Чжичжи мен оның кіші інісі Хуханье қарама-қарсы жолмен жүрді. Хуханье Чаньаньға барып, Ханьға бас июмен даланы сақтап қалды. Чжичжи бас тартып, батысқа кетті. Ол Бағатурдан бері кез келген ғұн (сюнну) билеушісінен көп жер жаулап алды. Бұйрықсыз жиналған хань әскері оны сол елдің ең алыс шетінде өлтірді.[1] Оның жорығы жеңілген дала державасының бағынбай, батысқа көшкенінің жазылған алғашқы жағдайы. Одан кейін шығыс далаға ие бола алмаған әрбір топ сол жолмен жүрді.

Інісімен үзіліс

Оның есімі Хутуусы болатын. Ол аға еді. Азамат соғысының бірінші айналымынан кейін Хуханье оны қарапайым халықтың арасында тұрып жатқан жерінен тапты. Оны сол жақ гули патшасы етіп көтерді.[1] Хуханье екінші рет жеңілгенде, Хутуусы шығыста өзін Чжичжи гудухоу шаньюй деп жариялады. Батыстан қарсылас Жуньчжэнь шаньюй оған қарсы келді. Чжичжи оны өлтіріп, әскерін алды. Ол Хуханьеге қарсы жорыққа шығып, оны талқандап, шаньюйдың ордасын басып алды.[1][2] Заманауи баяндаулар оның жарияланған кезін б.з.б. 56 жылға, Хуханьені жеңген кезін б.з.б. 54 жылға жатқызады.[2]

Содан кейін Хуханье Ханьға бағынды, және тепе-теңдік ауысты. Чжичжи де алым жіберді. Оны қабылдады, бірақ нашарлау қабылдады.[1] Шамамен б.з.б. 44 жылы ол аманатқа берілген ұлын алдырды, оны хань шенеунігі Гу Цзи әкелді. Чжичжи елшіні өлтірді.[1] Осыдан кейін келісім мүмкін болмады. Тарау мұны оның өз аузынан айтқызады. Ол Ханьға қиянат жасағанын біліп, Хуханьенің күшейіп келе жатқанын естіп, шабуылдан қорықты және алысқа кеткісі келді.[1]

Солтүстіктегі жаулап алулар

Ол көшуді бұрыннан бастаған еді. Ғұндарды өз күшімен орналастыра алмайтынын есептеді. Сондықтан ол батысқа, усуньдерге қарай барып, олармен ортақ іс жасауға тырысты. Кіші усунь патшасы Хуханьенің хань қорғауында екенін, ал Чжичжидің қашқын екенін таразылады. Сондай-ақ Чжичжидің елшісін өлтіру ханьдарға ұнайтынын таразылады. Ол елшіні өлтіріп, басын қорғаушы-генералға жіберді. Содан кейін сегіз мың салт аттымен Чжичжиді қарсы алуға шықты. Чжичжи усуньдердің көп екенін және өз елшісінің қайтпағанын көрді. Ол әскерін сап түзеп, усуньдермен кездесіп, оларды жеңді.[1][3]

Ол жерден солтүстікке барып, үш халықты алды. Уцзе бағынды. Ол цзянькуньді талқандады. Динлиндердің бағынғанын қабылдады.[1][4] Бір оқу уцзені, қырғыздарды және динлиндерді негізін атамай, ғұндардың туыстары деп атайды.[5] Ол усуньдерге қарсы қайта-қайта әскер жіберіп, қайта-қайта жеңді. Содан кейін тарау оның тағын қайда орнатқанын айтады. Цзянькунь шаньюй ордасынан шығысқа қарай жеті мың ли, Цзюйшиден солтүстікке қарай бес мың ли жерде жатыр. Чжичжи сонда қалып, оны астана етті.[1] Цзянькунь Енисей қырғыздарының елі. Бұл оны сырттан билегені туралы ең ерте хабар. Екінші оқу Цзянькуньді Алтайдың оңтүстігіне, Тянь-Шаньның солтүстік беткейіне қояды. Ол ғұн дәуіріндегі қырғыздар сонда дейін таралған, ал Енисейдегі қырғыздар көктүрік дәуіріне жатады деп санайды. Осы оқу бойынша Чжичжиді Алтайдың солтүстігіндегі тундрада орнықты деп елестету қиын.[6]

Қанцзюй және Талас

Батысқа шақыру Қанцзюйден келді. Оның патшасына усуньдер қайта-қайта қысым жасады. Ол ақсүйектеріне ғұндардың усуньдер әрдайым бағынып келген ұлы мемлекет екенін дәлелдеді. Ол Чжичжи сыртта қиын жағдайда екенін айтты. Оны Қанцзюйдің шығыс шекарасына әкелуге болады, ал екі күш усуньдерді алу үшін қосыла алады. Сонда Қанцзюй ғұн мәселесінен біржола құтылады.[1] Жоспарды ұсыну үшін Цзянькуньге елшілік барды. Чжичжи тұрған жерінде қорқып, усуньдерге өкпелі еді. Ол Қанцзюй жоспарын естігенде қуанды. Ол одақ жасап, әскерін батысқа бастады. Қанцзюй оны қарсы алу үшін ақсүйектерін бірнеше мың түйе, есек және жылқымен жіберді.[1]

Жорық оған бар нәрсесіне дерлік түсті. «Хань шу» мұны бір сөйлеммен жазады. Оның халқы жолда суықтан қырылды, Қанцзюйге үш мың адам жетті.[1][7] Салыстыру үшін, ол бір кезде жеңілген қарсыласынан елу мыңнан астам әскерді қабылдаған еді.[1]

Қанцзюй патшасы Чжичжиге қызын берді, ал Чжичжи оған ауыс ретінде ғұн қызын берді. Чжичжи Қанцзюйдің қолдауымен усуньдерге бірнеше рет шабуыл жасады. Ол олардың астанасы Чигуға дейін барып, олардың батыс шекарасын мың ли бойына босатты. Кейін Қанцзюй патшасы оның алдында отырыс тәртібін сақтамағанына ренжіді. Ол патшаның қызын, бірнеше ақсүйекті және бірнеше жүз адамды өлтіртіп, олардың жыртылған денелерін Талас өзеніне тастады.[8]

Талас бойындағы бекініс

«Хань шудың» Чэнь Тан туралы тарауы Чжичжи өлген бекіністі сипаттайды. Ол қабырғаларды екі жылда, күні бойы жұмыс істейтін бес жүз адаммен тұрғызды.[8] Бекіністің сыртында биік бөренелерден жасалған қоршау мен бөрене мұнаралар, ішінде топырақ қабырға болды.[9] Хань әскері қабырғадан үш ли жерге лагерь құрды. Чжичжи қабырға үстінде бес түсті ту астында тұрды. Қабырғада сауытты бірнеше жүз адам тұрды, ал қақпа алдында жүзден астам атты және сонша жаяу әскер сап түзеді.[10] Чжичжи мен оның әйелдері қабырғадан оқ атты. Бір жебе оның мұрнына тиіп, ол әйелдер бөлмесіне қайтып кетті.[11] Бір оқу қақпа алдында балық қабыршағы тәртібімен сап түзеген жаяу әскерді рим үлгісіндегі фалангаға балайды. Сол оқу сауыт, арбалет және жаттығуды ат халықтары қолданбаған нәрселердің қатарына қосады.[12][13] Бір оқу қабырғалы қалаларды ұстаудан бас тартуды, Вэй Люйдің кеңесінде және Чжичжидің сәтсіз қорғанысында, кейін Тоныкөктің көктүріктерге ұсынған сол ережесімен бірдей деп санайды.[14] Екінші оқу ғұн сарайының терминдерін көктүрік сөздерімен береді және ғұн тактикасын кейінгі түркі халықтарының тактикасы деп қарайды.[15]

Өлімі

Б.з.б. 36 жылы қорғаушы-генерал Гань Яньшоу мен оның орынбасары Чэнь Тан әскер жинап, Қанцзюйге кірді. Олар Чжичжиді өлтіріп, басын кесті. Егжей-тегжейі үшін тарау оқырманды олардың өз өмірбаяндарына жолдайды және одан артық ештеңе бермейді.[1] Екі генерал егіншілік колонияларынан, қоршау жұмысына шебер адамдардан және Ханьға өткен ғұндардан шамамен 40 000 адам жинады.[16] Бір колонна Қашқар арқылы солтүстік Памирден өтіп, Ферғанаға барды. Екіншісі Ақсудан шығып, усунь астанасы мен Ыстықкөл жанынан өтіп, Қанцзюйдің шығыс шекарасына жетті.[17] Ханьдар бекіністі таң атқанда алып, сарайды өртеді, Чжичжи сонда өлді.[18] Осы баяндау бойынша 1 518 адам қайтыс болды, 145 адам тірідей алынды және мыңға жуық адам берілді.[18] Екі генерал, Чжичжи жазаланбағанда, Дасядан батыстағы ел оның қол астына өтер еді деп хабарлады.[19] Чэнь Танның өмірбаяны Чжичжидің цзянькуньдермен болғанын немесе Қанцзюй патшасының шақыруын айтпайды, ал ғұн тарауы оны береді.[20] Ол інісіне әсерін жазады. Хуханье бірден қуанып, қорықты. Ол императорға сарайда болуды әрдайым қалағанын жазды. Алайда Чжичжи батыста болғанда, Чжичжи мен усуньдердің оған қарсы бірігуінен қорықты, сондықтан келмеген еді. Енді Чжичжи жазаға тартылғандықтан, ол кіріп, қабылдануды қалады.[1] Ол б.з.б. 33 жылы келді. Оған бұрын берілгеннен екі есе артық берілді. Ол хань әйелін сұрады.[1]

Бағалау

Бір оқу Чжичжидің Қанцзюйдегі билігі алты-жеті жылдан аспады, ал сонда үлкен иелік бейнесі тым қуанышты деп санайды.[21] Бір баяндау бойынша оның иелігінің орталығы шамамен шығыс бойлықтың 71 градусында және солтүстік ендіктің 43 градусында, Таласқа жақын жатты, ықпалы Ыстықкөлге жетті.[22] Бір оқу ғұндарды Алтайдан Талас пен Еділ арқылы Венгрияға дейін ілестіріп, Чжичжидің Таласын сол жолдағы бекет деп санайды. Ол Орталық Азия үлгісіндегі қару мен зергерлік бұйымдарға сүйенеді.[23]

Бір оқу екі ағайындыны бір мәселенің екі стратегиясы ретінде қатар қояды. Хуханье басқарған оңтүстік тайпалар алым жүйесін қолданып, ғұн мемлекетін қайта құрды. Чжичжи басқарған солтүстік тайпалар жүйені дәл сондай жақсы пайдалана алмады, ал қытай қысымы оларды батысқа итерді. Олар басқа жеңілген ғұн топтары бұрыннан түскен жолмен жүрді.[24] Бұл баяндау тараудың көрсеткенімен дәл келмейді. Чжичжи батысқа ағып кеткен жоқ. Ол батысқа жаулап алу арқылы жетті. Ол Енисейді ұстады және усуньдерді даланың өзінде бірнеше рет жеңді. Ол тек шетелдік патша оған төлегенде ғана көшті. Оны тоқтатқан дала емес, өз үкіметінен екі мың миль қашықтықта өз пайымымен әрекет еткен хань офицері болды.[1]

Ескертпелер

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Han Shu, juan 94
  2. ^ a b Ögel 2015, p. 140–143
  3. ^ Ögel 2015, p. 149
  4. ^ Ögel 2015, p. 147–150
  5. ^ Ögel 2015, p. 148, 224
  6. ^ Ögel 2015, p. 148–150, 155
  7. ^ Ögel 2015, p. 157, 159
  8. ^ a b Ögel 2015, p. 160
  9. ^ Ögel 2015, p. 164
  10. ^ Ögel 2015, p. 170
  11. ^ Ögel 2015, p. 172
  12. ^ Ögel 2015, p. 165
  13. ^ Ögel 2015, p. 165, 170
  14. ^ Ögel 2015, p. 114, 160–161, 163
  15. ^ Ögel 2015, p. 136, 147, 154, 165
  16. ^ Ögel 2015, p. 167–168
  17. ^ Ögel 2015, p. 168
  18. ^ a b Ögel 2015, p. 173
  19. ^ Ögel 2015, p. 174
  20. ^ Ögel 2015, p. 159–160
  21. ^ Ögel 2015, p. 166
  22. ^ Ögel 1984, p. 91–92
  23. ^ Ögel 1984, p. 91–106
  24. ^ Golden 1992, p. 62

Дерек көздері

Әдебиет

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)

Байланысты

What links here11

Persons
Bi Chanyu · Huhanye Chanyu · Wang Zhaojun
Conflicts
The Xiongnu–Han Wars
Battles & Events
Han Reply to the Northern Xiongnu (AD 52)
Peoples
Dingling · Kangju
Lineages
Luandi
Institutions and Titles
Diplomacy of the Steppe Empires · Skull Cup
Controversies
The Kirghiz descent from Li Ling

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Чжичжи шаньюй.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/zhizhi-chanyu/

Last revised: 8 November 2026