Kögmen

Kögmen, Göktürklerin Kırgızlar’a karşı seferlerinde aştığı ormanlık bir sıradağdı.^[1] Kögmen’i Kül Tegin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları anar. Bu yazıtlar İkinci Kağanlık dönemine aittir. Uygur kağanı Bayanchur’un bir yazıtı da Kögmen’i ülkesinin sınırlarından biri olarak anar.^[2] Nerede olduğu kesin değildir.

Kapgan döneminin seferleri

Kül Tegin yazıtında Bilge Kağan amcasının hükümdarlığını anar. O zaman kendisi Tarduş halkı üzerinde şad idi.^[3] Amca Kapgan Kağan’dı.^[4] Doğuda Yeşil Irmak’a ve Şantung ovasına kadar sefer ettiler. Batıda Demir Kapı’ya kadar sefer ettiler. Kögmen’in ötesinde Kırgız ülkesine kadar sefer ettiler.^[3] Bilge Kağan yazıtı parçayı tekrarlar.^[5]

Birkaç satır sonra yazıt Kögmen’i başlı başına bir ülke olarak adlandırır.^[6] Parça sonra Bars Beg’e döner. Göktürkler ona kağan unvanını ve Bilge Kağan’ın küçük kız kardeşini eş olarak vermişti.^[7]^[8] Bars Beg yanıldı ve öldürüldü, halkı cariye ve köle oldu.^[6] Göktürkler Kögmen’in toprağı ve suyu efendisiz kalmasın dedi. Bunun üzerine Kırgızları düzene soktu.^[6]^[9] Metin Kırgızların yanında Az halkını da anıyor olabilir. Ya da aynı sözler küçük Kırgız halkını kasteder.^[10]

Kış geçişi

Yayımların Kül Tegin’in yirmi altıncı yaşı diye yerine koyduğu yılda Göktürkler Kırgızlara karşı sefer etti.^[11] Kar mızrak boyuydu. Göktürkler karın içinden yol açarak Kögmen ormanını aşıp yukarı çıktı. Kırgızlara uykularında saldırdı.^[12] Kırgız kağanıyla Songa ormanında savaştı. Onu öldürdü ve ülkesini aldı.^[13] Bilge Kağan yazıtı aynı seferi Bilge Kağan’ın yirmi yedinci yılında anlatır.^[14]^[15]

Tonyukuk, savaşı onu planlayan adamın bakışından anlatır. Savaş Kapgan’ın batı savaşı’na aittir.^[16] Kögmen’i aşan tek bir yol olduğunu ve bu yolun karla kapandığını duydu.^[17]^[18] Az halkından bir kılavuz buldu. Ordu karın içinden yaya tırmandı ve atları yedeğe alarak yürüdü.^[17]^[18] Kırgız kağanı öldürüldükten sonra ordu Kögmen ormanını aşarak geri döndü.^[17]^[19] Modern bir tarih Kırgız kağanının ölümünü 710’a tarihler.^[20]

Uygur dönemi

Uygur kağanı Bayanchur’un Tariat yazıtı Kögmen’i bir kez daha anar.^[21] Yaylaklarını ve ekin alanlarını anlatan parçada üç ucu sayar. Altun Yış güneyde, Kögmen batıdadır. Üçüncü uç, doğudaki Kadırkan Yış, hasarlı bir yerde durur.^[21]

kögmenkögmen yışEski TürkçeKül Tegin inscription

On dokuzuncu yüzyıl yayımları adı Kögmän diye okur.^[22] Kül Tegin yazıtının doğu yüzünün 20. satırında Wilhelm Radloff Kökmän, Vilhelm Thomsen ise Kögmän diye okudu.^[23]

Konum

Yazıtlar Kögmen’i Göktürk topraklarından Kırgızlara giden yol üzerine yerleştirir. Daha kesin bir konum vermez.^[24] Bu dağ Tannu-Ola olabilir, ama Sayan ya da ikisi arasındaki bir sıradağ da olabilir.^[25] Kırgızların en azından onun öte yanında yaşadığı da not edilir.^[25] Modern bir tarih Tannu-Ola yorumunu korur.^[20]

Kögmen ayrıca Sayan’ın ana sırtıyla özdeşleştirilmiştir.^[26] Bunu desteklemek için ad, Quman dağında, 曲漫山’de bulunmuştur. Bir Çin notu Kırgız atalarının mağarasını bu dağın kuzeyine yerleştirir.^[27] Kül Tegin yazıtının modern bir çevirisi Kögmen’i Sayan dağları olarak karşılar.^[28]

Aynı iki sıradağ Kırgız ülkesinin başka bir dağı için de öne sürülür. 840’ta Kırgız kağanı ordugâhını Duman adıyla da bilinen Lao Dağı’nın güneyine taşıdı. Xin Tang Shu bu dağı Uygur ordugâhından on beş günlük at yolu uzakta gösterir.^[29] Lao Dağı Tannu-Ola ya da Sayan ile, daha dar anlamda yalnızca Tannu-Ola ile özdeşleştirilmiştir.^[30] Kaynaklar, bunun yazıtların Kögmen dediği sıradağ olup olmadığını söylemez.^[29]

Notlar

^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 351
^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription; Tariat inscription
^ a b Kül Tegin inscription; Thomsen 1896, p. 103
^ Kül Tegin inscription
^ Bilge Khan inscription; Thomsen 1896, p. 103
^ a b c Kül Tegin inscription; Thomsen 1896, p. 104
^ Kül Tegin inscription; Ross 1930, p. 866
^ Tekin 1968, p. 347, 367
^ Tekin 1968, p. 334, 351
^ Radloff 1899, p. 52; 104; Thomsen 1896, p. 52; 104
^ Kül Tegin inscription; Ross 1930, p. 868
^ Kül Tegin inscription; Thomsen 1896, p. 109
^ Kül Tegin inscription; Thomsen 1896, p. 109–110
^ Bilge Khan inscription; Ross 1930, p. 873
^ Tekin 1968, p. 276
^ Tonyukuk inscription
^ a b c Tonyukuk inscription; Ross 1930, p. 40
^ a b Tekin 1968, p. 286
^ Tekin 1968, p. 287
^ a b Golden 1992, p. 180
^ a b Tariat inscription; Saadettin 1995, p. 74
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 13; 103; 52; Thomsen 1896, p. 13; 103; 52; Radloff 1899, p. 13; 103; 52
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 13; 104; Thomsen 1896, p. 13; 104
^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription
^ a b Thomsen 1896, p. 149
^ Radloff 1899, p. 52
^ Hirth 1899, p. 41
^ Yavuz 2025, p. 403
^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ Drompp 1999, p. 397

Kaynaklar

Literatür

Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (1896)
Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei. Zweite Folge: Die Inschrift des Tonjukuk (1899)
Friedrich Hirth, Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk. Beiträge zur Geschichte der Ost-Türken im 7. und 8. Jahrhundert nach chinesischen Quellen (1899)
E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi (1995)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Michael R. Drompp, Breaking the Orkhon Tradition: Kirghiz Adherence to the Yenisei Region after A.D. 840 (1999)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)