Kıtanlar

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Kıtanlar, Çin sınırının kuzeydoğusundaki çam bozkırlarında, Siyenpi ülkesi ile Mançurya arasında yaşıyordu.^[1] Kağanlıklar çağında sırayla her bozkır imparatorluğunun doğu kenarında bir tebaa halk olarak görünürler: Rouranlar, Göktürkler, Tang. Hiçbirinin merkezi olmamışlardır. Kendi kurdukları imparatorluk olan Liao, kağanlıklardan iki buçuk yüzyıl sonra geldi.

Wei Shu kaydı

Wei Shu’nun 100. bölümü onlara ayrı bir kayıt ayırır. Bu, en eski kapsamlı anlatımdır. Metin, Kıtanların Kumo Xi’nin doğusunda yaşadığını söyler. Onlar aynı türden ama ayrı bir köktür ve iki halk da çam bozkırlarına kaçmıştı.^[1] Dengguo döneminde Wei ordusu onları ağır biçimde bozdu. Dağıldılar, onlar ile Kumo Xi ayrı yollara gitti.^[1] Birkaç on yıl sonra çoğaldılar ve yeniden boyları oldu. Helong’un birkaç yüz li kuzeyine yerleştiler ve epeyce akın yaptılar.^[1]

Zhenjun döneminden itibaren haraç getirmek istediler ve her yıl iyi atlar sundular.^[1] Başka bir tarihleme, kaydedilmiş ilk haraç elçiliğini 468’e koyar.^[2] Xianzu döneminde elçileri, Hehechen adlı bir mofu, haraç getirdi ve kabul ziyafetinde devletlerin sırasının sonunda bir yer verildi.^[1] Eve dönünce o ve halkı imparatorluğun ihtişamını anlattı. Bunun sonucunda kuzeydoğunun boylarının hepsinde boyun eğme isteği doğdu.^[1] Bölüm sonra sekiz Kıtan boyunu adıyla sayar. Hazineye at ve post getirdiklerini, bunu düzenli bir uygulama yapmak istediklerini söyler. Helong ve Miyun’da ticaret yapmalarına izin verildi.^[1]

Sekiz boyun adı, var olan en eski Kıtan boyları listesidir. İçinde durdukları tablo, bir Çin sarayıyla tek bir bütün olarak değil, parçalar halinde ilişki kuran bir konfederasyonu gösterir.

Daha büyük güçlerin arasında

Metin, onları bağımlı yapan anı da kaydeder. 479’da Koguryŏ gizlice Rouranlar ile birlik kurup Didouyu’yu alıp paylaşmayı tasarladı.^[1] Kıtanlar aynı hareketin içinde ezilmekten korktu. Mofuları He Wuyu önderliğinde üç bin araba ve on binden fazla insanla, karışık sürülerini önlerine katıp geldiler ve kabul edilmeyi istediler.^[1] Bailang Irmağı’nın doğusuna yerleştirildiler. O günden sonra her yıl haraç getirdiler.^[1] Kıtlık gelince imparator, geçitlerin içinde tahıl satın almalarına izin verdi.^[1]

Bölüm bir küçük ayrıntıyı daha kaydeder. Xiping döneminde otuz kişilik bir Kıtan elçiliği eve dönerken, dul imparatoriçe her birine iki top mavi keçe verdi. Kıtan düğünlerinde mavi keçe, bir erkeğin giyebileceği en iyi giysiydi.^[1] Bir Çin sarayının bir bozkır geleneğini sınıflandırmak için değil, ona göre davranmak için kaydettiği ender bir örnektir.

Göktürklerin egemenliğinde

Kıtanlar Göktürk tarihine asıl olarak Mukan ile girer. Mukan onları 554 ile 560 arasında doğuya sürdü. Bu, Kırgızları da alan genişlemenin bir parçasıydı. Zhou Shu bunu dört karakterle kaydeder, 東走契丹: Kıtanları doğuya sürdü.^[3] Kıtanlar Rouran devletinin içine isteklerine karşı çekilmişti. Anagui ölünce oradan çıkmaya çalıştılar ve onları açığa çıkaran bu oldu. Altıncı yüzyılın sonlarında bir süre Göktürkler Kıtanları bozkır imparatorluklarının parçası yaptı. Büyük bir grup Kore’ye sığındı. Daha küçük bir grup Çinlilerden kabul edilmeyi istedi ve reddedildi.^[2]

Kül Tegin yazıtı’nda iki kez geçerler ve bu iki geçiş, kağanlıkla ilişkilerinin tamamıdır. Kurucuların cenazesine yas tutmaya ve ağıt yakmaya gelen halkların listesinde yer alırlar. Kıtañ ile Tatabı orada, her zaman olduğu gibi, birlikte anılır.^[4] Yeniden kurulan devletin düşmanları listesinde de Kırgızların, Kurıkanların, Otuz Tatarların ve Tatabıların yanında yer alırlar.^[4] Kül Tegin’in kendi cenazesinde Kıtañ ile Tatabı, Udar Sengün’ün önderliğinde yas tutanların başında geldi.^[4]

Aynı metinde bir cenazede yas tutan ve düşman olarak anılmak bir çelişki değildir. Bir sınırdaki tebaa halkın merkezden nasıl göründüğü böyledir. Böyle bir halk düzeni belirleyen törenlerde hazır bulunur, düzen gevşedikçe de isyan eder.

Tang, Uygurlar ve Yelü’lerin yükselişi

Yurtları bugünkü Jehol’ün kuzeyinde, yukarı Liao ve kolu Laoha yakınındaydı. Çinlilerin Songmo dediği bu ülke, bol otlu ırmak ovaları ve av dolu ormanlardan oluşuyordu.^[2] Kıtan adı dördüncü yüzyıla kadar gider gibidir. Siyenpilerin Yuwen kolunun birkaç şefi o zaman, adla ilişkili olabilecek adlar taşıyordu. Kıtanlar, 388’de ayrılana kadar Kumo Xi ile bir konfederasyon oluşturdu.^[2]

İlk Tang imparatorları döneminde Kıtanlar Çinlilerin müttefikiydi. 644’te onlar ve Kumo Xi’nin torunları olan Xi, Çinlilere Kore’ye karşı yardım etti. Şeflerinden bazılarına Çin unvanları verildi ve onlar nominal Çin egemenliği altında küçük prensliklere örgütlendi.^[5] 696’da bir Kıtan önderi Çinli egemenlerine karşı döndü ve kağan unvanını aldı. Bu, onu Göktürk imparatorluğunun hükümdarlarıyla aynı düzeye koydu.^[5] Çin’in birkaç seferi başarısız oldu. Ancak 714’te yeni bir ittifak kuruldu. Bu ittifakta Kıtan hükümdarı Songmo Bölge Kralı oldu ve bir Çin prensesi aldı.^[5] 745’te bir Çin ceza seferi ve yine bir prensesin evliliğiyle mühürlenen yeni bir anlaşma izledi.^[5] Dönüşümlü olarak Çinlilerin ve Türklerin yanında yer alma siyaseti, doğuda önde gelen güç Uygurlar olunca da sürdü. Kıtanlar önce kendilerini Uygurların vasalı ilan etti. 842’de Çin tarafına geçtiler.^[5] Tang’ın gerilemesi ve merkezi denetiminin çökmesiyle birlikte, egemenliklerini Çin’in aleyhine genişletme fırsatını değerlendirdiler.^[5]

Çoğu kaynak, Kıtanların dokuzuncu yüzyılda sekiz temel boyu olduğunu ve her birinin başında Çincede daren, yani “büyük adam” denen bir şef bulunduğunu kabul eder. Kaynaklar, konfederasyonun hükümdarının her üç yılda bir sekiz boy arasından seçildiği konusunda da birleşir.^[5] Dokuzuncu yüzyılda iki aile öne çıktı, Yelü ve Xiao. Saf Kıtan soyundan gelen Yelü, imparatorluk kurucusu Abaoji’yi verdi. Bu Çince adı ancak 947’de alan Xiao ise Uygur kökenliydi.^[6] İkisi ittifak kurdu ve Yaolian boyunun önceki kağanlarının yerini aldı. İttifak Liao boyunca sürdü: imparatorlar Yelü’den çıktı ve imparatoriçelerini Xiao’dan aldı.^[6] Xiao içindeki Uygur unsuru, Kıtan toplumunda ve yönetiminde görülen Türk özelliklerinin gerekçelerinden biri olarak öne sürülür. Bir diğeri, Kumo Xi’nin torunları olan Xi’nin genellikle Türk sayılmasıdır.^[6] 947’den 953’e kadar Kıtanlar arasında yaşayan ve yolculuğunu günlüğüne kaydeden bir Çinli olan Hu Jiao, orada ilk kez karpuz yedi. Ona Kıtanların bu ürünü Uygurların yıkılışından sonra elde ettiği söylendi.^[7] Tipik bir Kıtan kurumu askeri ordugâhtı, Kıtancada ordo. Her hükümdarın kendine ait biri vardı. Barışta muhafız, savaşta seçkin birlik olarak hizmet eder ve on beş bine kadar savaşçı hanesi barındırırdı. Hükümdarın ölümünden sonra aileleri onun mezarının muhafızları olarak bir arada tutulurdu. Bunun hanedandan önceye gidip gitmediği açık değildir.^[6] Şeflerin sabit bir ikametgâhı yoktu. Av ve balık mevsimlerine göre nabo denen mevsimlik konaklar arasında dolaşırlardı.^[6]

Dil ve süreklilik

Kıtanlar, sonraki Liao malzemesine ve Çince yazıya aktarılan adlara dayanarak para-Moğol sayılır. Kağanlıklar dönemi için kendi dillerinde tek bir bağlantılı metin yoktur. Çince yazıya aktarılmış yaklaşık iki yüz Kıtan sözcüğü korunmuştur ve bunların çoğu unvandır. Unvanlar bir dilden öbürüne kolayca geçer ve çok az şey kanıtlar. Bazı boy unvanlarının Türkçede karşılıkları vardır, başka sözcükler Moğolcayla akrabadır, birkaçı Tunguzca olabilir, bir kısmı da şimdiye dek her etimolojiye direnmiştir. Çoğu bilgin Kıtancayı Moğol dillerinden biri sayar, bazıları ise soyu tükenmiş yalıtılmış bir dil sayar.^[8] Beşinci yüzyıldaki Wei Shu’nun Qidan’ı, sekizinci yüzyıldaki yazıtların Kıtañ’ı ve onuncu yüzyıldaki Liao’nun Kıtanlarının tek bir ad altında tek bir halk olup olmadığı, bozkır halk adları hakkındaki olağan sorudur. Olağan yanıt burada da geçerlidir: ad süreklidir, adlandırdığı ise sürekli olmak zorunda değildi.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m Wei Shu, juan 100
^ a b c d Sinor 1990, p. 402
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c Kül Tegin inscription
^ a b c d e f g Sinor 1990, p. 403
^ a b c d e Sinor 1990, p. 404
^ Laufer 1919, p. 438–439
^ Sinor 1990, p. 407

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)