Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

630-жылдан кийин Таң чыгыш көк түрктөрдү жаулап алуу да, аннексия да болбогон ыкма менен башкарды.[1] Багынган уруу империялык реестрге префектура же командачылык катары киргизилди. Анын башчысы ага командир же префект болуп дайындалды. Уруу мурдагы уруу бойдон калды.[1] Бул тартиптин кытайча аталышы мал жабдыгынан келип чыккан. Кендир менен чылбыр жаныбарды сындырбай жетелейт. Кытай биздин заманга чейинки биринчи кылымдан бери багынган көчмөндөрдү кыйыр башкарып келген. Ал алардын жергиликтүү текеберлерин колдоп, пара берип, кээде алардын иштерине түздөн-түз кийлигишкен.[2] Хань доору үчүн бир баянда Кытай мамлекеттик башкаруусунун Борбор Азиядагы максаты ушуга окшош сөздөр менен айтылат. Кытай чакан оазис башчылары көчмөндөргө вассал катары баш ийгенден көрө, колдоо үчүн Кытайга кайрылууну пайдалуураак деп тапкан абалды көздөгөн.[3]

630-жылдагы сарай талашы

Таң бул системаны 630-жылдагы сарай талашында башка бир вариантка каршы тандады. Интеррегнум жөнүндөгү макала талашты толук баяндайт.[1] Көпчүлүк уруулардын таркатылышын жана ички аймактарда дыйкан катары отурукташтырылышын каалады. Вэнь Яньбо Кийинки Хань мисалын жактады. Уруулар чек аранын астында бүтүн сакталышы, калкан катары кызмат кылышы жана каада-салттарынан ажыратылбашы керек болчу. Вэнь Яньбо талашта жеңди.[1]

Дароо болгон натыйжа Юючжоудан Линчжоуга чейинки төрт командачылык болду. Илигдин өз жери эки командачылыктын, сол жактагы Динсяндын жана оң жактагы Юньчжундун астындагы алты префектурага бөлүндү.[1] Келген башчылар Таң даражаларын алды. Жүздөн ашыгы бешинчи даражада же андан жогору турду. Бир нече миң түтүн борбор шаарда отурукташты.[1]

Толук көлөмү

Чэби 650-жылы колго түшкөндөн кийин командачылыктардын үстүнө эки протекторат коюлду.[1] Шаньюй Лангшань, Юньчжун жана Санганды жана он төрт префектураны алды. Ханьхай Ханьхай, Цзиньвэй, Синьли жана дагы төртөөнү, жана сегиз префектураны алды. Экөөндө тең, бап белгилегендей, башчылардын өздөрү командир жана префект болгон.[1] Син Таң шу аттардын өзгөрүшүн кошумчалайт. 664-жылы башталган Линдэ доорунун алгачкы жылдарында Яньжань протектораты Ханьхай деп кайра аталып, уйгурлардын үстүнө коюлду.[4] Эски Ханьхай протектораты Юньчжундун урандыларына көчүп, Юньчжун протектораты деп аталды, андан кийин Шаньюй деп кайра аталды.[4] Бир баянда 650-жылдагы эки протекторат Юньчжунда жана Яньжанда болгон, ал эми Шаньюй жана Ханьхай аттары 664-жылдан гана берилет.[5]

Система өз шарттарында бир муунга иштеди. Император Тайшан тоосунда Фэн курмандыгын чалды. Лангшаньдын командири жана отуздан ашык башка башчы императордун жолунда жүрдү жана алардын аттары стелага чегилди.[1] Бап айткандай, 650-жылдан тартып түндүк чек ара дээрлик отуз жыл тынч болду.[1][5]

Урууларга таасири

679-жылдагы көтөрүлүш бул ыкма эмнени тирүү калтырганын көрсөтөт.[1] Эки Ашидэ башчысы хан көтөрүп, жыйырма төрт префектура алар менен кошо козголду.[1] Префектура административдик бирдик болуп саналат жана ал козголбойт. Уруу гана козголот. Каршы өткөн бирдиктер система сактап калган уруулар болчу жана алар бүтүн өттү.

Ушул эле доорду аяктаткан киши жөнүндө да ушуну айтууга болот. Илтериштин чоң атасы Шаньюй протекторатында Юньчжун командирине баш ийген башчы болгон. Ал мурас катары тудун даражасын алып жүргөн.[1] Таң кызматынын үч муну ээрчүүчүлөрдү да, даражаны да, дооматты да жок кылган эмес.

Күл Тегин жазуусу бул уюмду карама-каршы тараптан окуйт. Ал анын баасын айтат: Кытайга өткөн бектер кытай наамдарын алып, кытай каганынын букарасы болду.[6] Эки окуу тең бир эле реестрлерди сүрөттөйт.

Батышта

Таң бул ыкманы батыш өлкөлөрүнө да жайды. 661-жылы алар Памирдин батышындагы жерлерди Кучадагы Аньси протекторатынын астындагы он алты командачылыкка бөлүүнү буйруду. Бул бөлүнүштүн көбү кагазда калды.[7] Цзю Таң шу алардын арасында Тайхань командачылыгын тизмектейт. Ал эфталиттердин өлкөсүндө түзүлгөн, борбору Хуолу шаарында болгон. Командачылыктын Улуу Каганына он беш префектура баш ийген.[8][9][10] Командачылык кайда жайгашканы так эмес. Бир окуу аны Бадахшан деп жана анын түштүгүндөгү жана чыгышындагы өлкө деп эсептейт, бул аны эски Жафталга айландырмак.[9] Экинчи окуу анын ошол жерде болгонуна эле шек келтирет, анткени он беш префектуранын аттарын аныктоого мүмкүн эмес.[10] Бир сунушта борбордун аты Хуолуда түрк ордо сөзү, “конуш”, табылат. Бул ат Хуо сыяктуу башталат.[11]

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  2. ^ Khazanov 1994, p. 216
  3. ^ Lattimore 1951, p. 495
  4. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  5. ^ a b Taşağıl 1999, p. 48–50
  6. ^ Kül Tegin inscription
  7. ^ Markwart 1938, p. 38,46
  8. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang)
  9. ^ a b Markwart 1938, p. 47
  10. ^ a b Herrmann 1925, p. 576
  11. ^ Markwart 1938, p. 48

Булактар

Адабият

  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
  • Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. II (1999)

Байланыштуу

What links here21

Persons
Ashide Yuanzhen · Chebi Khan · Nishufu Khan · Töles Khan
States
Goguryeo · Tang · The Göktürk interregnum, 630–682
Conflicts
The Tang conquest of the western Khaganate, 640–659
Battles & Events
Banquet of the Wine Fountain (647) · Defection of Töles (628) · The Court Debate of 630
Places
Dingxiang · Lingzhou · Shanyu Protectorate · Yunzhong
Peoples
The Great Empires of the Steppe
Lineages
Ashide
Institutions and Titles
Çigşi · Ordu · Tudun · Tutuk

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Бошоң тизгин префектуралары.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/jimi-prefectures/

Last revised: 8 November 2026