Beg

Beg, bir boyun ya da klanın başındaki kişiydi, begler ise sözü geçen adamlardı.^[1] Sözcük Orhun yazıtlarında bodun, yani halkın doğal eşi olarak geçer. İkisi birlikte anıldığında bütün halk kastedilir. Birbirine karşı konduğunda devlet sıkıntıdadır. Begin üstünde kağan durur, altında ise geri kalan herkes. Yazıtların anlattığı toplum düzeni bu kısa merdivenden ibarettir ve beg onun orta basamağıdır.

Yazıtlarda

Kül Tegin taşı begin ne işe yaradığını en açık biçimde söyler ve bunu bir çöküş anlatısı içinde yapar. Begleri bodunı tüzsüz üçün sözleri şu demektir: beyleri ile halkı birbirine karşı doğru olmadığı için. Yazıt ikinci bir neden ekler. Çinliler hilekâr ve düzenbazdı, küçük kardeşle ağabeyi birbirine düşürdü, beyleri ile halkı da birbirini çekiştirmeye sürükledi. Sonuç olarak Göktürkler il yaptıkları ilini elden kaçırdı. Kağan yaptıkları kağanı yitirdi.^[2] Cümle, bey ile halkın tek bir bedenin iki yarısı olduğunu bilen bir okur varsayar. Kötü insanlardan yakınmaz. İki yarının nasıl birbirinden koptuğunu açıklar.

Sonrası da aynı sözlerle anlatılır.

Çinlilere bey olacak oğullar kul oldu, lekesiz kızlar cariye oldu. Türk beyleri Türk unvanlarını attı. Çin’e geçen beyler Çin unvanlarını alıp Çin kağanına tabi oldu.

Kül Tegin inscription

Yazıtın kendi anlatımı budur.^[2] Bu oğulların yitirdiği şeyin adı beglik, yani begin konumudur, soylu doğan oğulun doğuştan sahip olduğu şeydir. Yazıt, bu konumun yitirilmesini ve bir Çin unvanının alınmasını aynı solukta anar. Bu, unvanın bir süs olmadığını gösterir: Çin unvanı taşıyan bey bir Çin tebaasıydı. Beglik sözcüğündeki ek, verilmiş ya da verilecek bir konumu anlatan sözcükler yapar. Dizedeki oğullar bu yüzden bey olmak üzere doğmuştu.^[3]^[4]

Makam, kağanın verip alabildiği bir şeydi. Kırgız kağanı Bars Beg, iki sözü de adında birden taşıyordu:

Kırkız kağanı Bars Beg’di. Ona kağan unvanını burada biz verdik. Kız kardeşimi ona prenses olarak verdik.

Kül Tegin inscription

Kül Tegin taşı bunu kaydeder.^[2] Pasaj, bir kağan tarafından kağanlığa yükseltilen ve onu orada tutmak için hanedana damat edilen bir beg gösterir. İki makamın tek merdivenin basamakları sayıldığının ve üst basamağın, üzerinde duran kişinin elinde olduğunun en açık kanıtı budur. Bars Beg sonra yoldan çıktı. Öldü, halkı da köle edildi.

Sözcük Yenisey taşlarında da yaygındır. On yedi mezar yazıtında yirmi altı kez geçer.^[5]

Köken

Kökeni kesinleşmemiştir, bir yüzyıldır da kesinleşmedi. Üç türetme birbiriyle yarışır.^[6]

Birincisi sözcüğü Çince 伯 bo’dan, yani ağabey ve soyluluk rütbesi anlamındaki sözcükten türetir. Eski telaffuzu pak gibi bir biçimde kurulmuştur. Sinologlar bu görüşü savunmuştur. On üçüncü yüzyıldan önceki Türkçenin standart etimolojik sözlüğü bunu Giles ve Karlgren’in görüşü olarak kaydeder.^[6] Sözlük, “yüz kişinin başı” anlamındaki Çince po sözcüğünü karşılaştırır. Giles bu sözcüğü başka bir işaretin, 佰 işaretinin altında verir: “yüz kişinin önderi, yüzbaşı”. Bu işaret 伯 değildir, anlamı da 伯’nin anlamı değildir. Türetmenin bu ikisinden hangisine dayandığı açık bir sorudur.^[7]

İkincisi sözcüğü İranca baga, “tanrı” sözcüğünden türetir. Orta Farsça bay ile Soğdca βγ- bu sözcüğün arkasındadır ve hepsi krallar ile yüksek rütbeli kişiler için saygı sözü olarak kullanılırdı. Başlıca itiraz sesbilgisine dairdir. Orta İrancadaki biçim baγ idi, bu yüzden bir ödünçleme baγ ya da beγ vermeliydi, beg değil.^[6]

Üçüncüsü sözcüğün Türkçe olduğunu, benzerliklerin ise yalnızca benzerlik olduğunu savunur. Gerhard Doerfer, İranca türetmenin kesin olmaktan uzak olduğunu ve sözcüğün öz Türkçe olabileceğini ileri sürdü.^[5] Moğolca beki’den türetmenin imkânsız olduğunu savundu, çünkü o durumda Moğolca biçim begi olurdu.^[5]

Üçünü de kesen ayrı bir tartışma vardır. Unvan, Türkçe konuşmayan halklar arasında da görünür. Barthold, Menges ve Peter B. Golden bu yayılmayı sözcüğün Türkçeden dışarı değil, Türkçeye ödünçlendiğinin kanıtı saydı.^[6] Karşı gözlem şudur: unvan, onu kullanan güçle birlikte yayılır ve Türkçeden dışarı ödünçleme de aynı dağılımı verirdi.

Bunlardan daha ağır basan bir gözlem daha vardır. Göktürk döneminden sonra sözcük İranlılar arasında bulunmaz. Baga Soğdcada ve Orta Farsçada ne idiyse, İran doğusunda yaşayan bir rütbe unvanı olarak kalmadı. Bozkır ise beg’i düzeninin her basamağında kullandı, bir boyun beyinden on bin kişilik tümen begi’ne kadar. İrancadan ödünçlenen bir sözcüğün, onu veren İranlılar arasında kullanılmaya devam etmesi beklenirdi. Bu sözcük devam etmedi. Bu asimetri, hecenin nihai kökeni ne çıkarsa çıksın, unvanın kullanımının İranlı olmayıp Türk olduğuna işaret eder. Etimoloji üç türetme arasında karar vermez. Bulgu, kullanımın dağılımına dayanır.

Beg ve Kut

Bir belge makamı Kut’a, yani hükümdarı hükümdar yapan talihe bağlar. İki Göktürk prensesi için yazılmış bir Çin yazıtı babalarını Göktürklerin Büyük Kağanı, … Kutlug Beg, Beg Çur diye verir ve bu unvanı yüce gökten aldığını söyler.^[8] Cümle aynı anda iki şey yapar. Hem kağan hem beg olan bir adamı anar, hem de konumunun nereden geldiğini söyler. Buradan, begin yerini kağanla aynı yetkiyle, yalnızca daha azıyla tuttuğu sonucu çıkar.

Sonrası

Makam, anlamı pek değişmeden kağanlıkları aştı. Orta Türkçe metinlerde beg hâlâ bir klanın başı, bir şef, üst düzey bir yönetici ya da bir komutandır. Artık sayan bileşiklerde de görünür: on bin kişinin beyi için tümen begi, bin kişinin beyi için miŋ begi, on kişinin beyi için on begi.^[9] Bunun yanında bir hükümdar için hem elig beg hem elig khan kullanılır, ordu komutanı için ise ınanç beg ve çağrı beg.^[10] Onlu merdiven bir bozkır ordusunun düzen ilkesidir ve bey sözcüğü onun her basamağında geçer.

Buradan sözcük iki yöne gider. Batıda Türkçe bey olur, bir hitap biçimi ve Osmanlı hizmetinde bir rütbe. Kıpçak kuzeyinde bi olur. Kazaklarda bi, Töre’ye, yani yazısız hukuka göre yargılayan kişidir. Bu makam, begin kabile içinde sözü bir anlaşmazlığı çözen kişi olduğu eski anlamını korur.^[1]

En uzun ömürlü bileşik, önüne ata, yani baba koyandır. Selçuklu divanlarının atabeg’i, bir prensin başına koruyucu olarak konan bir begdir. Yarım düzine hanedan bu vasilikten çıktı.

1069–1070’te Karahanlı sarayında yazılan Kutadgu Bilig, sarayda yükselmiş bir hizmetkâra bir prensin verebileceği onur rütbeleri arasında ınanç beg, çağrı beg ve çavlı beg’i sayar. Yanlarında kül erkin, yavğu, yugruş, el begi ve er ögi de vardır.^[11] Kitap bu rütbelerden hiçbirinin neye komuta ettiğini söylemez.^[12] Türk beglerini, yani Türklerin beylerini, dünya beylerinin en iyisi sayar.^[13]

Yazım

Beg rütbeyi, begler ise zümreyi her dönemde adlandırır. Yazıtlar beg sözcüğüne, akrabalık terimlerine olduğu gibi olağan çokluk eki -lär’i getirir ve tamlayan hâlini begiŋ verir. Sonraki Uygur metinlerinde -t ile biten unvanların çoğulu da yanında görünür, bägitlär, “beyler” gibi.^[14] Öbür biçimler olan bek, bi ve bey, aynı sözcüğün sessizleşmiş, Kıpçak ve çağdaş Türkiye Türkçesi sonuçlarıdır. Kağan unvanı maddesi merdivenin bütününü ele alır. İlteber maddesi, Göktürklerin boyun eğdirdikleri hükümdarlara verdiği rütbeyi ele alır. Bu rütbe bir begden farklı bir şeydir ve zaman zaman onunla karıştırılır.

Notlar

^ a b Yılmaz 2018, p. 269
^ a b c Kül Tegin inscription
^ Erdal 2004, p. 147,158
^ Tekin 1968, p. 311
^ a b c Erhan 2011, p. 11–12
^ a b c d Odabaşı 2019, p. 166
^ Erhan 2011, p. 11
^ Odabaşı 2019, p. 169
^ Turan 2018, p. 157
^ Turan 2018, p. 163
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 4068–4069
^ Kutadgu Bilig
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 276
^ Erdal 2004, p. 158,168

Kaynaklar

Literatür

Fikret Turan, Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar / Military Ranks and Titles From Old Turkic to Middle Turkic (2018)
Saffet Alp Yılmaz, Eski Türk Runik Harfli Metinlerdeki Askerî ve Siyasî Terimler ile Unvan Niteleyicilerin Özbek Türkçesindeki İzleri (2018)
Zehra Odabaşı, Türk Devletlerinde Kullanılan İdari Ünvanlar / Used Administrative Titles in Turkish States (2019)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)