Yer-Su ruhları

Iduk Yer-Sub, kutsal Yer-Su’dur. Ad, toprağı ve sularını tek bir şey olarak birlikte anar ve onu bir güç olarak adlandırır.^[1] Kül Tegin yazıtında, Göktürklerin Tengri’siyle aynı cümlede durur. Yer-Su da Tengri’yle aynı soluktan konuşur.^[2]^[3]^[4]

Kutsal anlam

Bu cümle, yazıtın Tang egemenliği altındaki elli yılı anlatışında dönüm noktasıdır. Çin, Göktürk halkını öldürmek ve onları tohumsuz bırakmak niyetindeydi.^[2] Sonra üstteki Göktürk Göğü ile Göktürklerin kutsal Yer-Su’su şöyle dedi: Göktürk halkı yok olmasın, yeniden bir halk olsun. Bunun üzerine Gök, İlteriş Kağan’ı ve katununu tutup yukarı kaldırdı.^[2] Yer-Su, fiilin iki öznesinden biridir. Halk adı ona, Gök’e eklendiği gibi eklenmiştir.^[2]

Bunun Yer-Su’yu ikinci bir tanrı yapıp yapmadığı açık bir sorudur. Yer-Su hiçbir zaman tek başına eylemez. Hiçbir zaman kendi başına çağrılmaz. Hiçbir kaynağın anlattığı bir ayin de ona yöneltilmez. Kül Tegin yazıtında Gök’ün yanında yalnızca bir kez konuşur, üstelik toprağı olduğu halkın hayatta kalması hakkında.^[2] Tonyukuk yazıtında ikinci kez eyler, yine tek başına değil. Gök, Umay ve kutsal Yer-Su birlikte, görünüşe göre düşmana karşı yürüyüş zorlaştığında Göktürklere yardım etti: teŋri umay ıduk yer sub basa berti erinč (38. satır).^[5]^[6]^[7] Daha eski bir yorum, üç gücün uyarıyı dinlemeyen düşmanı ezdiğini söyler. Bilge Kağan’ın yazıtı üçüncü bir yer verir. Dokuz Oğuz, kendilerini besleyen kağana ihanet etmişti. Satıra göre bunun üzerine üstteki Gök, kutsal Yer-Su ve kağanın amcasının kut’u görünüşe göre onaylamadı. Dokuz Oğuz kendi toprağını ve suyunu bırakıp Çin’e gitti.^[8] Tekin’in okuması, üçünün de ihanete onay vermediğini söyletir. İkinci bir yorum satırı amcaya karşı çevirir. Bu yoruma göre Gök ile Yer-Su onun yönetimine razı olmadı ve Dokuz Oğuz bu yüzden toprağını ve suyunu bıraktı.^[9] Dar yorum daha olasıdır. Bu yoruma göre Yer-Su, kutsal bir görünüş altındaki topraktır. Dolayısıyla bir halkın yoksun bırakılabileceği bir şeydir. Bazı araştırmacılar kutsal Yer-Su’yu, ülkenin ruhlarının çoğulu olarak değil, tek bir tanrıça olarak alır ve Almanca çevirideki çoğulda bir belirsizlik görür.^[10] Başka bir çalışma, Yer-Su yalnız Tengri’yle birlikte eylediği ve onsuz hiç eylemediği için, onu devletin olduğundan çok halkın bir tanrısı sayar.^[11]

ıduk sözcüğü

Iduk sıfattır ve Yer-Su’ya ayrılmış değildir.^[2] Ötüken de onu taşır: ıduk ötüken yış, kutsal Ötüken ormanı. Sözcük, halka ondan gittikleri ve başlarına dert açıldığının söylendiği parçada geçer.^[2] Bir pınar da onu taşır. Karluklarla tamag ıduk baş’ta, yani Tamag’ın kutsal başında savaşıldı. Orada sözcük bir yer adının parçasıdır.^[2]

Bir ormana, bir pınara ve genel olarak toprağa eklenen sözcük, tanrılardan çok yerlerle ilgili bir sözcüktür. Sözcük bir yeri ayrılmış ve bir güce ait olarak işaretler. Göktürk külliyatı onu üstteki gök için değil, devletin altındaki toprak için kullanır. Sözcük için birkaç yorum ileri sürülmüştür. Biri ıduk’u “göndermek” anlamındaki ıd- fiilinden türetir ve kutsal Yer-Su’yu Tengri’nin gönderip Göktürklere verdiği toprak sayar.^[12] İkincisi iduk’u “salıverilmiş” diye çevirir, tıpkı Moğolların toprakları korunan yer yapmak için serbest bırakması gibi. Bu okuma hem bölünmez bir tanrılığı hem de tek bir yeri, yani Tamir’in kaynağıyla birlikte Ötüken ormanını reddeder.^[11]

Yazıtlar Ötüken hakkında daha çok şey söyler. Kağan Ötüken ormanında oturduğunda ülkenin hiçbir sıkıntı bilmediğini, Ötüken ormanından daha iyi bir yer olmadığını söylerler. Uygurlar, Ötüken topraklarının kendilerine ait olduğunu ve tahtlarını Ötüken’in ortasına kurduklarını söyler. ötüken yış başı ve ıduk baş deyimlerini de kullanırlar.^[13] Bir çalışmaya göre kutsallık önce tek bir doruğa bağlıydı ve oradan bütün ormana taşındı.^[13] Turfan’daki Maniheist Türkçe metinler, ülkenin Ötüken’inin kut’undan söz eder. Moğollar sonradan toprak tanrıçasına Etügen dedi. Bazı araştırmacılar bu yüzden Ötüken’in dağ olduğu kadar bir toprak tanrıçası da olup olmadığını sorar.^[14]

Yer sub bir ikilemedir. Birlikte tek bir şeyi adlandıran iki tamamlayıcı sözcük, burada “ülke, yeryüzü, maddi dünya” anlamına gelir (Uygur metinlerinde yer suv). İkisi de kendi durum ekini korur, bir Uygur metnindeki belirtme durumu yerig suvug bunu gösterir.^[15] Moğolca ǧajar usu çiftinin, yer sub’un Eski Türkçede taşıdığı kutsal anlamı taşıdığı düşünülür. Baktrce, Hotanca ve Moğolcada sulanan toprak ile toprak mülkü anlamına gelen çiftler vardır.^[16] On dokuzuncu yüzyılda Altay’da bu çift jer-su, “yer-su” olarak yaşıyordu. Teleütler, en eski çağlardan beri toprak ve sularına ve göklerine taptıklarını söylerdi.^[17] Altay kozmolojisini derleyen araştırmacı jer-su’yu, akarsuların kaynaklarındaki karlı doruklarda oturan on yedi hanın ruh topluluğu olarak anlatır.^[18] Daha eski bir görüş, toprak ile su çiftinin İran kökenli bir deyim olabileceğini savundu. Çünkü Farsça aynı iki sözcüğü bir bölge için kullanır. Bu görüş, Kserkses’in Yunanlılardan istediği toprak ve su talebini de buna yaklaştırdı.^[17]

Eski Uygurca Budist metinlerde yer suv, dünya için sıradan bir sözcüktür ve yertinčü ile yan yana durur. Manevi anlamını yitirmiştir.^[19] Aynı kitaplarda Yer Tengri, “Yer Tanrısı”, yazılmaya devam etti. Burada Budist dinin yer ruhudur, Göktürklerin kutsal toprağı değildir. Sekiz Yer Tengri Uygur çağına ve Budist etkiye aittir.^[20] Modern Kırgızcada jer-suu çifti ekine ve sürüye elverişli toprak anlamına gelir, jer-suu tayımak ise bir sunuyla topraktan ve sudan yardım dilemek demektir. Bazı araştırmacılar bunu, çiftin Göktürkler döneminde taşıdığı anlam sayar.^[20] İçmeden önce Yer-Su’ya yapılan libasyonlar, modern bir anlatımda sıkı kurallara bağlı bir âdet olarak tarif edilir. İçki önce kutsal yere, sonra çadırdaki figürlere gidiyordu. Anlatım hiçbir kaynak göstermez ve yakınında andığı gezginler on üçüncü yüzyıldan Carpini ile Rubruck’tur.^[21]

Siyasal anlam

Yazıtlar, kutsal anlamın yanında yer sub’u düz anlamda da kullanır. Bu kullanımda sözcük siyasal anlam taşır. Bilge Kağan iki kez bir seferi aynı formülle haklı çıkarır. Atalarımızın tuttuğu toprak ve su efendisiz kalmasın, der. Bu yüzden Azları ve Kırgızları düzene soktuk, der.^[2]^[12] Kırgız ülkesi için şöyle der: Kögmen’in toprağı ve suyu efendisiz kalmasın. Onları düzene soktuk ve eve döndük.^[2]

Idisiz, yani idi’siz, sahipsiz, anahtar sözcüktür.^[2] Bu deyimde toprak boş zemin değildir. Toprak, bir sahip gerektiren bir mülktür ve fetih, ona bir sahip sağlamak olarak anlatılır. İddia şudur: efendisiz bırakılmış bir ülke doğal olmayan bir durumdadır ve kağan bunu düzeltir. Bu, stratejik bir savın işini gören teolojik bir savdır.

Çin anlatımlarındaki yer ruhu

Zhou Shu, beşinci ayın ortasında göğün ruhuna sunulan kurbanı anlattıktan sonra hemen bir dağa geçer. Kağanın merkezinden dört beş yüz li ötede, tek başına yükselen yüksek bir dağ vardı. Dağın ne otu ne ağacı vardı.^[22] Göktürkler dağa 勃登凝黎 derdi. Çinliler bu adı yerin ruhu, 地神, diye açıklamıştı.^[22] Bei Shi ifadeyi tekrarlar. Bu, ikinci bir tanık değildir.^[23]

Burada iki sınır vardır. Çince aktarım, kimsenin kanıtlayabileceği bir Türkçe ifadeye geri götürülememiştir. O dağın yazıtlardaki Yer-Su ile denkleştirilmesi ise iki kaynağın da bir ifadesi değil, modern bir çıkarımdır. Çin metni, yazıtlardan yüz elli yıl önce, yer gücü sayılan, adı konmuş çıplak bir dağı kaydeder. Yazıtlar ise konuşan bir toprak ve su kaydeder. İkisi de zeminle ilgilidir. Hiçbir metin ötekinin sürümünü anmaz.

Notlar

^ Kül Tegin inscription; Uçar 2020, p. 28
^ a b c d e f g h i j k Kül Tegin inscription
^ Ögel 2000, p. 113, 115
^ Ögel 1995, p. 322–325
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 288
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1994, p. 17, 45–46
^ Ögel 2000, p. 120
^ Bilge Khan inscription; Tekin o. J., p. 74–75
^ Ögel 2000, p. 119
^ Barthold 2004, p. 17
^ a b Roux 1994, p. 111
^ a b Ögel 2000, p. 115
^ a b Roux 1994, p. 126
^ Pelliot 1929, p. 217–219
^ Erdal 2004, p. 533; 82–83; Wilkens 2024, p. 533; 82–83
^ Erdal 2004, p. 533
^ a b Holmberg 1927, p. 462
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 7
^ Wilkens 2024, p. 82–83
^ a b Ögel 2000, p. 121
^ Ögel 1978, p. 160, 173
^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99

Kaynaklar

Kül Tegin inscription
Tonyukuk inscription
Bilge Khan inscription
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Hüseyin Uçar, Bir Kültün Özellikleri: Türklerde Su Kültü (2020)
Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş IV: Türklerde yemek kültürü (1978)
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)
Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)