Abaoji, Kıtanları Çin’in kuzey sınırında bir güce dönüştüren Kıtan hükümdarının Çince adıdır.[1] 872’de doğdu, 926’da öldü.[2] 924’te bir orduyla Moğolistan’a, Göktürklerin ve Uygurların Orhun kıyısındaki eski hükümdarlık topraklarına girdi.[3] 924, bozkırda Kırgız gücünün geleneksel sonu sayılan yıldır. Seferine dair haberler Kırgızları bu olayın içine koymaz.[3]

Ad ve hanedan

Cefu Yuangui ona Yelü Abaoji der ve onu Kıtanların ayrı bir bölümünün en yüksek önderi olarak gösterir.[1] Yelüler Kıtanların hükümdar soyuydu. Neredeyse yalnızca Uygur kökenli bir boy olan Xiao ile kız alıp verirlerdi.[4] Başka bir Çin yazımında Yila da yazılan Yelüler öz Kıtan soyundandı. Xiao bu Çince adı ancak 947’de aldı. Daha önceki biçimleri Shimo ve Shenmi’ydi.[5] Çin metinleri adın bir Kıtan biçimini vermez.[1]

Yükseliş

Cefu Yuangui onun yükselişini birkaç satırda anlatır. Kıtan kralı Qin De zayıfladı ve en güçlü olan Abaoji onun yerini aldı. Kıtanların sekiz bölümü vardı ve her bölümün büyük bir adamı bulunurdu. Bunlardan biri sancak ve davulla başa seçilir, her iki yılda bir sırayla değiştirilirdi. Abaoji gücüne güvendi ve değiştirilmeyi kabul etmedi. Kendine kral dedi.[1] Cefu Yuangui süreyi iki yıl olarak verir. Kıtan federasyonunu anlatan bir modern anlatıma göre hükümdar sekiz boydan her üç yılda bir seçilirdi.[6] Liu Shouguang’ın Youzhou’daki yönetimi sertti ve bu yönetimin sonuna doğru kaçak askerler Kıtanların tarafına geçti. Zhou Dewei Youzhou’yu kuşattığında Kıtan akıncıları Yan’ın pek çok askerini ve halkını götürdü. Kıtanlar Yan’ın bütün eğitimli adamlarını ele geçirdi ve onlara yasa ile yazı öğrettirdi. Böylece yavaş yavaş güçlendiler.[1] Sonra imparatorluk unvanını gasp etti ve karısı Shulü’yü imparatoriçe yaptı. Yan’lı Han Yanhui’yi başvezir olarak aldı, komşu beyler de ondan korktu.[1]

Bir modern anlatıma göre Abaoji, Yelü boyunun I-la oymağındandı. Xiao boyu, madencilik üzerindeki denetim ve çiftçilerden oluşan bir tâbi nüfus onu destekledi. Uygurların ve Tang’ın çöküşünden yararlanarak 907’de Kıtanların gevşek yönetimini bir kağanlığa dönüştürdü.[7] Başka bir anlatıma göre Çin imparatorluk unvanını 917’de aldı ve Liao hanedanını kurdu.[8] Üçüncü bir anlatıma göre imparator unvanını 907’de aldı ve devletine Çin tarzı bir yönetim vermeye başladı. Yerleşik, ağırlıkla Çinli nüfus için bir bürokrasi, Kıtanlar ve diğer halklar için bir boy yönetimi vardı. Devlet ancak 947’de Büyük Liao adını aldı.[9] Dördüncü bir anlatım yıllarını 872 ile 926 olarak verir. Onda, Kıtan tarihinin boy toplumundan hanedan düzenine geçtiği adamı görür.[6]

924 seferi

Literatürün aktardığına göre Liao shi’ye bakılırsa Kıtanlar 924’te Tuhunları, Zubuları ve Tangutları yendi. Sonra Moğolistan’daki eski Göktürk ve Uygur hükümdarlık topraklarına geldi.[3] Abaoji orada Bilge Kağan’ın yazıtlarının kazınmasını ve yerlerine kendi yazıtlarının Kıtanca, Türkçe ve Çince yazılmasını emretti.[3] Qidan guo zhi, Moğolistan seferinden önce onun Shiwei’ye ve Jurchenlere karşı bir ceza seferi yaptığını ve “Türklerin eski topraklarını ele geçirdiğini” söyler. Sonra Xi’nin üzerine yürüdü.[3] Başka bir anlatıma göre Abaoji, Orhun kıyısındaki Uygur başkentinin yıkıntılarını gezdi. Eski kağanların yazıtlı taşlarına baktı ve kendi yeni anıtını dikti, bu anıt günümüze ulaşmadı.[8] Türk Atlası Bilge Kağan yazıtlarının öyküsünü yazıt başlığı altında anlatır.

O yılın Çin sınır haberleri, Cefu Yuangui’nin sakladığı biçimiyle doğuya bakar. 924’ün yedinci ayında Youzhou valisi Abaoji’nin Bohai’ye karşı doğuya yürüdüğünü bildirdi.[10] Dokuzuncu ayda Kıtanları bırakmış bir adam, Jurchenlerin, Uygurların ve Sarı Başlı Shiwei’nin Kıtanlara karşı güçlerini birleştirdiğini söyledi. Ona göre Abaoji kuzey başbuğlarını kendilerini savunmaya çağırdı.[10] Hiçbir kayıt Orhun’u ya da Kırgızları anmaz.[10]

Yazılar

Literatürün aktardığına göre Liao shi, ilk Kıtan yazısını, yani “büyük yazıyı”, Abaoji döneminde 920’ye tarihler. İkincisini, yani “küçük yazıyı”, 924’e tarihler ve Uygur yazısı örnek alınarak yapıldığını söyler.[11]

Kırgızlar ve 924

Altı görüş kayıtlıdır.

Birincisi, Kırgızların bu olaylarda hiç yer almadığı kanısındadır.[3] İkincisi, seferden önce Kırgızlara karşı bir zaferin kazanılmış olması gerektiğini düşünür. Kendisinin bildiği hiçbir kaynağın böyle bir zaferi bildirmediğini de not eder.[8] Üçüncüsü, Kıtan kurucusunun Kırgızları 924’te Orhun’dan geri ittiğini söyler.[12] Dördüncüsü bir Fars coğrafyasının şerhinde yer alır. Kırgız imparatorluğunu, Kıtanların kuzey Çin’i ve Moğolistan’ı birleştirdiği söylenen 917 dolaylarında bitirir. Kırgız kağanı bunun üzerine Yenisey’e döner.[13] Beşincisi 916 ve 924’te iki Kıtan seferinden söz eder. Bu seferler Kırgız büyük gücüne son verdi ya da Kırgızları Moğolistan’dan çıkardı, bir kısmı da Usinsk havzasına yerleşti.[14]

Altıncısı Michael R. Drompp’unkidir. Kırgızların Moğolistan’ı geçici olmanın ötesinde elinde tuttuğuna dair kanıt bulmaz. Abaoji 924 ve 925’te Orhun bölgesine sefer yaptı. Kırgız imparatorluğuyla da örgütlü bir devletle de karşılaşmadı. Karşısında ona direnemeyen dağınık gruplar vardı. Kırgızlar Kıtan denetiminin dışında kaldı.[4] Türk Atlası Yenisey’deki devletin öyküsünü Kırgız kağanlığı başlığı altında anlatır. Kırgızların 840’tan sonra neyi elinde tuttuğu sorusunun tamamını ise Türk Atlası Uygur–Kırgız Savaşı başlığı altında ele alır.

Ganzhou Uygurlarına çağrı

Abaoji’nin Moğolistan’ı fethinden sonra Ganzhou Uygurlarına bir haber gönderdiği aktarılır. Onları eski yurtlarına dönmeye çağırdı. Uygurlar reddetti.[15] Cevapları şöyle verilir: Moğolistan’dan ayrılalı on kuşak geçmişti. Uygurların yenilgisiyle Kıtan seferi arasında yalnızca seksen yıl kadar olduğundan, bunun abartı olduğu kabul edilir.[16] Ganzhou krallığının kendi maddesi vardır.

Ölümü

926’nın birinci ayında bir Xi başbuğu Abaoji’nin Bohai’ye akın ettiğini bildirdi. On birinci ayda Qingzhou’daki Huo Yanwei, Dengzhou’dan gelen bir bildirime dayanarak Kıtanların “Abaoji’nin ölümünden beri” çekildiğini bildirdi. Yine de Bohai’nin Fuyu kentinde asker tutuyorlardı.[10] Abaoji 926’da öldü ve Kıtanlar aynı yıl Bohai’yi fethetti.[4]

Notlar

  1. ^ a b c d e f Cefu yuangui, juan 1000
  2. ^ Drompp 2005, p. 202
  3. ^ a b c d e f Golden 1992, p. 183
  4. ^ a b c Drompp 2005, p. 203
  5. ^ Sinor 1990, p. 404
  6. ^ a b Sinor 1990, p. 403
  7. ^ Golden 1992, p. 184
  8. ^ a b c Barthold 1927, p. 24
  9. ^ Sinor 1990, p. 408
  10. ^ a b c d Cefu yuangui, juan 995
  11. ^ Sinor 1990, p. 407
  12. ^ Minorsky 1942, p. 78
  13. ^ Minorsky 1970, p. 282
  14. ^ Khudyakov 2021, p. 116,mitko-2025 p=115
  15. ^ Golden 1992, p. 166
  16. ^ Barthold 1927, p. 24–25

Kaynaklar

  • Cefu yuangui, juan 995, 1000 (after Tongdian and Jiu Tangshu)

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
  • V. Minorsky, Sharaf al-Zamān Ṭāhir Marvazī on China, the Turks and India (1942)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Yu. S. Khudyakov; A. Yu. Borisenko, Localization of the Kyrgyz Residence Areas in Southern Siberia and Central Asia within the Periods of late Antiquity, Early and High Middle Ages (2021)
  • Oleg A. Mitko, «This Long Ninth Century»: Yenisei Kyrgyz in the Usinsk Basin (2025)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Muharebeler ve olaylar
Abaoji's campaign to the Orkhon (924)
Halklar
Khitan · Shiwei

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Abaoji.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/abaoji/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026