Ordu-Balık

Ordu-Balık, Orhun’un sol kıyısında, Göktürk kağanlarının anıtlarına bir günlük at yolu uzaklıkta duruyordu. Kayıtlara geçen, bir bozkır imparatorluğunun kendisi için yaşamak üzere kurduğu ilk şehirdir. Ad, kağanın ordugâhı olan ordu ile surlu kasaba demek olan balık sözcüklerini birleştirir. Şehir tam olarak buydu: surlarla çevrilmiş bir ordugâh. Harabe alanı Moğolca adıyla Karabalgasun diye bilinir.

Kuruluşu

Uygurlar Orhun ülkesini 744’te aldı. Orada iki Göktürk kağanlığının da yapmadığını yaptılar: bir merkezi surla çevirdiler. İkinci kağanları Bayanchur Kağan, Ordu-Balık’ı 744’ten sonra bir nesil içinde kurdu. Selenge üzerinde ikinci bir kasaba da yükseltti.^[1] Tahkimli yerlerin yapımını Şine-Usu yazıtı’nda kaydeder. İşler Soğdlu ve Çinli ustalarla yapıldı. Taş, kağanın Çinlilere ve Soğdlulara Selenge üzerinde Bay Balıq adlı bir şehir kurmalarını emrettiğini söyler. Sarayın tarihini de şehrin kendi zamanına yakın verir.^[2] Bay Balıq’ın yapımı 757’de başladı. Bu kasaba da aşağı yukarı aynı sıralarda kuruldu, öyle ki ikisi de Bayanchur döneminde tamamlandı.^[3]

Orada duran, surlu ve hendekli bir iç kaleydi. Yanında düzenlenmiş mahalleler, atölyeler ve surun dışında bir bozkır hükümdarlık merkezinin olağan konaklama alanı vardı. Kağanlık göçebe olmaktan çıkmadı. Bir hazineyi, bir garnizonu, bir yazı bürosunu ve bir arşivi barındırabilecek sabit bir noktaya kavuştu. Bu, Orhun yazıtlarının anlattığından farklı bir devlet türüdür.

İlk sözcüğü için bir çekince gerekir. Göktürk yazıtları Tola üzerinde bir kasaba adı verir. Kül Tegin yazıtı, bir yıl içinde Dokuz Oğuz’a karşı verilen beş savaştan ilkinin togu balıkda, yani Togu kasabasında yapıldığını söyler.^[4] Bilge Kağan yazıtı aynı yılı birinci şahıs ağzından anlatır: ilk savaş Togu kasabasında oldu ve adamlar Togla ırmağını yüzerek geçti.^[5] İki anıt da 730’larda dikildi, yani Uygurların Orhun ülkesini almasından on yıl önce. Anıtlar adı ve balık sözcüğünü verir. Kasabayı kimin kurduğu, surları olup olmadığı ya da yıl boyunca orada kimsenin yaşayıp yaşamadığı hakkında hiçbir şey söylemez. Togu’nun inşa edilmiş, dolayısıyla daha eski bir kasaba olup olmadığını metinler açık bırakır.

Şehir

Arap elçisi Tamim ibn Bahr Ordu-Balık’a muhtemelen 821’de ulaştı.^[6] Bir kraliyet kalesini ve devasa on iki demir kapıyı anlattı. Şehir kalabalıktı, pazarlarla ve zanaatlarla dolup taşıyordu, köyler ve ekili araziler çevresine yakın uzanıyordu.^[1] Sarayın düz çatısının üzerinde altın bir çadır duruyordu. Şehrin dışından biraz uzaktan görülebiliyor ve yüz kişi alıyordu.^[3] Şehir bütün bunlara rağmen bir çadır şehri olmaktan çıkmadı. Bakanlar ve halk Karabalgasun’da bile çadırlarda yaşadı, çadır Uygurların en yaygın konutu olarak kaldı.^[7] Orada kocaman bir ordu konuşlanmıştı.^[8] Kazılar böyle bir yerin gerektirdiği şeyleri ortaya çıkardı: metal işçileri, çömlekçiler, dokumacılar, taş ustaları, sulama kanalları ve değirmen taşları. Ülkesinde demir, bakır, altın ve gümüş madenleri de bulundu.^[1]

Yazıt

Karabalgasun yazıtı alanda duruyordu. Aynı metni üç yazıyla taşıyordu: Çince, Soğdca ve runik Türkçe. Bu, Uygur divanının ne olduğunun en açık tek ifadesidir: işlerini aynı anda üç yazılı dille yürüten bir bozkır kağanlığı. Yazıt, hükümdar ailesinin dini olarak Maniheizm’in benimsenmesinin başlıca kaynağıdır.

Son

839’da Uygur ülkeleri kıtlık, salgın ve sürüleri öldürecek kadar ağır kar yaşadı. Divan, taht mücadelesi içindeydi.^[9] 840’ta Kırgızlar yukarı Yenisey’den indi, kağanı öldürdü ve şehri yaktı.^[10] Şehir yeniden kurulmadı, Kırgızlar da oraya yerleşmedi. Uygurların hazinesini ve Tang prensesi Taihe’yi aldılar. Sonra yukarı Yenisey’deki yurtlarında kaldılar.^[11]

840 yılındaki çöküş Uygur kağanlığını Orhun’da sona erdirdi. Uygurlar Tarım’a ve Gansu’ya dağıldı.

Bazı araştırmacılar çöküşün nedenini şehir hayatının kendisinde görür. 840’a gelindiğinde Uygurlar servetlerini güneybatıdaki vaha şehirlerinden sağlıyordu. Divan yabancı bir dini benimseyince Ötüken’in kutsallığı etkisini yitirmişti. Yaylalardaki kale artık Kırgızlarla savaşa değer görünmüyordu.^[12]

Şehir ve bozkır düzeni

552’den 840’a kadar Orhun vadisini doğu bozkırına kim hükmettiyse o elinde tuttu. Bu yılların son doksan altısında vadinin sahibi bir şehirde oturdu. Ötüken ülkesinde merkezlenen bozkır imparatorlukları dizisi, Ordu-Balık’ın yakılmasıyla kopar. Ardından gelen Türk devletleri Tarım’da, Maveraünnehir’de ve daha batıda, yerleşik tebaa arasında ve zaten eski olan şehirlerde kurulur.

Notlar

^ a b c Mackerras 1972, p. 14
^ Sinor 1990, p. 321,337
^ a b Sinor 1990, p. 337
^ Kül Tegin inscription; Ross 1930, p. 869
^ Bilge Khan inscription; Ross 1930, p. 874
^ de la Vaissière 2005a, p. 311
^ Sinor 1990, p. 339
^ Sinor 1990, p. 338
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ Mackerras 1972, p. 124
^ Drompp 2005, p. 37-38
^ von Gabain 1943, p. 694–695

Kaynaklar

Karabalghasun inscription
Šine-Usu inscription
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
Kül Tegin inscription
Bilge Khan inscription

Literatür

Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
Annemarie von Gabain, Köktürklerin Tarihine Bir Bakış (1943)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)