Çin tarihlerindeki dağınık haberler ve on birinci yüzyıldan bir sözlük, yılın başlangıcını bozkır halkları arasında kaydeder. Asya Hunlarının reisleri her yılın ilk ayında şanyunun merkezinde toplanır ve kurban keserdi.[1] 741’de Göktürklerin Tengri Kağan’ı yeni yılda Tang sarayına imparator için iyi dileklerle bir elçi gönderdi.[2] Xin Tang Shu’ya göre Kırgızlar yılın başlangıcına maoshi’ai der ve yıllarını on iki hayvanın adıyla adlandırırdı.[3] 1070’lerde Kaşgarlı Mahmud, göçebelerin aylarını mevsimlerden aldığı adlarla adlandırdığını kaydetti. Aylara Nevruz’dan sonra gelen baharın başlangıcıyla başlıyorlardı.[4]

Asya Hunları: ilk ayın toplantısı

Shiji, Asya Hunlarının yılını üç toplantıya böler.[1] Her yılın ilk ayında reisler şanyunun merkezinde küçük bir toplantı yapar ve kurban keserdi.[1] Beşinci ayda Longcheng’de büyük bir toplantı yaparlardı. Orada atalarına, göğe ve yere ve ruhlara kurban keserlerdi.[1] Sonbaharda, atlar semirdiğinde, Dailin’de büyük bir toplantı yapar, insanları ve hayvanları sayarlardı.[1] Aynı pasaj, şanyunun sabahları ordugâhından çıkıp doğan güneşe, akşamları aya eğildiğini söyler.[1] Asya Hunları günler arasında Çin gün döngüsünde wu ve ji denen günleri yeğlerdi.[1]

Hou Han Shu, Güney Asya Hunlarının Han’a boyun eğdikten sonraki âdetini anlatır.[5] Asya Hunları yılda üç kez, birinci, beşinci ve dokuzuncu ayda, wu denen günlerde gök ruhuna kurban keserdi.[5] Güney şanyusu boyun eğdikten sonra Han imparatoruna da kurban kestiler.[5] Bu toplantılarda boylar devlet işlerini görüşmek için bir araya gelirdi. Eğlence olarak at ve deve yarıştırırlardı.[5]

Göktürkler

Zhou Shu, altıncı yüzyıl Göktürklerinin takvimi bilmediğini söyler. Yılı yalnızca otun yeşermesiyle işaretlerdi.[6] Metin iki sabit vesile kaydeder. Biri kağanın her yıl atalar mağarasında yaptığı kurbandır. Öbürü beşinci ayın ortasında gök ruhuna sunulan kurbandır.[6] İlkinin metinde ayı yoktur. İkincisi yılın başında değil, beşinci aya düşer.[6]

Sekizinci yüzyılda Kül Tegin yazıtı, on iki yıllık hayvan döngüsüne göre tarih verir ve ayları sayıyla sayar.[7] Kül Tegin Koyun Yılı’nda öldü ve cenaze töreni dokuzuncu ayda yapıldı.[7] Hiçbir Göktürk metni yılın dönümündeki bir şölenden söz etmez.

Tengri Kağan’ın yeni yıl mektubu, 741

740’ta Tang imparatoru, Tengri Kağan’ı atamak için General Li Zhi’yi mühürlü bir mektupla Göktürklere gönderdi.[8] Kağan Bilge Kağan’ın oğluydu ve hâlâ gençti. Annesi, Tonyukuk’un kızı, yönetime karışıyordu.[8] Ertesi yıl, ilk ayda saygılarını sunmak ve ülkesinin ürünlerini takdim etmek için Yinanru adlı bir elçi gönderdi.[9] Xin Tang Shu onun sözlerini verir: “Gök Kağan’a Gök’e saygı duyduğum gibi saygı duyuyorum. Şimdi yeni yıl ayını getirdi ve Gök Oğlu’na on bin yıllık bir ömür sunmak istiyorum.”[9] 630’da yabancı halkların hükümdarları Tang imparatoru Taizong’dan Gök Kağan’ları olmasını istemişti. O günden sonra imparatorun kuzeybatının hükümdarlarına yazdığı mühürlü mektuplar bu unvanı taşıdı.[10]

Quan Tang wen’de, yani Tang döneminin derlenmiş düzyazısında, mektubun daha uzun bir metni “Yeni Yıl Tebrik Dilekçesi” başlığıyla durur.[11] Derleme, Qing sarayında on dokuzuncu yüzyılın başında yapıldı. Derleyiciler mektubu, Tang’ın Tengri Kağan olarak atadığı Bilge Kağan’ın oğlu Bilge Kutluk Kağan’a atfeder.[12] Mektupta kağan, gökler önünde eğilir gibi Gök Kağan’ın önünde başını eğer.[12] Hanedanının büyük dedesinden beri Gök Kağan’a sadık olduğunu yazar. Çağrıldığında her seferinde gücünü vermiştir.[12] Şimdi yeni yıl ilk ayını getirdi ve Gök Kağan’a uzun bir ömür ve bütün dünyanın onun altında birleşmesini diler.[12] Bütün nankör isyancılara karşı, Fergana kralıyla birlikte, bütün gücüyle duracaktır. Gelip boyun eğen herkesi barışla karşılayacaktır.[12] Büyük reis Yinanru’yu eğilip tebriklerini sunması için gönderir.[12] Mektup boyunca kağan kendine 奴, “köle”, der.[12]

Yarım yıl sonra Tengri Kağan ölmüştü.[13] Babasının iki kuzeni doğu ve batı ordularını Sol ve Sağ Şad olarak komuta ediyordu.[14] Tengri Sağ Şad’ı yanına çağırttı ve başını kestirdi.[14] Sol Şad saldırdı ve onu 741’in yedinci ayında öldürdü.[14] İlk aydaki mektup, Tang sarayının biçimlerinde, imparatorunun yeni yıl kabulü için yazılmıştı.[9] Göktürklerin kendi yeni yılından söz etmez.

Sui sarayında ilk ay

İlk ay, yabancı elçilerin Çin sarayına geldiği zamandı.[15] 606’da Yami Kağan Sui sarayına geldi. İmparator Yangdi, onu etkilemek için her yönden gösteri oyuncularını doğu başkentte topladı.[16] Sui Shu’ya göre o günden sonra oyuncular İmparatorluk Kurbanları Dairesi’nin yönetiminde eğitildi.[16] Her yıl ilk ayda bütün devletlerin elçileri saraya gelirdi. Saray onları on beşinci güne kadar alıkoyardı.[16] Gösteriler için Duan kapısının dışında sekiz li uzunluğunda bir alan uzanırdı. Memurlar yol boyunca tribünler kurdu ve gösteriler akşamdan şafağa ayın sonuna kadar sürdü.[16] Oyuncular brokar giymişti. Şarkı söyleyen ve dans edenler, çoğu kadın giysileriyle, otuz bine yakındı.[16]

Kırgız yılı

Xin Tang Shu’nun Kırgızlar hakkındaki haberi onların yılını anlatır.[3] Yılın başlangıcına 茂師哀, maoshi’ai, derlerdi.[3] Üç ai bir mevsim ederdi.[3] Yılları on iki yaratıkla sayarlardı, öyle ki yin işaretindeki yıl kaplan yılıydı.[3]

Üç ai bir mevsim ettiğine göre ai bir aydı.[3] Aynı haber, Kırgızların yazısının ve dilinin Uygurlarınkiyle aynı olduğunu söyler.[3] Kaşgarlı’nın sözlüğünde āy hem Ay’dır hem de takvim ayıdır, çünkü Ay takvim ayının geçişini gösterir.[17] Çince ai büyük olasılıkla bu Türkçe āy’ı karşılar. Haber maoshi’nin ne anlama geldiğini söylemez.[3]

Kırgızların kaplan yılı, Çin döngüsünün yin yılına denk geldi. Hayvan yılları bu yüzden Çin hesabıyla paralel yürüdü.[3] Aynı haber, Kırgızların yalnızca su ve ot ruhlarına tapındığını söyler. Kurbanlarının belli bir zamanı yoktu ve şamanlarına gan derlerdi.[3]

Kaşgarlı’da göçebelerin ayları

Kaşgarlı Mahmud Türk dilleri sözlüğünü 1073 ile 1077 arasında Arapça yazdı. Yılların adları maddesinde Türklerin yılı nasıl böldüğünü anlatır.[18] Türklerin yedi günün adlarını bilmediğini, haftanın onlara ancak İslam’la tanıtıldığını söyler.[4] Şehirlerde ayların Arapça adları vardı.[4] Göçebeler ve inanmayanlar onları dört mevsimin adıyla adlandırırdı. Üç aylık her dönemin kendi adı vardı ve yılın geçişi bu adlarla bilinirdi.[4]

Nevruz’dan sonra baharın başlangıcına oγlāq ay, “oğlak ayı”, denirdi.[4] Sonrakine uluγ oγlāq ay, “büyük oğlak ayı”, denirdi, çünkü ikinci ay daha uzundur.[4] Sonra uluγ ay, “büyük ay”, gelirdi. Yaz ortasına düşer, sütün bol olduğu ve hayvanların ve toprağın bütün bereketlerinin göründüğü zamandır.[4] Kaşgarlı öteki adları, seyrek kullanıldıkları için bırakır.[4] Nevruz, ilkbahar ekinoksundaki İran yeni yılıdır. Kaşgarlı’nın anlatımında göçebelerin yılı bu yüzden baharda, ondan sonraki ayla başlıyordu.[4] On dokuzuncu yüzyılda Altay’da aylar hâlâ avcının ve çobanın yılının adlarını taşıyordu. Ocak utanmaz aydı, çünkü o kadar çok don gönderir, ama hiçbiri büyük değildir. Nisan, deliğinden çıkan yer sincabının ayıydı. Eylül maral avının ayıydı. Kasım yaşlı kadının ayıydı, günün o kadar kısa olduğu bir zamandır ki yaşlı bir kadının çizmelerini giymeye zor vakti olur.[19] On dokuzuncu yüzyılda Tarbagatay ve Altay Kırgızları yeni yılı yazın ilk gök gürültüsünden saydı. Bir kepçeyi yurdun kafesine vurup eski yılın çıktığını ve yeni yılın geldiğini söylerlerdi.[20]

Kaynaklar yılın ne zaman başladığını ve elçilerin onu Çin saraylarında nasıl kutladığını kaydeder. Hiçbiri, bozkır halklarının yeni yılı kendilerinin karşıladığı bir şölen anlatmaz.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g Shiji, juan 110
  2. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  3. ^ a b c d e f g h i j Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  4. ^ a b c d e f g h i Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 272
  5. ^ a b c d Hou Han Shu, juan 89
  6. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  7. ^ a b Kül Tegin inscription; Thomsen 1896, p. 119
  8. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  9. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  10. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
  11. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 318
  12. ^ a b c d e f g Quan Tang wen, juan 999
  13. ^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 94
  14. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 94
  15. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 15; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  16. ^ a b c d e Sui Shu (Book of Sui), juan 15
  17. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 119
  18. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 271–272
  19. ^ Verbitskii 1893, scan 30
  20. ^ Potanin 1881, p. 92

Kaynaklar

Literatür

  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (1896)
  • Dong Gao 董誥 et al. (ed.), 全唐文 Quán Táng wén (1814)
  • Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
  • Grigorii Nikolaevich Potanin, Очерки Северо-западной Монголии. Вып. 2. Материалы этнографические (Ocherki severo-zapadnoi Mongolii, Bd. 2) (1881)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The New Year on the Steppe.” Turkic Atlas, revised 7 November 2026. https://turkicatlas.org/customs/new-year/

Son güncelleme: 7 Kasım 2026