Jiu Tang Shu, Göktürklerin şarkılarını söyleyen bir Tang soylusundan söz eder.[1] İmparatoriçe Wu Zetian’ın yeğeninin oğlu Wu Yanxiu, Kapgan Kağan’ın bir kızıyla evlenmek üzere 698’de Göktürklere gönderildi. 705’e kadar onların arasında alıkonuldu.[2] Dillerini bilerek döndü.[1] Anle prensesinin evinde Göktürk şarkıları söyledi ve Huxuan’ı, Hu’ların dönüşünü, oynadı. Prenses sonradan onunla evlendi.[1] Şarkılarının ne sözleri ne ezgileri kaydedilmiştir.[1] Ondan önce Sui sarayının oyuncuları arasında bir Göktürk topluluğu bulunmuştu. İlk Tang imparatoru Göktürk elçileri için saray müziği çaldırmıştı.[3]

Wu Yanxiu Göktürkler arasında, 698–705

698’de İkinci Göktürk Kağanlığı’nın hükümdarı Kapgan Kağan, Wu Zetian’ın sarayına bir kızı olduğunu bildirdi. Evlilik ittifakı istedi.[2] Bir ferman, o sırada Huaiyang Prensi olan Wu Yanxiu’yu onu eş olarak almaya gönderdi.[2] General Yan Zhiwei, çok altın ve ipekle onunla gitti.[4] Yanxiu, babası imparatoriçenin kardeşi olan Wu Chengsi’nin ikinci oğluydu.[1]

Elçiler Kapgan’ın Kara Kumlar’daki güney merkezine geldi ve kağan Yan Zhiwei’ye konuştu.[4] Kızını Li hanedanından imparatorların bir oğluna ayırdığını söyledi. Şimdi ona Wu hanedanından bir oğul getirmişlerdi. Bu, Gök Oğlu’nun bir oğlu muydu?[4] Göktürkler, diye sürdürdü, kuşaklardır Li hanedanına boyun eğmişti.[4] Şimdi Li imparatorlarının yalnızca iki oğlunun kaldığını duymuştu. Ordusunu getirip onları tahta oturtacaktı.[4] Yanxiu’yu ve arkadaşlarını yakalatıp ayrı tuttu. Sonra Kapgan’ın Tang’la savaşlarının ilkine çıktı.[2]

Yanxiu uzun süre dönemedi.[1] Shenlong devrinin başında, yani 705’te Kapgan yeniden barış istedi ve boyun eğdiğini bildirmek için Yanxiu’yu öne gönderdi.[1] Yanxiu ancak o zaman eve döndü.[1] Huan Dükü ve Sol Muhafız generali yapıldı.[1] Göktürkler arasında nasıl yaşadığını biyografisi söylemez.[1]

Anle prensesinin evinde şarkılar

Anle prensesi, imparator Zhongzong ile imparatoriçe Wei’nin en küçük çocuğuydu. Onu en çok şımartırlardı.[1] Kocası Wu Chongxun, Yanxiu’nun kuzeniydi ve onu sık sık prensesin konutuna getirirdi.[1] Yanxiu yabancılar arasında uzun süre kalmış ve Göktürklerin dilini anlıyordu.[1] Prensesin evinde sık sık Göktürk şarkıları söyler ve Huxuan’ı zarafetle ve çekicilikle oynardı. Prenses ondan çok etkilendi.[1] Chongxun’un ölümünden sonra Yanxiu onun gönlünü kazandı ve onunla evlendi.[1] İmparatoriçe Wei düştüğünde Yanxiu ile prenses iç konutta uzun süre savaştı. İkisinin de başı kesildi.[1] Bu 710’daydı.

Biyografi şarkılardan tek bir dize vermez. Yanxiu’nun onları kimden öğrendiğini söylemez.[1] Jiu Tang Shu’nun saray müziği ve yabancı halkların müziği bölümü hiçbir Göktürk şarkısı adlandırmaz.[5]

Hu’ların dönüşü

Huxuan, Semerkant’ın, yani Kang’ın müziğinin dansıydı.[5] Jiu Tang Shu’nun Tang saray müziğini anlatışında Kang bölümünün iki dansçısı rüzgâr kadar hızlı döner. Dansa genellikle Huxuan denir.[5] Kaiyuan devrinde Kang, Mi ve Jumi, haraçlarıyla birlikte Tang sarayına Huxuan oynayan kızlar gönderdi.[6] Sui Shu, Çin sarayındaki Kang müziğinin kökenini 568 yılının Göktürk imparatoriçesine dayandırır. Müzik onun maiyetiyle Chang’an’a gelmişti.[7]

Yanxiu’nun dansı nerede öğrendiğini biyografisi söylemez.[1] Bazı araştırmacılar onu Göktürkler arasında öğrendiğini savunur.[8] Biyografi dansı, getirdiği şarkılar ve dille birlikte adlandırır.[1]

Sui sarayında Göktürk topluluğu

Sui, Kaihuang devrinin başında saray müziğini belirlediğinde yedi bölüm kurdu.[7] Onların yanında Shule, Funan, Kang, Baekje, Göktürkler, Silla ve Wa’dan başka topluluklar duruyordu.[7] Sui Shu, Göktürk topluluğunun ne çaldığını ya da şarkı söyleyip söylemediğini belirtmez.[7] Daye devrinde imparator Yangdi dokuz bölüm belirledi. Göktürkler bunların arasında değildi.[7] Tang, dokuz bölümü ziyafetleri için devraldı ve sonradan on yaptı.[5] On bölümün arasında da Göktürkler yoktur.[5]

606’da, Sui Shu’ya göre, Yami Kağan saraya geldi. Yangdi onu etkilemek isteyerek her yönden gösteri oyuncularını doğu başkentte topladı.[7] Yami onlardan çok sarsıldı.[7] Ertesi yıl imparator Yulin’e geldi ve Yami onun gezici sarayında hürmetlerini sundu. Gösteriler imparatorun 607 ziyareti sırasında yine onun için sahnelendi.[7]

Göktürk elçileri için müzik

İlk Tang imparatoru Göktürk elçilerini müzikle karşıladı.[9] 618’de Şibi Kağan’ın elçisi Kutluk Tegin, dokuz bölüm çalınırken Taiji salonunda ağırlandı.[4] Aynı yılın dokuzuncu ayında imparator, yeğeni Li Chen ve İmparatorluk Kurbanları Dairesi’nin başkanı eşliğinde Şibi Kağan’a şarkıcı kızlar gönderdi.[10] 620’nin ilk ayında Göktürkler, saray avlusunda dokuz bölüm çalınarak ağırlandı ve renkli ipekler verildi. Beşinci ayda elçileri aynı biçimde ağırlandı.[11] 625’in dördüncü ayında batı Göktürklerinin ve Linyi’nin elçileri aynı onuru gördü.[11]

Kağanların kendi merkezlerinde de müzik vardı.[12] Hacı Xuanzang, Suyab yakınında Tong Yabgu’nun yanına geldiğinde kağan şarap ve müzikli bir ziyafet verdi. Yabancı halkların müziğinin sesleri birlikte yankılandı.[12] Hacının Hayatı, bunların yabancı bir âdetin ezgileri olmasına karşın kulağı ve gözü hoşnut ettiğini ve yüreği sevindirdiğini söyler.[12]

Müzik dairesinde kuzeyin şarkıları

Tang müzik dairesi bozkırdan daha eski bir zamanın şarkılarını saklardı.[5] Jiu Tang Shu bunlara Kuzey Di’nin müziği der ve müziği bilinen halklar olarak Siyenpiler’i, Tuyuhun’u ve Buluoji’yi adlandırır.[5] Hepsi at üstünde çalınan müzikti. Han’dan beri davul ve nefesli çalgılar dairesine aitti.[5] Kuzey Wei’nin müzik bürosu, eski Dai başkentinde saray kadınlarının sabah akşam söylediği “kuzey şarkıları”nı saklamıştı.[5] Zhou ve Sui zamanında bu şarkılar Xiliang müziğiyle birlikte çalındı.[5]

Tang döneminde bu parçalardan elli üçü ayakta kaldı. Altısının adları anlaşılabiliyordu, bunların arasında “Murong Kağan”, “Tuyuhun” ve “Buluoji” vardı.[5] Anlaşılamayan parçalarda “kağan” sözcüğü tekrar tekrar geçiyordu.[5] Jiu Tang Shu bunların Yan ve Wei zamanından Siyenpi şarkıları olduğu sonucuna varır. Kuzeylilerin dilindeki sözlerinin artık hiç anlaşılamadığını ekler.[5]

Kaiyuan devrinin başında saray, şarkıcı Zhangsun Yuanzhong’a bu şarkıları sordu.[5] Ailesinin sanatı ilk Tang imparatorundan beri babadan oğula geçirdiğini söyledi.[5] Dedesi onu Bingzhou’dan General Hou Guichang’dan öğrenmişti, onun ailesi kuzey şarkılarını kuşaklardır icra ediyordu. Zhenguan devrinde Hou’ya onları müzik dairesine öğretmesi emredilmişti.[5] Tercümanlar bile sözleri çıkaramadı.[5] Göktürkler, şarkılarını müzik dairesinin sakladığı halkların arasında değildir.[5]

Kırgızların çalgıları

Xin Tang Shu, Kırgızların çalgılarını sayar. Yazılarının ve dillerinin Uygurlarınkiyle aynı olduğunu söyler.[13] Müziklerinde flüt, davul, ağızlı org sheng, kamış düdük bili ve levha çanlar kullanılırdı.[13] Eğlenceleri develerle hünerler, aslan oyunları, at üstünde hünerler ve ip üstünde yürümeydi.[13]

Kaşgarlı’nın sözlüğünde müzik sözcükleri

Türk dilleri sözlüğünü 1073 ile 1077 arasında Arapça yazan Kaşgarlı Mahmud, birkaç çalgı için Türkçe sözcükleri kaydeder.[14] Qopuz, “çalınan ʿūd” olan lavtadır.[15] Kaşgarlı ondan “lavta çaldı” anlamındaki qopzādi’yi türetir.[16] Lavta sahibi bir adama qopuzluγ kiši denir.[17] Sibizγu flüttür ve sibizγu ötrüldi “flüt çalındı” demektir.[18] Oğuzlar tefe tümrüg derdi.[19]

Davul, tavul, için Kaşgarlı Arapça ṭabl’daki bir kökeni düşündü. Ancak sözcüğü İslam dünyasının en uzak köşelerindeki gerçek Türklerden duymuştu.[20] Davullar savaşta da çalardı. Tūγ uruldi, “nöbetçi davulları çalındı” demektir. Bir savaşa dair bir beyit, “savaş sancaklarım dikildiğinde ve davullar çalındığında” anını anar.[21] Bödig “dans”tır.[22]

Kaşgarlı kitabına, Türklerin sözlerinde ve bildirilerinde söyledikleri beyitlerden örnekler yerleştirdi.[23] Bazı araştırmacılar en eski Türk şiirinin Moğol şiiri gibi kafiyeye değil, aliterasyona dayandığını savunur. Buna göre kafiye Fars örnekleriyle girdi, nitekim Kutadgu Bilig’in ve Kaşgarlı’nın sakladığı şiirlerin gösterdiği gibi.[24] Bunlardan biri, Kaşgarlı’nın Afrasiyab için yas diye açıkladığı bir ağıttır.[25] Onun çevirisinde adamlar kurt gibi ulur, feryat ederek yakalarını yırtar, bir şarkıcı gibi titrek ses çıkarır ve gözleri yaşla örtülene dek ağlar.[25]

Kazak müziğinde iki telli at kılı kemanı qyl-qobyz ve kamış flüt sybyzgy göçebe dönemin yaygın çalgıları arasında sayılır.[26] Adlar Kaşgarlı’nın qopuz ve sibizγu sözcüklerine karşılık gelir. Altay, Kırgız ve Kazan Türkleri arasında bir çalgının telleri için sözcük kıl, “kıl”, yani at kılıdır. Kırgızlar telli çalgılara kılduu der. Bu sözcükler yakın zamanda kaydedildi ve göçebelerin çağı hakkında bir şey söylemez.[27] Kaşgarlı’nın bildiği qopuz bir lavtaydı, yayla çalınan bir çalgı değil.[15] Türk kültür tarihi üzerine Türkçe yazılmış bir eser, bir adamın oturup eliyle kobuz çaldığı ve ağzıyla şarkı söylediği bir Eski Uygur cümlesini aktarır. Cümlenin hangi metinden geldiğini ya da metnin ne zaman yazıldığını söylemez.[28]

Göktürklerin şarkıları Tang sarayına, aralarında yedi yıl geçirmiş bir Çinli prensin sesiyle ulaştı.[2] Hiçbir tanık onların nasıl ses verdiğini yazıya geçirmedi.[1]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 183
  2. ^ a b c d e Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 183; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  3. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 15; Cefu yuangui, juan 974
  4. ^ a b c d e f Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  5. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 29
  6. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  7. ^ a b c d e f g h Sui Shu (Book of Sui), juan 15
  8. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 460
  9. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Cefu yuangui, juan 974
  10. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 186
  11. ^ a b Cefu yuangui, juan 974
  12. ^ a b c Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 43
  13. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  14. ^ Dīvān Lughāt al-Turk
  15. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 282
  16. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 78
  17. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 367
  18. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 363,218
  19. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 356
  20. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 47
  21. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 192
  22. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 313
  23. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 72
  24. ^ Pelliot 1930, p. 349–350
  25. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 189
  26. ^ Rancier 2018, p. 214–215
  27. ^ Ögel 2000, p. 93
  28. ^ Ögel 2000, p. 413

Kaynaklar

Literatür

  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Samuel Beal (trans.), The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li (1911)
  • Razia Sultanova, Megan Rancier (ed.), Turkic Soundscapes: From Shamanic Voices to Hip-Hop (2018)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş IX: Türk halk musikisi aletleri (2000)
  • Paul Pelliot, Sur la légende d'Uɣuz-khan en écriture ouigoure (1930)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Muharebeler ve olaylar
Music of Empress Ashina (568)
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Turkic Songs at the Tang Court.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/customs/turkic-songs-at-the-tang-court/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026