Zhizhi ile küçük kardeşi Huhanye birbirine zıt yollar seçti. Huhanye Chang’an’a gitti, Han’ın önünde eğildi ve bozkırı elinde tuttu. Zhizhi reddetti ve batıya gitti. Mete Han’dan beri hiçbir Asya Hun hükümdarının fethetmediği kadar toprak fethetti. Yetkisiz toplanmış bir Han ordusu onu bu toprağın en uzak ucunda öldürdü.[1] Yürüyüşü, yenilmiş bir bozkır gücünün boyun eğmek yerine batıya gittiği ilk kayıtlı örnektir. Ondan sonra doğu bozkırını yitiren her grup aynı yolu yeniden yürüdü.

Kardeşiyle kopuş

Adı Hutuwusi’ydi. Büyük kardeş oydu. İç savaşın ilk turunun ardından Huhanye onu halkın arasında yaşarken buldu. Onu Sol Guli Kralı yaptı.[1] Huhanye ikinci kez yenilince Hutuwusi doğuda kendini Zhizhi Gudu Markisi Şanyu ilan etti. Batıdan bir rakip, Runzhen Şanyu, ona karşı geldi. Zhizhi onu öldürdü ve askerlerini aldı. Huhanye üzerine yürüdü, onu yendi ve şanyunun hükümdarlık merkezini ele geçirdi.[1][2] Modern anlatımlar onun ilanını MÖ 56’ya, Huhanye’ye karşı zaferini MÖ 54’e tarihler.[2]

Ardından Huhanye Han’a teslim oldu ve denge değişti. Zhizhi de haraç gönderdi. Kabul edildi, ama daha kötü karşılandı.[1] Yaklaşık MÖ 44’te rehin oğlunu istetti ve Han subayı Gu Ji onu getirdi. Zhizhi elçiyi öldürdü.[1] Bundan sonra uzlaşma mümkün değildi. Bölüm bunu onun kendi ağzından verir. Han’a haksızlık ettiğini bilen ve Huhanye’nin güçlendiğini duyan Zhizhi bir saldırıdan korkuyor ve çok uzağa gitmek istiyordu.[1]

Kuzey fetihleri

Uzaklaşmaya zaten başlamıştı. Asya Hunlarını kendi gücüyle yerleştiremeyeceğini hesapladı. Bu yüzden Wusunlara doğru batıya gitti ve onlarla ortak hareket etmeye çalıştı. Küçük Wusun kralı, Huhanye’nin Han’ın korumasında, Zhizhi’nin ise kaçak olduğunu değerlendirdi. Zhizhi’nin elçisini öldürmenin de Han’ı memnun edeceğini hesapladı. Elçiyi öldürdü ve başını Koruyucu General’e gönderdi. Ardından sekiz bin atlıyla Zhizhi’yi karşılamaya çıktı. Zhizhi, Wusunların çok olduğunu ve kendi elçisinin dönmediğini gördü. Askerlerini düzene soktu, Wusunlarla karşılaştı ve onları yendi.[1][3]

Oradan kuzeye gitti ve üç halkı aldı. Wujieler teslim oldu. Jiankunları yendi. Dinglinglerin teslimiyetini kabul etti.[1][4] Wujieler, Kırgızlar ve Dinglingler, bir dayanak gösterilmeksizin, Asya Hunlarının akrabası sayılmıştır.[5] Wusunlara karşı defalarca asker gönderdi ve defalarca yendi. Bölüm ardından onun merkezinin yerini bildirir. Jiankun, şanyunun hükümdarlık merkezinin yedi bin li doğusunda ve Jushi’nin beş bin li kuzeyindedir. Zhizhi orada kaldı ve orayı başkenti yaptı.[1] Jiankun, Yenisey Kırgızlarının ülkesidir. Bu, orayı dışarıdan yöneten birine dair en eski kayıttır. Jiankun ise Altay’ın güneyinde, Tianshan’ın kuzey yamacında olabilir. Asya Hun döneminin Kırgızlarının oraya kadar yayıldığı, Yenisey’deki Kırgızların ise Göktürk dönemine ait olduğu ileri sürülür. O zaman Zhizhi’yi Altay’ın kuzeyindeki tundrada yerleşmiş düşünmek zordur.[6]

Kangju ve Talas

Batıya çağrı Kangju’dan geldi. Kralı Wusunlar tarafından defalarca sıkıştırılmıştı. Soylularına, Asya Hunlarının Wusunların her zaman tabi olduğu büyük bir devlet olduğunu ileri sürdü. Zhizhi’nin dışarıda güçlük içinde olduğunu söyledi. Onu Kangju’nun doğu sınırına getirmek ve iki gücü birleştirip Wusunları almak mümkündü. Kangju o zaman Asya Hun sorunundan sonsuza dek kurtulurdu.[1] Jiankun’a bir elçilik gitti ve planı ona sundu. Zhizhi bulunduğu yerde korkuyordu ve Wusunlara karşı kin besliyordu. Kangju’nun planını duyunca sevindi. İttifak kurdu ve askerlerini batıya götürdü. Kangju, onu karşılamak için soylularını birkaç bin deve, eşek ve atla gönderdi.[1]

Yürüyüş ona neredeyse her şeye mal oldu. Han Shu yürüyüşü tek bir cümlecikle kaydeder. Halkı yolda soğuktan öldü, Kangju’ya üç bin kişi ulaştı.[1][7] Karşılaştırıldığında, bir zamanlar yenilmiş bir rakipten elli binden fazla askeri devralmıştı.[1]

Kangju kralı Zhizhi’ye kızını verdi, Zhizhi de karşılığında ona bir Asya Hun kızı verdi. Zhizhi, Kangju desteğiyle Wusunlara birkaç kez akın etti. Başkentleri Chigu’ya kadar gitti ve batı sınırlarını bin li boyunca boşalttı. Sonra Kangju kralı önünde oturma törenine uymayınca alındı. Kralın kızını, birkaç soylu ve halktan birkaç yüz kişiyi öldürttü ve parçalanmış cesetlerini Talas ırmağına attı.[8]

Talas’taki kale

Han Shu’nun Chen Tang bölümü, Zhizhi’nin öldüğü kaleyi anlatır. Surları, gün boyu çalışan beş yüz adama iki yılda yaptırmıştı.[8] Kalenin dışında yüksek kerestelerden bir çit ve ahşap kuleler, içinde toprak bir iç sur vardı.[9] Han ordusu surdan üç li ötede ordugâh kurdu. Zhizhi, beş renkli bir sancağın altında surun üstünde duruyordu. Surda zırhlı birkaç yüz adam, kapıda ise yüzden fazla atlı ile o kadar piyade dizilmişti.[10] Zhizhi ile eşleri surdan ok attı. Bir ok burnuna isabet etti ve kadınların bölümüne geri çekildi.[11] Kapıda balık pulu düzeninde dizilen piyadeler Roma tarzı bir falanks olabilir. Zırh, arbalet ve talim at halklarının kullanmadığı şeyler arasında sayılır.[12][13] Surlu kentleri tutmayı reddetme, Wei Lü’nün öğüdünde ve Zhizhi’nin başarısız savunmasında, Tonyukuk’un sonradan Göktürklere öğütlediği kuralın aynısı olarak görülmüştür.[14] Asya Hun saray terimleri ayrıca Göktürk sözcükleriyle verilir ve Asya Hun savaş yöntemleri sonraki Türk halklarınınkiler gibi ele alınır.[15]

Ölüm

MÖ 36’da Koruyucu General Gan Yanshou ile yardımcısı Chen Tang asker toplayıp Kangju’ya girdiler. Zhizhi’yi öldürüp başını kestiler. Bölüm, ayrıntı için okuru onların kendi biyografilerine gönderir ve daha fazlasını vermez.[1] İki general, tarım yerleşimlerinden, kuşatma işinde usta adamlardan ve Han’a geçmiş Asya Hunlarından yaklaşık 40.000 adam topladı.[16] Bir kol Kaşgar üzerinden kuzey Pamir’i aşıp Fergana’ya gitti. Öbürü Aksu’dan ayrıldı, Wusun başkentinin ve Issık Göl’ün yanından geçip Kangju’nun doğu sınırına ulaştı.[17] Han kaleyi şafakta aldı ve sarayı yaktı, Zhizhi orada öldü.[18] Bu anlatıma göre 1.518 adam öldü, 145’i diri ele geçirildi ve yaklaşık bin kişi teslim oldu.[18] İki general, Zhizhi cezalandırılmasaydı Daxia’nın batısındaki ülkenin onun komutasına gireceğini bildirdi.[19] Chen Tang’ın biyografisi, Asya Hun bölümünün verdiği Zhizhi’nin Jiankunlar yanındaki kalışını ve Kangju kralının davetini anmaz.[20] Zhizhi’nin kardeşi üzerindeki etkiyi de kaydeder. Huhanye aynı anda hem sevindi hem korktu. İmparatora yazdığı mektupta saraya gelmeyi hep istediğini bildirdi. Ancak Zhizhi batıdayken, Zhizhi ile Wusunların kendisine karşı birleşmesinden korkmuş ve bu yüzden gelmemişti. Zhizhi şimdi cezasını bulduğuna göre içeri girip kabul edilmek istiyordu.[1] MÖ 33’te geldi. Daha önce verilenin iki katını aldı. Bir Han eşi istedi.[1]

Değerlendirme

Zhizhi’nin Kangju’daki yönetimi altı yedi yıldan fazla sürmemiş olabilir, bu da orada büyük bir devlet tablosunu fazla iyimser kılar.[21] Devletinin merkezi yaklaşık 71 derece doğu ve 43 derece kuzeyde, Talas yakınına yerleştirilir ve etkisinin Issık Göl’e uzandığı söylenir.[22] Asya Hunları Altay’dan Talas ve Volga üzerinden Macaristan’a kadar izlenebilir, Zhizhi’nin Talas’ı da bu yolun bir durağıdır. Orta Asya tipi silahlara ve kuyumculuk işlerine dayanır.[23]

İki kardeş, aynı soruna iki strateji olarak yan yana konabilir. Huhanye’nin altındaki güney boyları haraç düzenini kullandı ve bir Asya Hun devletini yeniden kurdu. Zhizhi’nin altındaki kuzey boyları ise bu düzeni aynı başarıyla işletemedi, Çin baskısı onları batıya itti. Bu boylar, başka yenilmiş Asya Hun gruplarının daha önce de tuttuğu bir yoldan gitti.[24] Bu anlatım, bölümün gösterdiğiyle tam olarak örtüşmez. Zhizhi batıya sürüklenmedi. Batıya fethederek ulaştı. Yenisey’i elinde tuttu ve Wusunları sahada birden çok kez yendi. Ancak yabancı bir kral ona ödeme yapınca hareket etti. Onu bitiren bozkır değil, hükümetinden iki bin mil uzakta kendi kararıyla hareket eden bir Han subayıydı.[1]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Han Shu, juan 94
  2. ^ a b Ögel 2015, p. 140–143
  3. ^ Ögel 2015, p. 149
  4. ^ Ögel 2015, p. 147–150
  5. ^ Ögel 2015, p. 148, 224
  6. ^ Ögel 2015, p. 148–150, 155
  7. ^ Ögel 2015, p. 157, 159
  8. ^ a b Ögel 2015, p. 160
  9. ^ Ögel 2015, p. 164
  10. ^ Ögel 2015, p. 170
  11. ^ Ögel 2015, p. 172
  12. ^ Ögel 2015, p. 165
  13. ^ Ögel 2015, p. 165, 170
  14. ^ Ögel 2015, p. 114, 160–161, 163
  15. ^ Ögel 2015, p. 136, 147, 154, 165
  16. ^ Ögel 2015, p. 167–168
  17. ^ Ögel 2015, p. 168
  18. ^ a b Ögel 2015, p. 173
  19. ^ Ögel 2015, p. 174
  20. ^ Ögel 2015, p. 159–160
  21. ^ Ögel 2015, p. 166
  22. ^ Ögel 1984, p. 91–92
  23. ^ Ögel 1984, p. 91–106
  24. ^ Golden 1992, p. 62

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler11

Kişiler
Bi Chanyu · Huhanye Chanyu · Wang Zhaojun
Savaşlar
The Xiongnu–Han Wars
Muharebeler ve olaylar
Han Reply to the Northern Xiongnu (AD 52)
Halklar
Dingling · Kangju
Soylar
Luandi
Kurumlar ve Unvanlar
Diplomacy of the Steppe Empires · Skull Cup
Tartışmalar
The Kirghiz descent from Li Ling

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Zhizhi Chanyu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/zhizhi-chanyu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026