Чжичжи жана анын иниси Хуханье карама-каршы жолду тандашты. Хуханье Чаньаньга барып, Ханьга таазим кылып, талааны сактап калды. Чжичжи баш тартып, батышка кетти. Ал Багатурдан бери бир да хунн (сюнну) башкаруучусу андан көп жерди багындырган эмес. Уруксатсыз чогултулган хань аскери аны ошол жердин алыскы четинде өлтүрдү.[1] Анын жортуулу жеңилген талаа державасы баш ийбей, батышка көчкөнүнүн биринчи жазылган учуру. Андан кийин чыгыш талаадан ажыраган ар бир топ ошол эле жол менен жүрдү.

Агасы менен үзүлүш

Анын аты Хутуусы болгон. Ал улуу ага эле. Жарандык согуштун биринчи айлампасынан кийин Хуханье аны жөнөкөй эл арасында жашап жатканын тапты. Ал аны Сол Гули падышалыгына көтөрдү.[1] Хуханье экинчи жолу жеңилгенде Хутуусы чыгышта өзүн Чжичжи Гуду хоу чаньюй деп жарыялады. Каршылаш Жуньчжэнь чаньюй батыштан ага каршы чыкты. Чжичжи аны өлтүрүп, аскерин алды. Ал Хуханьеге каршы жүрүп, аны талкалап, чаньюйдун сарайын ээледи.[1][2] Заманбап баяндар анын жарыялануусун б.з.ч. 56-жылга, Хуханьени жеңгенин б.з.ч. 54-жылга коёт.[2]

Андан соң Хуханье Ханьга баш ийди жана тең салмактуулук өзгөрдү. Чжичжи да алым жиберди. Аны кабыл алышты, бирок андан начар.[1] Б.з.ч. 44-жыл чамасында ал барымтадагы уулун чакыртты, аны хань офицери Гу Цзи алып келди. Чжичжи элчини өлтүрдү.[1] Андан кийин элдешүү мүмкүн болбой калды. Бап муну анын өз оозунан айттырат. Ал Ханьга жамандык кылганын билип, Хуханье күчөп жатканын уккандыктан чабуулдан коркуп, алыска кетүүнү каалады.[1]

Түндүктөгү жеңиштери

Ал мурдатан эле алыстоого киришкен. Хунндарды (сюнну) өз күчү менен отурукташтыра албасын эсептеди. Ошондуктан батышка, усундарга карай кетип, алар менен биргелешүүгө аракет кылды. Кичи усун падышасы Хуханьенин хань коргоосунда экенин, ал эми Чжичжинин качкын экенин баалады. Ал Чжичжинин элчисин өлтүрүү ханьдарга жагарын да баалады. Ал элчини өлтүрүп, башын коргоочу генералга жиберди. Андан соң сегиз миң атчан менен Чжичжини тосуп чыкты. Чжичжи усундардын көптүгүн жана өз элчисинин кайтып келбегенин көрдү. Ал аскерин тизип, усундарды тосуп, аларды жеңди.[1][3]

Ал жерден түндүккө барып, үч элди алды. Уцзе багынды. Ал Цзянькунду талкалады. Ал динлиндердин багынганын кабыл алды.[1][4] Бир окуу уцзелерди, кыргыздарды жана динлиндерди негизин атабастан хунндардын (сюнну) тууганы дейт.[5] Ал усундарга каршы кайра-кайра аскер жиберип, кайра-кайра жеңди. Андан соң бап анын ордосу кайда болгонун айтат. Цзянькунь чаньюйдун сарайынан чыгышты көздөй жети миң ли, Цзюшиден түндүктү көздөй беш миң ли жерде жатат. Чжичжи ошол жерде калып, аны өз борбору кылды.[1] Цзянькунь Енисей кыргыздарынын жери. Бул аны сырттан башкарган кимдир-бирөөнүн эң эрте айтылышы. Экинчи окуу Цзянькуньду Алтайдын түштүгүнө, Тянь-Шаньдын түндүк капталына коёт. Ал хунн (сюнну) доорунун кыргыздары ошол жерге чейин жайылган, ал эми Енисейдеги кыргыздар көк түрктөр дооруна таандык деп эсептейт. Бул окуу боюнча Чжичжини Алтайдын түндүгүндөгү тундрага отурукташкан деп элестетүү кыйын.[6]

Кангюй жана Талас

Батышка чакырык Кангюйдан келди. Анын падышасын усундар кайра-кайра кысып турган. Ал төрөлөрүнө хунндар (сюнну) усундар ар дайым баш ийип келген чоң мамлекет экенин далилдеди. Чжичжи сыртта кыйынчылыкта, деди ал. Аны Кангюйдун чыгыш чек арасына алып келсе болот, эки күч бириксе усундарды алса болот. Анда Кангюй хунн маселесинен түбөлүккө кутулат.[1] Планды ага айтуу үчүн Цзянькуньга элчилик барды. Чжичжи турган жеринде коркуп, усундарга ызасын сактап жүргөн. Кангюй планын угуп, ал кубанды. Ал союз түзүп, аскерин батышка баштады. Кангюй төрөлөрүн бир нече миң төө, эшек жана жылкы менен аны тосуп чыгарды.[1]

Жортуул ага дээрлик бардыгын кымбатка турду. «Хань шу» муну бир гана сүйлөм менен жазат. Анын эли жолдо суукка кырылып, үч миңи Кангюйга жетти.[1][7] Салыштырганда, ал бир кезде жеңилген атаандаштан элүү миңден ашык аскерди өз колуна алган.[1]

Кангюй падышасы Чжичжиге кызын берди, ал эми Чжичжи ага ордуна хунн (сюнну) кызын берди. Чжичжи Кангюйдун колдоосу менен усундарга бир нече жолу чабуул койду. Ал алардын борбору Чигуга чейин барып, алардын батыш чек арасын миң ли аралыкта бошотту. Кийин Кангюй падышасы анын алдында отургуч тартибин сактабаганда ал таарынды. Ал падышанын кызын, бир нече төрөнү жана бир нече жүз кишини өлтүрүп, жара-чара денелерин Талас дарыясына ыргытты.[8]

Таластагы чеп

«Хань шунун» Чэнь Тан жөнүндөгү бабы Чжичжи өлгөн чепти сүрөттөйт. Ал дубалдарды эки жылда, беш жүз киши күнү бою иштеп курдурган.[8] Чептин сыртында бийик жыгачтан тоскоолу жана жыгач мунаралары, ичинде топурактан куралган дубалы болгон.[9] Хань аскери дубалдан үч ли алыстыкта чатыр курду. Чжичжи беш түстүү туунун астында чептин бийиктигинде турду. Дубалда бир нече жүз соот кийген киши турду, ал эми дарбазада жүз атчандан ашык жана ошончо жөө аскер тизилген.[10] Чжичжи жана анын аялдары дубалдан атышты. Жебе анын мурдуна тийип, ал аялдар бөлмөсүнө кайтты.[11] Бир окуу дарбазада балык кабыгы тартибинде тизилген жөө аскерлерди рим стилиндеги фаланга деп эсептейт. Ошол эле окуу соотту, арбалетти жана машыгууну ат элдери колдонбогон нерселердин катарына кошот.[12][13] Бир окуу дубалдуу шаарларды кармоодон баш тартууну, Вэй Люйдун кеңешинде жана Чжичжинин ийгиликсиз коргонуусунда, Тоньюкук көк түрктөргө кийин сунуштаган эреже менен бирдей деп эсептейт.[14] Экинчи окуу хунн (сюнну) сарайынын терминдерин көк түрк сөздөрү менен берет жана хунн (сюнну) тактикасын кийинки түрк элдеринин тактикасындай карайт.[15]

Өлүмү

Б.з.ч. 36-жылы коргоочу генерал Гань Яньшоу жана анын орун басары Чэнь Тан аскер чогултуп, Кангюйга кирди. Алар Чжичжини өлтүрүп, башын кесишти. Майда-чүйдөсү үчүн бап окурманды алардын өз өмүр баяндарына жиберет жана андан ашык эч нерсе бербейт.[1] Эки генерал дыйканчылык колонияларынан, курчоо иштерине чебер кишилерден жана Ханьга өткөн хунндардан (сюнну) болжол менен 40 000 киши чогултту.[16] Бир колонна Кашгар аркылуу түндүк Памирден Ферганага өттү. Экинчиси Аксудан чыгып, усундардын борборунан жана Ысык-Көлдөн өтүп, Кангюйдун чыгыш чек арасына жетти.[17] Ханьдар чепти таң заарда алып, сарайды өрттөп жиберди, Чжичжи ошол жерде өлдү.[18] Бул баян боюнча 1 518 киши өлгөн, 145 тирүүлөй кармалган жана дээрлик миң киши багынган.[18] Эки генерал Чжичжи жазаланбаса, Дасянын батышындагы өлкө анын буйругуна өтмөк деп билдирген.[19] Чэнь Тандын өмүр баяны Чжичжинин Цзянькунь арасында болгонун жана хунн (сюнну) бабы берген Кангюй падышасынын чакырыгын эскербейт.[20] Бирок ал агасына тийгизген таасирди жазат. Хуханье бир эле мезгилде кубанып, коркту. Ал императорго ар дайым сарайга келүүнү каалагандыгын жазды. Бирок Чжичжи батышта болгондуктан, Чжичжи менен усундар өзүнө каршы биригип калат деп коркуп, келе алган эмес. Эми Чжичжи жазасын тартканда, ал келип, кабыл алынууну каалады.[1] Ал б.з.ч. 33-жылы келди. Ал мурда берилгенден эки эсе көп алды. Ал хань аялын сурады.[1]

Баа

Бир окуу Чжичжинин Кангюйдагы бийлиги алты-жети жылдан ашпаганын жана ал жерде чоң мамлекет болгон деген сүрөттөөнүн өтө оптимисттик экенин эсептейт.[21] Бир баянга караганда анын мамлекетинин борбору Таласка жакын, чыгыш узундуктун болжол менен 71 жана түндүк кеңдиктин 43 градусунда жайгашкан, таасири Ысык-Көлгө жеткен.[22] Бир окуу хунндарды (сюнну) Алтайдан Таластын жана Волганын үстүнөн Венгрияга чейин ээрчийт жана Чжичжинин Таласын ошол жолдогу бекет деп эсептейт. Ал Орто Азия түрүндөгү курал-жарактарга жана зергерчиликке таянат.[23]

Бир окуу эки агайын бир эле маселенин эки стратегиясы катары коёт. Хуханье башкарган түштүк уруулар алым системасын колдонуп, хунн (сюнну) мамлекетин кайра курушту. Чжичжи башкарган түндүк уруулар системаны ушундай жакшы иштете алган жок, кытай кысымы аларды батышка түртүп кетти. Алар башка жеңилген хунн (сюнну) топтору мурдатан алган жол менен жүрүштү.[24] Бул баян бап көрсөткөнгө толук дал келбейт. Чжичжи батышка агып кеткен жок. Ал батышка басып алуу аркылуу жетти. Ал Енисейди кармап, усундарды талаада бир нече жолу жеңди. Ал чет өлкөлүк падыша ага төлөгөндө гана кыймылдады. Аны токтоткон талаа эмес, өз өкмөтүнөн эки миң миль алыстыкта өз ойу менен аракеттенген хань офицери болду.[1]

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Han Shu, juan 94
  2. ^ a b Ögel 2015, p. 140–143
  3. ^ Ögel 2015, p. 149
  4. ^ Ögel 2015, p. 147–150
  5. ^ Ögel 2015, p. 148, 224
  6. ^ Ögel 2015, p. 148–150, 155
  7. ^ Ögel 2015, p. 157, 159
  8. ^ a b Ögel 2015, p. 160
  9. ^ Ögel 2015, p. 164
  10. ^ Ögel 2015, p. 170
  11. ^ Ögel 2015, p. 172
  12. ^ Ögel 2015, p. 165
  13. ^ Ögel 2015, p. 165, 170
  14. ^ Ögel 2015, p. 114, 160–161, 163
  15. ^ Ögel 2015, p. 136, 147, 154, 165
  16. ^ Ögel 2015, p. 167–168
  17. ^ Ögel 2015, p. 168
  18. ^ a b Ögel 2015, p. 173
  19. ^ Ögel 2015, p. 174
  20. ^ Ögel 2015, p. 159–160
  21. ^ Ögel 2015, p. 166
  22. ^ Ögel 1984, p. 91–92
  23. ^ Ögel 1984, p. 91–106
  24. ^ Golden 1992, p. 62

Булактар

Адабият

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)

Байланыштуу

What links here11

Persons
Bi Chanyu · Huhanye Chanyu · Wang Zhaojun
Conflicts
The Xiongnu–Han Wars
Battles & Events
Han Reply to the Northern Xiongnu (AD 52)
Peoples
Dingling · Kangju
Lineages
Luandi
Institutions and Titles
Diplomacy of the Steppe Empires · Skull Cup
Controversies
The Kirghiz descent from Li Ling

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Чжичжи чаньюй.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/zhizhi-chanyu/

Last revised: 8 November 2026