Төремен Мукан хандын уулу болгон. Таспар аны өзүнүн мураскери кылгысы келген, ал эми көк түрк аристократиясы четке каккан. Четке кагуу аны козголоңчуга айландырган. Аны тынчтандыруу үчүн берилген наам аны Апа хан кылган. Ал Ишбарага каршы батыш канатын артына коюп согушкан, жана бул согуш кагандыкты экиге бөлгөн жарандык согуштун биринчи жортуулу болгон. 587-жылы, душманынын өлгөн жылы, Ишбаранын иниси Багха аны тирүү кармаган.[1]
Аттар
Кытай тарыхтары анын жеке атын Daluobian, наамын Апа хан деп берет.[1] Ташагылдан кийинки Төремен реконструкциясы törü, салттуу укук, сөзүнөн түзүлгөн. Бул жерде ал акыйкатчыл, мыйзамдын сактоочусу деп чечмеленет. Бул реконструкция, түрк булагында күбөлөндүрүлгөн эмес. Апа — эски түрк сый-урмат сөзү, «ага» же «урматтуу мырза». Ал ашиналардын жогорку ханзаадаларына берилген жана согушта анын талабына мыйзамдуулук берген.
Мураскорлук кризиси (581)
Таспар 581-жылы өлүм алдында жаткан. Ал тактынын өз уулу Амракка эмес, Төременге өтүшүн каалаган.[1] Көк түрк ханы өз мураскерин атоого укугу жок болгон. Бир да тукум тактыны кармап калбашы үчүн мураскорлук каптал боюнча өткөн.[1] Аристократия Өтүкөндө чогулган. Ал жерде чыгыштын кичи ханы жана улуу тукумдун уулу Ишбара ошол негизде каршы чыккан. Ал дагы бир негиз менен каршы чыккан: Төременнин энеси көк түрк эмес болгон жана, анын айтуусу боюнча, төмөн даражалуу болгон.[1] Экинчи каршылык мамлекеттин мүнөзүнөн келип чыккан. Көк түрктөрдү көз карандысыз кылуу үчүн негизделген мамлекеттин көк түрк ханы болушу күтүлгөн. Кандай келип чыгуудагы жергиликтүү башкаруучулар болбосун, тандоодо үнү болгон, бирок аристократиянын көбү көк түрктөр болгон. Согддулар соодага адистешкен, башкарууга эмес. Ишбара козголоң менен коркутуп, Амракты сунуштаган, жыйын кабыл алган.[1]
Төремен шайлоону мыйзамсыз деп четке каккан. Ал өз тарапкерлеринин арасында чоң абройго ээ болгон жана аларды козголоңго көтөргөн. Амрак козголоңду болтурбадым деп ойлоп, Ишбаранын пайдасына тактыдан баш тарткан. Андай болгон эмес.[1] Төременге Апа хан наамы Амракты Толада экинчи хан, ал эми Ишбараны Өтүкөндө эң жогорку кылган ошол эле макулдашууда берилген. Дагы бир окуу аны Ишбарага ачык согуш жарыялады деп көрсөтөт.[2] Кайсы баян болбосун, согушту Төремен баштаган.
Батышка качуу (583)
Апа 583-жылы Ишбара менен бирге Кытайга каршы жортуулга чыккан. Ал Тардуш тиеле көтөрүлүшүн тосуу үчүн чыгып кеткенден кийин, ал Багха менен бирге фронтту кармаган. Суй көк түрк аскерин июнь айында Байдао жанында талкалаган. Ооруу артынан келген. Чегинип бара жаткан аскердеги кытай агенттери командирлерди бири-бирине каршы коюшкан, биринчи Апа менен Ишбараны. Ишбара Суй менен иштешип жүргөн көрүнгөн Ападан коркуп калган. Ал күтүүсүздөн ага бурулуп, ордосуна кол салып, энесин өлтүргөн. Апа батышка Тардушка качкан.[3] Экинчи баян башкача айтат. Апа батышка бара жатып эки кагылышууда жеңилип, паника менен Суябга келген, Тардуш ал жерде дагы тиелелер менен алек болгон. Ишбара Өтүкөнгө кайтып, энесин кийин өлтүргөн. Баяндарда ирет айырмаланат, өлтүрүү айырмаланбайт. Апанын энеси Ишбаранын таежеси болгон.
Апа хан (583–587)
Суябдан Төремен Тардуштун колдоосу менен Апа хан катары согушуп жүргөн. Ишбаранын тазалоосунан чочуган бектер ага өтүшкөн. Тардуштун өз амбициясы болгон, болжол менен 582-жылдан бери, жана ал бүт кагандыктан кем эмес нерсени көздөгөн. Бул Апанын ишин анын куралына айландырган. Эң жакшы окууга ылайык, козголоң Тардушка ордун басардан хан болуп өсүү үчүн мыкты мүмкүнчүлүк берген.[2] 585-жылы батыш аскери Ишбараны ушунчалык катуу кысканынан ал Суйга баш ийген. Сентябрда ал Өтүкөнгө жөнөгөн.[4] Апа аны менен барган-барбаганы жазылган эмес.
587-жылы Ишбара өлгөн. Анын иниси Багха, Ишбаранын эркине ылайык хан көтөрүлгөн, Суй императору ага жөнөткөн барабандар менен туулардын астында Апага каршы батышка жортуулдаган.[1] Апанын адамдары туулардын Суй аскерлери аны менен экенин билдирген белги деп эсептешкен. Алар көп болуп өтүп келишкен, ал эми Багха Апаны тирүү кармаган.[1] Багха императордон туткун тирүү калсынбы же өлсүнбү деп сураган. Канцлер Гао Цзюн тууганды тууган жок кылганы жаман жара экенин айтып жооп берген, император аны аман калтырган.[1] Суй шу Апа жөнүндө андан ары эч нерсе айтпайт. Батышта анын эли Нирини, Янгсу тегиндин уулун, өзүнүн ханы көтөргөн.[1] Суй шунун бир окуусу батыштагы көк түрктөрдүн кийинки хандарын Истемиден эмес, андан келтирип чыгарат. Булактарды макулдаштыруу боюнча жакында жасалган аракет аны Тардушту батыш ээликтеринен кууп чыгарып, батышты бир маалга кармап турган деп көрсөтөт. Андан кийин Истеминин тукуму өз ордун кайра ээлеген. Батыш макаласы позицияларды көрсөтөт, алардын бири да жеңген эмес.
Баа
Төремен — булактар согушту курчап жазып, андан кийин кызыгуусун жоготкон ханзаада. Ал бийликке болгон ачкөздүгү согушту сөзсүз кылган төрт ханзааданын катарында. Төртөөнүн ичинен анын талабы эң жакшысы болгон, анткени өлгөн хан аны атаган. Анын иши эң алсызы болгон, анткени жыйын атаган эмес. Күл Тегин жазуусу кытайлар агаларды бири-бирине каршы койгонун айтат. Кайсы агалар экенин айтпайт.[5]
Эскертүүлөр
Булактар
- Sui Shu (Book of Sui), juan 84
- Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
- Kül Tegin inscription
Адабият
- Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
- Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
What links here31
- Persons
- Amrak · Bagha Khan · Diqincha · Ishbara Khan · Mukan Khan · Niri Khan · Tanhan Khan · Tardush · Taspar Khan · Yangsu Tegin
- Conflicts
- The Göktürk Civil War
- Battles & Events
- Battle of Baidao (583) · Capture of Apa (587) · Göktürk Succession Crisis (581) · Submission of Ishbara (585)
- Places
- Baidao Plain · Beihai · Tanhan Mountain
- Institutions and Titles
- Apa Tarkan · Daluobian · Drums and Banners for the Khans · Great Khan · The Western and Southern Khans · Töre · Toy · Warfare of the Steppe Empires
- Religions
- Turkic Mythology
- Sources
- Cefu yuangui · Tongdian
Cite this article
Yavuz, Emre-E. “Төремен Апа.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/toremen-apa/
Last revised: 8 November 2026
