Karabalgasun dikilitaşının Çince yüzü, bir Kırgız kağanını öldüren bir Uygur prensini anlatır.[1] Prens sonradan kağan oldu. Çinliler ona Huaixin der.[2] Bu çatışmayı anlatan tek kaynak dikilitaştır. Tarihi yoktur.[3]

Dikilitaş

Dikilitaş Uygur başkentinde, Orhun kıyısında dikiliydi. Okunabilen bölümü Çince yüzüdür.[4] Metin Kırgızların ülkesine, ki Jiankun diye yazar, 400.000’den fazla okçu verir.[3] Tang yıllıkları silah taşımaya elverişli 80.000 adam sayar.[5] Dikilitaş sonra Uygur kağanının bilge ve yürekli olduğunu söyler. Bir kez atış yaptı ve isabet ettirdi. Jiankun kağanı bu atışla düştü.[3] İnekler, atlar, ekmek ve silahlar dağ gibi yığıldı.[3] Kırgız ülkesinin işleri sona erdi. Yerde yaşayan tek adam kalmadı.[3]

2019’da yayımlanan yeni bir neşir, pasajı daha fazla sözcüğüyle okur.[1] Buna göre Kırgız kağanı Gök Kağan tarafından vuruldu ve canını verdi.[6] Alınan sığırlar ve atlar bir vadiyi doldurdu. Silahlar ve zırhlar bir dağ oluşturdu.[6] Öncesindeki satırlar aynı adamı başvezirken anlatır. Olağandışı alametlerle doğmuştu. Ordugâhında strateji planlıyordu. Bin li ötede savaşlar kazanıyordu.[7]

Prens

Yeni yoruma göre dikilitaşın Gök Kağan’ı Uygurların yedinci kağanı Huaixin’dir. Bu başarı, onun tahta çıkmasından önceki yıllara aittir.[8] Huaixin 795’te kağan oldu.[9] Gök Kağan’ın kimliği de tartışmalıdır. Dikilitaş yalnızca dokuzuncu yüzyılın ilk on yıllarına tarihlenir.[4]

Tarih

Daha eski bir yorum dikilitaşı, 808’den 821’e kadar hüküm süren kağanın saltanatına ait bir yazıt sayar. Pasajı da o saltanatın, Kırgız devletinin paramparça olduğu ve yok olduğu bir savaşı sayar.[10] Xin Tang Shu’nun 840’tan önce saydığı yirmi yıllık savaşın yanına konunca bu yorum, tam bir Uygur zaferine pek yer bırakmaz.[5] Yeni yoruma göre çatışma, Uygurların Kırgızları 758’de boyunduruk altına almasından sonraki kuşakta, 795’ten öncesine düşer.[8] Çatışma, 795’ten sonra bir Kırgız reddine verilmiş Uygur karşılığı da olabilir. O sırada taht bir Uygur boyundan ötekine geçmişti ve Uygurlar Kırgızlar üzerindeki hâkimiyetlerini yeniden kabul ettirmek zorundaydı.[11][11] Bu yorumlar çatışmaya Kırgız tarihinde farklı bir yer verir. Dikilitaş bunu çözmez.

Savaştaki yeri

Dikilitaşın Çince metni yenilen Kırgız hükümdarına kağan der, sekizinci yüzyılın Eski Türkçe yazıtlarının Kırgız hükümdarına dediği gibi.[12] Uygur kağanlığının çöküşüne ilişkin bir anlatım, bu yenilginin 840’taki Kırgız öfkesinin köklerinde yatabileceğini düşündürür.[6] Tang tarihleri bundan söz etmez.[5]

Notlar

  1. ^ a b Özbay 2024, p. 189–190
  2. ^ Özbay 2024, p. 188–189
  3. ^ a b c d e Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 289
  4. ^ a b Karabalghasun inscription
  5. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  6. ^ a b c Özbay 2024, p. 190
  7. ^ Özbay 2024, p. 189
  8. ^ a b Özbay 2024, p. 188–190
  9. ^ Özbay 2024, p. 188
  10. ^ Barthold 1927, p. 15
  11. ^ a b Drompp 2002, p. 482
  12. ^ Drompp 2005, p. 37

Kaynaklar

Literatür

  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
  • Betül Özbay, Uygur Bozkır İmparatorluğunun Çöküşüne Manihaizm mi Sebep Oldu? (2024)
  • V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Michael R. Drompp, The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest (2002)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Savaşlar
Uyghur–Kirghiz War

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Huaixin's campaign against the Kirghiz.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/huaixin-campaign-against-the-kirghiz/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026