savunur. Buna göre onları bölen, kraliyet hanedanının içindeki çekişmeydi.[15]

Bi, bu sırada zaten kendi başına görüşme yürütüyordu. MS 47’de Guo Heng adında bir Çinli yerleşiği, Asya Hun topraklarının bir haritasıyla güneye, Xihe valisine gönderdi ve kabul edilmeyi istedi.[1] Gözetleyen iki Gudu markisi bunu sezdi ve beşinci ayda ejderha kurbanı sırasında onu ihbar etti. Öldürülmezse devleti karıştıracağını söylediler. Şanyunun çadırında duran Bi’nin küçük kardeşi bunu duydu ve onu uyarmak için at sürdü. Bi, güney komutanlığındaki sekiz boyun dört beş on bin adamını topladı. İki markinin dönüşünde onları öldürmek için bekledi. Markiler durumu öğrendi, hızlı atlarla kaçtı ve şanyuya haber verdi. Şanyu Bi’ye karşı on bin atlı gönderdi. Atlılar Bi’nin kaç adamı olduğunu görünce çarpışmadan geri döndü.[1]

İlan

MS 48 baharında sekiz boyun şefleri, Bi’yi şanyu yapmak üzere birlikte karar verdi. Ona Huhanye unvanını verdiler. Dedesi Han’a yaslanarak güvenlik bulmuştu. Şefler bu politikayla birlikte adı da almak istedi.[1] Wuyuan sınırında Han’a başvurdular. İmparatorluğa sonsuza kadar bir siper olmak ve kuzeydeki düşmanı uzak tutmak istediklerini söylediler. Han hükümeti Geng Guo’nun öğüdünü dinleyip kabul etti. Kışın Bi kendini Huhanye Şanyu ilan etti.[1][16] Aynı tarihin imparator Guangwu yıllıkları ilanı onuncu aya tarihler. Yıllıklara göre Asya Hunları o andan itibaren bir güney ve bir kuzey devletine bölündü.[17]

İlk yıl

MS 49 baharında Bi, kardeşi Sol Erdemli Kral’ı on binden fazla adamla kuzeye gönderdi. Birlikler kuzey şanyusunun kardeşine karşı yürüdü ve onu sağ yakaladı. Kuzey şanyusunun kendi ordugâhını dağıttılar ve on bin adam, yedi bin at ve on bin baş sığır ile koyun getirdiler. Hou Han Shu’ya göre kuzey şanyu dehşete kapıldı ve bin li geri çekildi.[1] Kuzeyli bir Yujian Gudu Markisi ile bir Sağ Gudu Markisi, otuz binden fazla adamla Han’a geçti.[1]

Han bunun üzerine güney merkezini resmen kurdu. Merkez, batı sınır karakolu Wuyuan’dan seksen li uzaktaydı ve ona bağlı bir Çinli Divan Beyleri Komutanı vardı.[1] Bölüm, düzenin açıkça ortaya konduğu anı korur. Elçi şanyuya, fermanı karşılamak için yüzüstü yere kapanması gerektiğini söyledi. Şanyu bir süre çevresine baktı. Sonra yere kapandı ve kendine tebaa dedi. İş bitince bir tercümana elçiyle konuşturdu. Yeni tahta çıkmıştı, kendi halkının önünde utanıyordu. Elçiden, onların önünde kendisini aşağılamamasını istedi. Bunu gören Gudu markileri ağladı.[1]

Sonuçlar

Güney devleti Güney Asya Hunları oldu. Güney Asya Hunları Xihe’deki Meiji’ye yerleştirildi, Han tahılıyla beslendi ve kendi soydaşlarına karşı kullanıldı.[1] Kuzey devleti kırk yıl dayandı. Han ile onun Siyenpi ve Wuhuan müttefikleri onu 89 ile 91 seferlerinde kırdı. Geriye kalanı batıya gitti.[18] Siyenpiler Kuzey Moğolistan’ı aldı. Bu bölge, ardından gelen bozkır devletlerinin merkezi oldu.[18]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Hou Han Shu, juan 89
  2. ^ a b c Han Shu, juan 94
  3. ^ Ögel 2015, p. 218
  4. ^ Ögel 2015, p. 221–222
  5. ^ a b c Ögel 2015, p. 222
  6. ^ Jagchid 1989, p. 57
  7. ^ 内田吟風 1933, p. 105
  8. ^ a b 内田吟風 1933, p. 107
  9. ^ 内田吟風 1933, p. 105,107
  10. ^ Ögel 2015, p. 233–235
  11. ^ Ögel 2015, p. 233, 235
  12. ^ Ögel 2015, p. 222, 233
  13. ^ a b Hou Han Shu, juan 90
  14. ^ a b Ögel 2015, p. 236
  15. ^ 内田吟風 1933, p. 101
  16. ^ Ögel 2015, p. 234–235
  17. ^ 内田吟風 1932, p. 584
  18. ^ a b Golden 1992, p. 63

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 後漢光武帝の對南匈奴策に就て 上篇：匈奴分裂以前の後漢・匈奴の交渉 (1932)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 後漢光武帝の對南匈奴策に就て 下篇：匈奴の分裂と光武帝の南匈奴統御 (1933)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler10

Kişiler
Bi Chanyu · Huhanye Chanyu · Wang Zhaojun
Devletler
Han dynasty · Southern Xiongnu
Soylar
Luandi
Kurumlar ve Unvanlar
Chanyu · Worthy Kings of the Left and Right
Gelenekler ve eğlenceler
Horse and Camel Races at the Xiongnu Sacrifices · The Three Xiongnu Assemblies

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Xiongnu split of 48.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/xiongnu-split-48/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026