Gevşek dizgin vilayetleri

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Tang, 630’dan sonra doğu Göktürklerini ne fetih ne de ilhak olan bir yöntemle yönetti.^[1] Teslim olan bir boy, imparatorluk siciline vilayet ya da komutanlık olarak kaydedilirdi. Reisi de bu birimin komutanı ya da valisi atanırdı. Boy, eskiden ne idiyse o olmaya devam ederdi.^[1] Düzenin Çincedeki adı koşum takımından gelir. Yular ve bağ, bir hayvanı kırmadan yönlendirir. Çin, MÖ birinci yüzyıldan beri tâbi göçebeler üzerinde dolaylı yönetim uygulamıştı. Yerel aristokrasilerini destekledi, onlara rüşvet verdi ve zaman zaman işlerine doğrudan karıştı.^[2] Han dönemi için Çin devlet yönetiminin Orta Asya’daki amacı benzer sözlerle belirtilir. Çin, küçük vaha hükümdarlarının göçebelere vasal olarak boyun eğmektense destek için Çin’e bakmayı daha kârlı bulduğu bir durum arıyordu.^[3]

630 divan tartışması

Tang bu sistemi, 630’daki bir divan tartışmasında bir seçeneğe karşı seçti. Ara dönem maddesi tartışmayı ayrıntısıyla anlatır.^[1] Çoğunluk boyların dağıtılmasını ve iç bölgelerde çiftçi olarak yerleştirilmesini istedi. Wen Yanbo ise Sonraki Han örneğini savundu. Ona göre boylar sınırın altında bütün tutulmalı, kalkan işlevi görmeli ve âdetlerinden koparılmamalıydı. Tartışmayı Wen Yanbo kazandı.^[1]

Sonuçta Youzhou’dan Lingzhou’ya uzanan dört komutanlık kuruldu. İlig’in kendi toprakları ise iki komutanlık altında altı vilayete bölündü: solda Dingxiang, sağda Yunzhong.^[1] Teslim olan reisler Tang rütbeleri aldı. Yüzden fazlası beşinci ya da daha yüksek dereceyi taşıdı. Birkaç bin hane başkente yerleşti.^[1]

Tam kapsam

Chebi 650’de ele geçirildikten sonra komutanlıkların üzerine iki koruyuculuk bölgesi kuruldu.^[1] Şanyu bölgesi Langshan, Yunzhong ve Sanggan’ı ve on dört vilayeti kapsıyordu. Hanhai bölgesi ise Hanhai, Jinwei, Xinli ve dört tanesi daha ile sekiz vilayeti kapsıyordu. Bölüm, her iki bölgede de komutanların ve valilerin reislerin kendisi olduğunu özellikle belirtir.^[1] Xin Tang Shu bir ad değişikliği ekler. 664’te başlayan Linde döneminin ilk yıllarında Yanran koruyuculuk bölgesi Hanhai adını aldı ve Uygurların üzerine kondu.^[4] Eski Hanhai koruyuculuk bölgesi Yunzhong’un harabelerine taşındı, Yunzhong koruyuculuk bölgesi diye anıldı, sonra Şanyu adını aldı.^[4] 650’deki iki koruyuculuk bölgesi Yunzhong ve Yanran’a yerleştirilir, Şanyu ve Hanhai adları ise ancak 664’ten itibaren verilir.^[5]

Sistem bir kuşak boyunca kendi ölçülerine göre işledi. İmparator Tai Dağı’nda Feng kurbanını sundu. Langshan komutanı ve otuzdan fazla başka reis imparatorluk alayında ata bindi, adları dikili taşa kazındı.^[1] Bölüme göre 650’den sonra kuzey sınırı neredeyse otuz yıl sorunsuz geçti.^[1]^[5]

Boylar üzerindeki etki

679 ayaklanması, bu düzenin neyi canlı tuttuğunu gösterir.^[1] İki Aşide reisi bir kağan yükseltti. Yirmi dört vilayet de onlarla birlikte ayaklandı.^[1] Bir vilayet idari birimdir ve ayaklanmaz. Ayaklanan ancak boydur. Karşı tarafa geçen birimler, sistemin ayakta bıraktığı boylardı. Bütün olarak geçtiler.

Aynısı dönemi sona erdiren adam için de geçerlidir. İlteriş’in dedesi, Şanyu koruyuculuk bölgesinde Yunzhong komutanının altında bir reisti. Tudun rütbesini miras yoluyla taşıyordu.^[1] Üç kuşak Tang görevi ne bağlıları, ne rütbeyi, ne de iddiayı ortadan kaldırmıştı.

Kül Tegin Yazıtı bu düzene öbür yönden bakar. Yazıt düzenin neye mal olduğunu söyler: Çin’e geçen beyler Çin unvanları aldı ve Çin kağanının tebaası oldu.^[6] İki anlatım da aynı sicilleri anlatır.

Batıda

Tang bu düzeni batı ülkelerine de taşıdı. 661’de Pamirlerin batısındaki toprakların, Kuça’daki Anxi koruyuculuk bölgesi altında on altı komutanlığa bölünmesini kararlaştırdı. Bu bölünmenin çoğu kâğıt üzerinde kaldı.^[7] Jiu Tang Shu bunlar arasında Taihan komutanlığını sayar. Komutanlık Eftalitlerin ülkesinde kurulmuştu ve merkezi Huolu kasabasındaydı. Komutanlığın Büyük Kağanı’nın altında on beş vilayet vardı.^[8]^[9]^[10] Komutanlığın nerede olduğu kesin değildir. Bazı araştırmacılar onu Badahşan ile güneyindeki ve doğusundaki ülkeyle özdeşleştirir. Bu durumda komutanlık eski Jaftal olurdu.^[9] Başkaları, on beş vilayetin adları tanımlanamadığı için, komutanlığın orada olup olmadığından bile kuşku duyar.^[10] Bir öneri, merkezin adı Huolu’da Türkçe ordu sözcüğünü, “ordugâh” anlamını bulur. Ad, Huo gibi başlar.^[11]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ Khazanov 1994, p. 216
^ Lattimore 1951, p. 495
^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ a b Taşağıl 1999, p. 48–50
^ Kül Tegin inscription
^ Markwart 1938, p. 38,46
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang)
^ a b Markwart 1938, p. 47
^ a b Herrmann 1925, p. 576
^ Markwart 1938, p. 48

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Kül Tegin inscription

Literatür

Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)
Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. II (1999)