Kaşgarlı Mahmud'un Sözlüğünde Şölenler

Kaşgarlı Mahmud Türk dilleri sözlüğünü 1073 ile 1077 arasında Arapça yazdı. Sözlük şölenler için birkaç Türkçe sözcük kaydeder.^[1] Küdän düğün şölenidir.^[2] Soγdič, kışın halk arasında, bir hanenin ardından ötekinde dolaşan bir şölendi.^[3] Kästäm, bir adamın yanına resmî bir hazırlık olmadan gelen içki içenler için hazırladığı bir şölendir.^[4] Oğuzlar bir bayram gününe, sevinç ve eğlence günü olduğu için bayram derdi.^[5] Sözcükler, Kaşgarlı’nın malzemesini topladığı on birinci yüzyıl Türk halklarına aittir. Göktürk döneminden hiçbir metin onları anmaz.

Düğün şöleni

Kaşgarlı küdän’ı, düğün şöleni anlamındaki Arapça walīma ile karşılar.^[2] Aynı sayfada kälin gelindir.^[2] Sözlük şölenin kendisini anlatmaz. Ancak başka maddeler bir düğüne eşlik edenleri adlandırır. Egät, gelin alayı gecesi gelinle birlikte ona hizmet etmek üzere gönderilen hizmetçi kızdır.^[6] Didim, gelinin o gece taktığı taçtır.^[7] Dīdäk bir tahtırevanın perdesidir, gelin ayrılırken yabancılardan hep onunla gizlenir.^[8] Çigil lehçesinde mandiri, gelinle damadın geceleyin bir araya getirildiği odadır, halk onların üzerine para saçar.^[9]

Konuklar armağan alırdı.^[10] Kädüt, normalde düğünlere ayrılmış bir giysi parçası için kullanılan sözcüktür. Bir düğünde damadın ve gelinin akrabaları, onların şerefine belli bir giysi giyer.^[11] Kädüt berdi, “ona bir şeref giysisi verdi” demektir.^[11] Bičiš, soyluların şölenlerinde ve düğün şölenlerinde konuklara verilen bir parça brokardır.^[10]

Kış şöleni

Soγdič, kışın halk arasında sırayla dolaşan bir şölenin adıdır.^[3] Madde bundan fazlasını vermez.^[1] Şölen bir haneden ötekine geçerdi. Her hane sırayla ev sahibi olurdu.^[3] Bir adamı öven bir beyit, onu kışın dondurucu soğuğunda sık sık sofra kuran biri olarak anar.^[12] Tergi uruldi “sofra kuruldu” demektir.^[13]

Davetler ve davetsiz şölenler

Bir şölene çağrı yapılabilirdi.^[6] Oqut, bir yemeğe ya da bir sultana çağrı veya celptir.^[6] Uzaktan gelmiş bir akraba, eve dönmeden önce hısımlarına ve başkalarına bir ziyafet vermek zorundaydı.^[14] Onlara armağan verdikten sonra ayrılmak için izin alırdı. Yemeğe bošuγ aši, “izin yemeği”, denirdi.^[14] Bošuγ aynı zamanda bir hükümdarın kendisine gönderilen bir elçiye verdiği izindir. Elçiye verdiği armağan da bošuγ’tur.^[14]

Kästäm ise tersi durumdur. Bir adamın, yanına resmî bir hazırlık olmadan gelen içki içenler için hazırladığı şölendir.^[4] Sözlük içkileri de adlandırır.^[1] Qimiz, tulumlara dökülüp mayalanan ve içilen kısrak sütü olan kımız’dır.^[15] Buxsum, darı birasıdır.^[4] İla vadisi halkı, yani Yaγma, Tuxsi ve Çigil, şaraba qizil süčig, “kırmızı içki”, derdi.^[8]

Konuklar

Konuklu eve qonuqluγ äw denir. Konuk evi qonuqluq äw’dir.^[16] Konuk evinin başka bir adı kälišlig barišliγ äw, “gelme ve gitme evi”dir.^[17] Kaşgarlı’nın andığı bir beyit bugünü geçmişle konuklarına göre ölçer.^[18] “Bir konuk bulduklarında onu talih sayan adamlar gitti,” der.^[18] Geriye, çölde bir yol işareti taşı ya da bir korkuluk gördüklerinde, yanlarında konuk olarak durur korkusuyla çadırlarını söken kişiler kaldı.^[18]

Bayram günleri ve eğlence

Baḏram, halk arasında sevinç ve kahkahadır.^[5] Yer çiçeklerle açtığında buna baḏram yēr, “hoş yer”, denir.^[5] Kaşgarlı sözcüğün kökenini bilmiyordu. Onu Farslardan duymuştu.^[5] Oğuzlar ise bir bayram gününe, sevinç ve eğlence günü olduğu için bayram derdi.^[5] Kaşgarlı, Oğuzların alışkanlıkları üzere ḏ’yi y’ye çevirdiğini açıklar. Bu bakımdan sözcüğün saf Türkçe olması gerektiği sonucuna varır.^[5]

Kaşgarlı’nın “bir bayramı anlatan” diye tanıttığı bir beyit aynı sözcüğü kullanır.^[19] “Gençleri işe koşacağız,” diye sürer, “onlara ağaçları ve meyveleri silktireceğiz, yaban eşeğini ve öteki yabanıl hayvanları avlatacağız, biz de birkaç gün eğlenceyle uğraşacağız.”^[19] Beyitteki bayram birkaç gün sürdü. Gençler onun için meyveyi ve avı getirdi.^[19]

Kutadgu Bilig’de şölenler

Kaşgarlı’nın sözlüğünden birkaç yıl önce aynı hükümdarlık merkezinde tamamlanan Kutadgu Bilig, bir adamın yemeğe davet edildiği vesileleri sayar. Bunlar düğün şöleni küden aşı, sünnet ve oğul doğumu şölenleri, cenaze şöleni yoğ aşı ve bir rütbe almış adamın şölenidir.^[20] Ev sahibi tatlılar ve kuru ve taze meyve sunar. Konuklarını armağanlarla uğurlar: gücü yetiyorsa ipek ve kavga çıkmasın diye “diş kirası”, tiş teri.^[21]

Kayıt

Kaşgarlı şölenlerin tarifini değil, sözcükleri ve kısa açıklamaları verir. Düğün şöleni, kış şöleni ve beklenmedik içki içenler için şölen sözlükte birer ad ve birer satır açıklamayla durur. Dört ve beş yüzyıl önceki Göktürk şölenleri için kayıt, kağanların merkezlerindeki yabancı konuklardan gelir. On birinci yüzyılın Türk halkları için ise kendi dillerinin sözcüklerinden gelir.