Төремен Мұқан ханның ұлы еді. Таспар оны өзіне мұрагер еткісі келді, ал көктүрік ақсүйектері қабылдамады. Бас тарту оны бүлікшіге айналдырды. Оны тыныштандыру үшін берілген атақ оны Апа қаған етті. Ол Ішбарамен батыс қанатты арқасына сүйеп соғысты, және бұл соғыс қағанатты бөлген азамат соғысының алғашқы жорығы болды. 587 жылы, жауының қайтыс болған жылы, Ішбараның інісі Баға оны тірідей ұстап алды.[1]

Есімдер

Қытай шежірелері оның жеке есімін Далобянь, ал атағын Апа қаған деп береді.[1] Ташағылдан кейінгі Төремен қайта құрылымы салт құқығы төрү сөзінен жасалған. Мұнда ол әділ адам, заңды сақтаушы деп түсіндіріледі. Бұл қайта құрылым, және түрік дерегінде куәландырылмаған. Апа көне түрік құрметті атағы, «аға» немесе «қадірменді қожайын». Ол ашиналардың жоғары ханзадаларына берілді және соғыста оның талабына заңдылық берді.

Мұрагерлік дағдарысы (581)

581 жылы Таспар өліп бара жатты. Ол тақтың өз ұлы Амрақка емес, Төременге өтуін қалады.[1] Көктүріктің ханы мұрагерін атауға құқылы емес еді. Мұрагерлік бір әулет тақты ұстамасын деп бүйірлей жүрді.[1] Ақсүйектер Өтүкенде жиналды. Онда шығыстың кіші ханы және үлкен әулеттің ұлы Ішбара осы негізде қарсылық білдірді. Ол тағы бір негізде де қарсы болды: Төременнің анасы көктүрік емес еді және, оның айтуынша, төмен дәрежелі болған.[1] Екінші қарсылық мемлекеттің сипатынан шықты. Көктүріктерді тәуелсіз ету үшін құрылған мемлекеттен көктүрік хан күтілді. Шығу тегі қандай болса да жергілікті билеушілердің таңдауда үні болды, бірақ ақсүйектердің көпшілігі көктүріктер еді. Соғдылар билікке емес, сауда-саттыққа маманданған. Ішбара бүлік шығарамын деп қорқытып, Амрақты ұсынды, ал жиын қабылдады.[1]

Төремен сайлауды заңсыз деп қабылдамады. Ол өз жақтастары арасында үлкен беделге ие еді және оны бүлікке көтерді. Амрақ бүлікті болдырмадым деп ойлап, Ішбараның пайдасына тақтан бас тартты. Ол болдырмаған еді.[1] Төремен Апа қаған атағын Амрақты Толадағы екінші қаған, ал Ішбараны Өтүкенде жоғарғы қаған еткен сол келісімде алды. Басқа оқу оны Ішбараға тікелей соғыс жариялады дейді.[2] Қай баяндауда да соғысты Төремен бастады.

Батысқа қашу (583)

Апа 583 жылы Ішбарамен бірге Қытайға аттанды. Ол Тардуш тиеле көтерілісіне қарсы шығу үшін шегінгеннен кейін онымен және Бағамен бірге майданды ұстады. Суй көктүрік әскерін маусымда Байдао маңында талқандады. Дерт соңынан келді. Шегініп бара жатқан әскердегі қытай агенттері қолбасшыларды, ең алдымен Апа мен Ішбараны бір-біріне айдап салды. Ішбара, Суймен келіссөз жүргізіп жүрген сияқты Ападан, қорқа бастады. Ол кенеттен оған қарсы шықты, оның қонысына шабуыл жасап, анасын өлтірді. Апа батыстағы Тардушқа қашты.[3] Екінші баяндау оны басқаша айтады. Апа батысқа бара жатып екі шайқаста жеңілді және Тардуш әлі тиелемен әуре болып жатқан Суябқа үрейленіп келді. Ішбара Өтүкенге қайтты және анасын кейін өлтірді. Реті баяндауларда әртүрлі, өлтіру әртүрлі емес. Апаның анасы Ішбараның тәтесі еді.

Апа қаған (583–587)

Суябтан Төремен Тардушның қолдауымен Апа қаған ретінде соғысын жалғастырды. Ішбараның тазартуынан шошыған бектер оның жағына өтті. Тардуштың өз мақсаты болды, ол шамамен 582 жылдан басталып, бүкіл қағанаттан кем нәрсені көздемеді. Ол Апаның ісін өзінің құралына айналдырды. Ең жақсы оқу бойынша, бүлік Тардушқа наместниктен ханға айналуға керемет мүмкіндік берді.[2] 585 жылы батыс әскері Ішбараны сондай қатты қысты, ол Суйға бағынды. Қыркүйекте ол Өтүкенге аттанды.[4] Апа онымен бірге жүрді ме, жазылмаған.

587 жылы Ішбара қайтыс болды. Ішбараның өсиетімен хан көтерілген інісі Баға Суй императоры жіберген барабандар мен жалаулар астында Апаға қарсы батысқа аттанды.[1] Апаның адамдары жалауларды Суй әскерлерінің оның жағында екенінің белгісі деп алды. Олар көптеп өтті, ал Баға Апаны тірідей ұстады.[1] Баға императордан тұтқын тірі қалсын ба, өлсін бе деп сұрады. Канцлер Гао Цзюн туыстың туысты құртуы жара екенін айтты, және император оны аман қалдырды.[1] «Суй шу» Апа туралы одан әрі ештеңе айтпайды. Батыста оның халқы Янсу тегіннің ұлы Нирини өз хандары етіп көтерді.[1] «Суй шудың» бір оқуы кейінгі батыс көктүрік хандарын Істемінен емес, одан таратады. Деректерді үйлестірудің жақында болған әрекеті оны Тардушты батыс иеліктерінен қуып, батысты біраз уақыт ұстады дейді. Содан кейін Істемінің әулеті қайта көтерілді. Батыс туралы мақала ұстанымдарды баяндайды, және олардың ешқайсысы басым түскен жоқ.

Көктүрік азамат соғысы кезіндегі 584 жылғы Азия картасы: батыста Тардуштың, ортада Төремен Апаның және шығыста Ішбараның аймақтары, салық төлеуші ретінде Тарим оазис мемлекеттері мен эфталит княздіктері, Шығыс Рим империясы, Сасани Персиясы, Суй, Чэнь, Түйіхүн және Когурёмен қатар, дала мен Қытайдың арасында Солтүстік Ци қабырғасы және штрихталған шекара белдеуі
Азамат соғысы басталған 584 жылғы көктүрік мемлекеті: батыста Тардуш, ортада Төремен Апа және шығыста Ішбара, Суй, Чэнь, Сасани Персиясы және Шығыс Рим империясымен қатар. Дала мен Қытайдың арасында Солтүстік Ци қабырғасы (556) және екі жақ та ұстамаған шекара белдеуі тұр. Қазіргі карта; аймақтар шамамен берілген.
© Emre-E Yavuz 2026
585 жылғы көктүрік азамат соғысының картасы: батыста Қара теңізден Суябқа дейінгі Тардуш, Тянь-Шань мен Өтүкеннің арасындағы Төремен Апа, шығыстағы Ішбара, 585 жылғы қыркүйекте Өтүкенге жорық, Ішбараның Суй қорғауымен Байдаоға шегінуі және оның Апаға қарсы шабуылы, салық төлеуші ретінде Тарим оазис мемлекеттерімен және оңтүстікте Суймен
585: қыркүйекте батыс әскері Өтүкенге аттанады. Ішбара Суйдың қорғауымен Байдаоға шегінеді және сол жерден Апаға қарсы шабуылға шығады. Қазіргі карта; жолдар сызылған, ал қағанат ішіндегі бөлімдер шамамен берілген.
© Emre-E Yavuz 2026
587–588 жылдардағы көктүрік азамат соғысының картасы: батыста Тардуш, Тянь-Шань мен Хангайдың арасында Апаның жақтастарындағы Нири, Баға мен 588 жылдан Туланның басқарған шығыс қағанаты, Апа тірідей ұсталған 587 жылғы Бағаның батысқа жорығы және 588 жылғы Персиямен соғыс, оңтүстікте Суй мен Чэнь
587–588: Ішбара қайтыс болады, ал шығыста оның орнына Баға келеді. Баға батысқа аттанып, Апаны тірідей ұстайды; Нири Апаның жақтастарын басқарады. 588 жылы Баға құлайды және оның орнына Тулан келеді, ал батыс Персиямен соғыста. Қазіргі карта; жолдар сызылған, ал қағанат ішіндегі бөлімдер шамамен берілген.
© Emre-E Yavuz 2026

Бағалау

Төремен — дереккөздер соғысты айналасына құрып, сосын қызығушылығын жоғалтқан ханзада. Ол билікке құмарлығы соғысты сөзсіз еткен төрт ханзаданың қатарында. Төртеуінің ішінде оның талабы ең жақсысы болды, өйткені өлген қаған оны атаған еді. Оның ісі ең әлсізі болды, өйткені жиын атамаған еді. Күл Тегін жазбасы қытайлар аға мен інені бір-біріне айдап салды дейді. Қай аға-інілерді екенін айтпайды.[5]

Ескертпелер

  1. ^ a b c d e f g h i j k Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  2. ^ a b Golden 1992
  3. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Golden 1992
  4. ^ Yavuz 2025, p. 323
  5. ^ Kül Tegin inscription

Дерек көздері

Әдебиет

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)

Байланысты

What links here31

Persons
Amrak · Bagha Khan · Diqincha · Ishbara Khan · Mukan Khan · Niri Khan · Tanhan Khan · Tardush · Taspar Khan · Yangsu Tegin
States
First Göktürk Khaganate · Western Göktürk Khaganate
Conflicts
The Göktürk Civil War
Battles & Events
Battle of Baidao (583) · Capture of Apa (587) · Göktürk Succession Crisis (581) · Submission of Ishbara (585)
Places
Baidao Plain · Beihai · Tanhan Mountain
Institutions and Titles
Apa Tarkan · Daluobian · Drums and Banners for the Khans · Great Khan · The Western and Southern Khans · Töre · Toy · Warfare of the Steppe Empires
Religions
Turkic Mythology
Sources
Cefu yuangui · Tongdian

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Төремен Апа.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/toremen-apa/

Last revised: 8 November 2026