Orhun vadisi

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Orhun, Orta Moğolistan’dan geçerek bin kilometreden uzun bir yol boyunca kuzeye akar. Yukarı vadisi, Göktürklerin Ötüken dediği bölgedir. Asya Hunları, Rouranlar, Göktürkler, Uygurlar ve Moğolların her biri orayı merkez olarak kullandı. Kül Tegin ve Bilge Kağan anıtları vadidedir. Uygur ve Moğol başkentleri de vadide kuruldu.

Irmak 1.124 kilometre uzunluğundadır. Vadisinde şelaleler ve volkanik platolar vardır.

Hangay’ın batısındaki Telmen Gölü, vadinin iklimini dolaylı olarak kaydeder. Kayda göre iklim MÖ 1200’den MS 700 dolaylarına kadar nemliydi, 700 ile 1300 arasında daha kuruydu. Gölün su seviyesi 600 ile 700 arasında yüksekti. İklim üzerine madde kaydı ve yorumlarını verir.

Vadinin üstünlükleri

Vadi, Moğolistan’ın en geniş otlak ülkesi değildir, en kolay savunulan yer de değildir. Vadide bir bozkır başkentinin ihtiyaç duyduğu birleşim vardır. Büyük bir ırmaktan güvenilir su gelir. Kış ve yaz otlakları birbirinden kısa bir göçle erişilecek uzaklıktadır. Vadi aynı zamanda doğu bozkırını kesen yolların merkezindedir. Doğu bozkırına hâkim olan her imparatorluk bu vadiye hâkim oldu, hiçbiri vadi olmadan bozkıra hâkim olamadı.

Yazıtlar aynı olguyu Ötüken üzerine siyasi bir savla dile getirir. Kül Tegin anıtı dinleyicilerine oturulacak yerin Ötüken ormanı olduğunu söyler. Ormanı bırakan bir halkın perişan olacağını da söyler. Bu, runik külliyatın tamamında açıkça ifade edilen tek bölgesel öğretidir.^[1]

Anıtlar

Vadi, bozkır dünyasında yazılı anıtların en yoğun toplandığı yerdir. Kül Tegin ve Bilge Kağan dikilitaşları orada, Khöshöö Tsaidam’da durur. İkinci Göktürk Kağanlığı’nı yeniden kurup elinde tutan iki adam için 732’de ve 735’te yontulmuştur.^[2] Bir yüzyıl sonra Uygurlar kendi başkentlerini aynı vadiye kurdu. Vadiye kendi dikilitaşlarını da diktiler: üç dilli Karabalgasun yazıtı. Çince, Soğdca ve Eski Türkçe yüzleri kağanın Maniheizm’e geçişini kaydeder.^[3]

Uygur şehri vadideki ilk surlu başkentti. Bayanchur Kağan’ın Šine-Usu’daki kendi yazıtı, şehri ve içindeki sarayı onun yaptırdığını söyler.^[4] İki Göktürk kağanlığı aynı toprağı ordugâhlardan yönetmişti.

Dizinin sonu

840’ta Kırgızlar kuzeyden indi. Uygur kağanını öldürdüler ve hükümdarlık merkezini yaktılar. Vadi dört yüzyıl boyunca bir imparatorluğun merkezi olmaktan çıktı.^[5] Şehir, içindeki dikilitaş 1889’da yeniden bulunduğunda çoktan bir harabeydi.^[3]

Anıtların bugünkü durumu

Kül Tegin, Bilge Kağan ve Tonyukuk anıtları 1971’de devlet korumasına alındı ve demir çitle çevrildi.^[6] Anıtların korunması ve onarımı için Moğolistan ile Türkiye’nin ortak bir projesi 1996’da resmî destek gördü.^[6] Çalışma 1997 Nisan’ında başladı.^[6] O yıl Japon bir restorasyon şirketi Kül Tegin anıtını sağlamlaştırmakla görevlendirildi.^[6] Anıtların 1998’den beri bekçileri vardır.^[7] Otlayan hayvanlar, çobanlar, rüzgâr ve don anıtlara zarar vermiştir.^[7]

Notlar

^ Kül Tegin inscription
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 10
^ a b Karabalghasun inscription
^ Šine-Usu inscription
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
^ a b c d Oyunbileg 2000, p. 288
^ a b Oyunbileg 2000, p. 288–289

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Julian Struck; Marcel Bliedtner; Paul Strobel; William Taylor et al., Central Mongolian lake sediments reveal new insights on climate change and equestrian empires in the Eastern Steppes (2022)
Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Z. Oyunbileg, Orhun Vadisindeki Tarihî ve Kültürel Anıtların Şu Anki Durumu ve Gerçek Sorunları (2000)