Bilge Kağan Yazıtı · Türk Atlası

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Bilge Kağan Yazıtı, Orhun kıyısındaki iki büyük runik anıttan biridir. Bilge Kağan için, yani İkinci Göktürk Kağanlığı’nın hükümdarı için dikilmiştir.^[1] Tarihsel bölümü dünyanın yaratılışıyla başlar ve hemen Bumin ile İstemi’nin anlatımına geçer. Bu bölüm, Kül Tegin yazıtı’nın aynı bölümüyle koşut gider. İki anıt başlıca, her birinin andığı adamın işlerinden söz ettiği yerlerde birbirinden ayrılır.

Bu koşutluk yüzünden iki anıt iki tanık değildir. Aynı sözleri taşıdıkları yerde tek bir metni tanıklarlar. Onları iki kez saymak kanıtı şişirmek olur. Ortak bölümü Kül Tegin maddesi tam olarak basar. Aşağıdaki metin onu yeniden verir ve her pasaj koşutunu adıyla anar.

Yayının eki

Almanca çeviriyle birlikte basılmış yayın, ekini Bilge Kağan yazıtı olarak sunar. Oysa aynı cilt, ortak açılış satırlarını başka bir yerde Kül Tegin’in sözleri olarak anar.^[2] Soruyu artık metnin kendisi çözebilir. Ek, Teŋri teg Teŋri yaratmış Türük Bilge Qaġan, yani “Tanrı’nın yarattığı” diye açılır. Bu, Bilge Kağan anıtının hükümdarlık unvanıdır. Kül Tegin anıtı ise teŋri teg teŋride bolmış, yani “Tanrı’dan doğmuş” diye açılır.^[1] Ek ayrıca konuşanın şad olarak tahta çıkış yaşını, on dördü, verir. Kül Tegin metni bu yaşı vermez.^[1] Ek bu yüzden yayımcısının dediği şeydir. Ortak tarihsel bölümü bastığı yerde bu bölüm iki anıtın ortak malıdır ve Kül Tegin yazıtı altında anılır. Ardından bastığı bölüm Bilge Kağan’ın kendi sözleridir.

Metin

Pasajlar şu sırayla verilir: doğu yüzü, güneydoğu kenarı, kuzey yüzü, güney yüzü, güneybatı kenarı ve batı yüzü. Her pasajın başlığında satır numaraları yer alır. Başlığın altında, konulabildiği yerde runik satır, italik transkripsiyon ve Türkçe çeviri gelir. Transkripsiyon ve satır numaraları Talât Tekin’in yayınını izler: D doğu yüzü, GD güneydoğu kenarı, K kuzey yüzü, G güney yüzü, G-B güneybatı kenarı, B batı yüzüdür.^[3] Yayın runik harf basmaz. Runik satırlar, Orhun metinlerinin açık Türkçe koleksiyonundaki taşın runik transkripsiyonundan gelir. Her biri yalnızca Tekin’in okuyuşuyla kelime kelime örtüştüğü yerde durur. Runik satırın bulunmadığı yerde bu transkripsiyon en az bir sözcüğü Tekin’den farklı okur ya da pasaj için metni yoktur.

Köşeli parantezler taştan yitmiş ve yayında yeniden kurulmuş metni gösterir. Runik satır aynı yerde […] gösterir. Açılı parantezler ⟨ ⟩ taş ustasının atladığı harfleri ya da sözcükleri işaretler. Çeviri, Türkçenin qaġan dediği yerde kağan yazar. Yabgu, şad, tegin ve balbal gibi devlet terimleri çevrilmeden bırakılır. Yaşlar modern hesapla verilir. Eski Türkçe gelecek onluğa doğru sayar. Bu yüzden altı otuz, yani “otuza doğru altı”, yirmi altıdır.

Kuzey yüzü, son yedi satırı dışında, Kül Tegin anıtının güney yüzüyle aynı metindir. Doğu yüzünün ikinci satırından yirmi dördüncü satırına kadar olan kısmı da, küçük farklarla, Kül Tegin doğu yüzünün ilk otuz satırına koşut gider.^[4] Sözlerin örtüştüğü yerde çeviri Kül Tegin yazıtı maddesindeki çeviridir ve pasaj koşutunu orada adıyla anar. Bu yerlerde iki taş tek bir metindir, iki tanık değildir. Güney yüzünün onuncu satırından sonrası ile batı yüzünün altı satırı, Bilge Kağan’ın oğlunun, taşı diktiren Tengri Kağan’ın ağzından konuşur.^[5]

D 1–D 2: Hükümdarlık unvanı

Teŋri teg, Teŋri yaratmış, Türük Bilge Kağan sabım: [K]aŋım Türük Bilg[e Kağan … Al]tı Sir, Tokuz Oğuz, Eki Ediz kerekülüğ beğleri bodunı […Tü]rük T[eŋ]ri […] üze kağan olurtum.

Tanrı gibi, Tanrı’nın yarattığı ben, Türk Bilge Kağan. Bunlar benim sözlerimdir. Babam Türk Bilge Kağan [ … ] Altı Sir, Dokuz Oğuz, çadırlı İki Ediz’in beyleri ve halkı [ … ] Türk Tanrısı [ … ] üzerine kağan olarak tahta oturdum.

Bilge “bilge” demektir. Yayının sözlüğü Bilge Kağan’ı bir kağanın adı ya da unvanı olarak verir.^[6] Sir ve Ediz halk adlarıdır. Metin bu yüzden Altı Sir’i ve İki Ediz’i Dokuz Oğuz’un yanında anar.^[7]

D 2: Tahta çıkış

Olurtukuma, ölteçiçe sakınığma Türük beğler bodun [ö]girip sebinip toŋıtmış közi yüğerü körti. Bödke özüm olurup bunça ağır törüğ tört buluŋdakı […]dim.

Tahta oturduğumda Türk beyleri ve halkı ölesiye kaygılıydı. Gururlandılar ve sevindiler, eğik gözleri yukarı baktı. Ben kendim o zaman tahta oturdum ve dört bucaktaki bunca ağır töreyi [ … ]

D 2–D 3: Dünya yaratılır, Türk devleti de

𐰇𐰕𐰀: 𐰚𐰇𐰚: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰽𐰺𐰀: […]: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐰦𐰀: 𐰇𐰕𐰀: 𐰲𐰇𐰢: 𐰯𐰀𐰢: 𐰉𐰆𐰢𐰣: 𐰴𐰍𐰣: 𐰃𐰾𐱅𐰢𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰯𐰣: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰭: 𐰃𐰠𐰃𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐱃𐰆𐱃𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐱅𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾

Üze kök teŋri as[ra yağız yer kılıntukda, ekin ara kişi oğlı kılınmış]. Kişi oğlınta üze eçüm apam Bumın Kağan, İştemi Kağan olurmış. Olurupan, Türük [b]odunıŋ ilin törüsin tuta birmiş, iti birmiş.

Üstte mavi gök, altta yağız yer yaratıldığında, ikisinin arasında insan oğulları yaratılmış. İnsan oğullarının üzerine atalarım Bumin Kağan ile İstemi Kağan oturmuş. Tahta oturunca Türk halkının ilini ve töresini tutmuşlar, düzenlemişler.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E1 (Tekin KT D 1).

D 3: Dört bucak

𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭: 𐰴𐰆𐰯: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰾𐰇: 𐰾𐰇𐰠𐰯𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭𐰑𐰴𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: […]

Tört buluŋ kop yağı ermiş. Sü sülepen, tört buluŋdakı bodunuğ [kop almış, kop baz kılmış].

Dünyanın dört bucağı hep düşmanmış. Ordular sevk edip dört bucaktaki halkların hepsini almışlar, hepsine boyun eğdirmişler.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E2–E4 (Tekin KT D 2–3).

D 3–D 4: Başı eğdirilenler, dizi çöktürülenler

Başlığığ [yü]küntürmiş, tizliğ[iğ sökürmiş]. İlgerü Kadırkan yışka teği, kirü] Temir Kapığka teği konturmış.

Başı olanlara baş eğdirmişler, dizi olanlara diz çöktürmüşler. Doğuda Kadırkan ormanına kadar, batıda Demir Kapı’ya [kadar] halklarını yerleştirmişler.

D 4: Gök Türkler

Ekin ara, idi oksuz Kök Türük iti anca olurur ermiş.

İkisinin arasında çok düzensiz yaşayan Gök Türkleri düzene sokmuşlar ve öylece hüküm sürmüşler.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E2–E4 (Tekin KT D 3–4). İlk cümlenin çevirisi, idi oksuz’u “çok düzensiz” diye okuyan Tekin’i izler. Kül Tegin maddesi öbür okumayı Okumalar altında verir.

D 4: Bilge ve yiğit kağanlar

𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐰍𐰣: 𐰼𐰢𐰾: 𐰞𐰯: 𐰴𐰍𐰣: 𐰼𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰞𐰯: 𐰼𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: […]: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰠𐰏: 𐰨𐰀: 𐱃𐰆𐱃𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰃𐰠𐰏: 𐱃𐰆𐱃𐰯: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰏: […]

Bilge kağan ermiş, alp kağan ermiş, buyrukı ⟨yeme⟩ bilge ermiş erinç, alp ermiş erinç. Beğleri yeme bodunı [yeme tüz ermiş. Anı] üçün iliğ anca tutmış erinç, iliğ tutup törü[ğ itmiş. Özi anca kergek bolmış.]

Bilge kağanlarmış, yiğit kağanlarmış. Buyrukları da elbette bilgeymiş, elbette yiğitmiş. Beyleri de halkı da birbirine karşı doğruymuş. [Bu yüzden] ili öyle tutmuşlar. İli tutup töreyi [düzenlemişler. Sonra kendileri de ölmüşler.]

D 5: Yas tutanlar

Yoğçı sığıtçı öŋre kün tuğsıkda Bükli Çöllüğ il, Tabgaç, Tüpüt, Apar, Purum, Kırkız, Üç Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtañ, Tatabı…

Yas tutanlar ve ağlayanlar olarak doğudan, gün doğusundan Bükli Çöllüg halkı, Çinliler, Tibetliler, Avarlar, Romalılar, Kırgızlar, Üç Kurıkan, Otuz Tatar, Kitanlar, Tatabılar geldi.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E4–E5 (Tekin KT D 4).

D 5: Yuğ töreni

𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰚𐰠𐰯𐰤: 𐰽𐰃𐰍𐱃𐰀𐰢𐰾: 𐰖𐰆𐰍𐰞𐰀𐰢𐰾: 𐰦𐰍: 𐰚𐰇𐰠𐰏: 𐰴𐰍𐰣: 𐰼𐰢𐰾

bunça bodun kelipen sığtamış, yoğlamış. Antağ külüğ kağan er[miş.

Bu kadar halk gelip ağlamış, yuğ törenini yapmış. Öyle ünlü kağanlarmış.

D 5–D 6: Kardeşler ve oğullar kağan olur

[…]: 𐰴𐰍𐰣: […]: 𐰼𐰨: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐱃𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰦𐰀: […]: 𐰴𐰃𐰞𐰣𐰢𐰑𐰸: 𐰼𐰨: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰴𐰭𐰃𐰤: 𐱅𐰏: 𐰴𐰃𐰞𐰣𐰢𐰑𐰸: 𐰼𐰨: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰾𐰃𐰕: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐰾: 𐰼𐰨: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐰢𐰾: 𐰼𐰨

Anta kisre inisi] kağan [bolmış er]inç, oğlıt[ı] kağan bolmış erinç. Anta [kisre inisi eçisin teğ] kılınmaduk erinç, oğlı kaŋın teğ kılınmaduk erinç. Biliğsiz kağ[an ol]urmış erinç, yablak kağan olurmış erinç.

Onlardan sonra küçük kardeşleri kağan olmuş, oğulları kağan olmuş. Ama küçük kardeşler ağabeylerine benzer yaratılmamış, oğullar da babalarına benzer yaratılmamış. Bilgisiz kağanlar tahta oturmuş, kötü kağanlar tahta oturmuş.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E4–E5 (Tekin KT D 5).

D 6: Buyruklar

Buyrukı yeme biliğsiz ermiş erinç, yablak ermiş erinç.

Buyrukları da bilgisiz ve kötüymüş.

D 6–D 7: Devlet nasıl yitirildi

Beğleri bodunı tüzsüz üçün, Tabgaç bodun tebl[iğin] kürlüğin [üçün, armakçı]sın üçün, inili [eçili kikşürtükin üçün, beğli bodunlığ] yoŋaşurtukın üçün, Türük bodun illedük ilin ıçgınu [ı]dmış, kağanladuk kağanın yitürü ıdmış. Tabgaç bodunka beğlik urı oğlın kul kıltı, eşilik kız oğlın küŋ kıltı.

Beyleri ile halkı birbirine karşı doğru olmadığı için, Çinliler hilekâr ve düzenbaz olduğu için, aldatıcı oldukları için, küçük kardeşle ağabeyi birbirine düşürdükleri ve beylerle halkı birbirini çekiştirmeye sürükledikleri için, işte bu yüzden Türk halkı il yaptığı ilini elden kaçırmış, kağan yaptığı kağanını yitirmiş. Çinlilere bey olacak oğullarını kul, hanım olacak kızlarını cariye yapmışlar.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E6–E8 (Tekin KT D 6–7).

D 7: Türk unvanları bırakılır

𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰀𐱃𐰃𐰤: 𐰃𐱃𐰃: 𐱃𐰉𐰍𐰲𐰍𐰃: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐱃𐰉𐰍𐰲: […]

Türük beğler Türük atın ıttı, Tabg[açgı] beğler Tabg[aç atın tutupan Tabgaç kağanka körmiş.

Türk beyleri Türk unvanlarını atmış. Çin’e hizmet eden beyler Çin unvanlarını alıp [Çin kağanına tabi olmuş.]

D 7–D 8: Elli yıllık hizmet

[…]: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐰢𐰾

Eliğ yıl] işiğ küçüğ birmiş.

[Elli yıl] emeklerini ve güçlerini vermişler.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E6–E8 (Tekin KT D 7–8). Tekin son cümleyi Çin için yapılan fetihler olarak alır. Kül Tegin maddesi onu ili ve töreyi teslim etmek diye çevirir.

D 8: Çin kağanı için seferler

İlgerü, kün tuğsıkka, Bükli [k]ağanka teği süleyü birmiş, kurığaru Temir Kapığka ⟨teği⟩ süleyü birmiş, Tabgaç kağanka ilin törüsin alı birmiş.

Doğuda, gün doğusuna doğru, Bükli kağanına kadar onun için sefer etmişler, batıda Demir Kapı’ya kadar onun için sefer etmişler. Çin kağanı için illeri ve törelerini alıp ona vermişler.

Yayının sözlüğü Bükli’yi bir yer adı olarak verir. Satır o ülkenin kağanını seferlerin doğu sınırı olarak anar.^[8] Aynı ad D 5’te yas tutanlar arasında geçer. Neyi andığı, adı Bökli yazan Bökli tartışmasının konusudur.

D 8–D 9: Halkın dedikleri

𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰴𐰺𐰀: 𐰴𐰢𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰨𐰀: 𐱅𐰃𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰠𐰏: 𐰉𐰆𐰑𐰣: […]: 𐰴𐰍𐰣𐰞𐰍: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰼𐱅𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰢: 𐰴𐰣𐰃: 𐰤𐰀: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰃𐰾𐰏: 𐰚𐰇𐰲𐰏: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼𐰢𐰤: 𐱅𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾

Türük kara kamağ bodun anca timiş: “İlliğ bodun [ertim, ilim amtı kanı? Kemke iliğ kazganur men?” tir ermiş]. “Kağanlığ bodun ertim, kağanım kanı? Ne kağanka işiğ küçüğ birür men?” tir ermiş.

Bütün Türk kara halkı şöyle demiş: “İli olan bir halktım. [İlim şimdi nerede? Kimin için iller kazanıyorum?”] Böyle diyormuş. “Kağanı olan bir halktım. Kağanım nerede? Hangi kağana emeğimi ve gücümü veriyorum?” Böyle diyormuş.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E8–E9 (Tekin KT D 8–9).

D 9: Türkler Çin’e karşı çıkar

𐰨𐰀: 𐱅𐰃𐰯: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰴𐰍𐰣𐰴𐰀: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰯: 𐰃𐱅𐰤𐰇: 𐰖𐰺𐱃𐰆𐰣𐰆: 𐰆𐰢𐰑𐰸: 𐰖𐰣: 𐰃𐰲𐰚𐰢𐰾

Anca tip Tabgaç kağanka yağı bolmış. Yağı bolup, itinü yaratınu umaduk, yana içikmiş.

Böyle deyip Çin kağanına düşman olmuşlar. Ama düşman olunca kendilerini örgütleyip düzene sokamamışlar ve yeniden boyun eğmişler.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E9–E11 (Tekin KT D 9–10).

D 9: Çin’in cevabı

Bunça işiğ küçüğ birtükkerü sakınmatı “Türük bodunuğ ölür[eyin, uruğsır]atayın” [tir ermiş.]

Çin ise kendisine bunca emek ve güç verildiğini hiç düşünmeden şöyle demiş: “Türk halkını öldüreyim. [Onu soysuz bırakayım.”]

D 9–D 10: Tanrı araya girer

[Üze] Türük Teŋrisi ⟨Türük⟩ ıduk yiri subı anca etmiş erinç: Türük bodun yok bolmazun tiyin, bodun bolçun tiyin, kaŋım İlteriş Kağanığ öğüm İlbilge Katunuğ teŋri töpüsinte tutup yüğerü kötürti erinç.

[Bunun üzerine] Türk Tanrısı ile Türk’ün kutsal Yeri Suyu şöyle yapmış: Türk halkı yok olmasın, halk olsun diye babam İlteriş Kağan’ı ve annem İlbilge Katun’u göğün tepesinde tutup yukarı kaldırmışlar.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E9–E11 (Tekin KT D 10–11). Tekin etmiş’i “yapmış” diye okur. Kül Tegin maddesinde “demiş” vardır.

D 10–D 11: On yedi adam

𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰘𐰃𐱅𐰃𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰼𐰤: 𐱃𐱁𐰚𐰢𐰾: […]: 𐰖𐰆𐰺𐰖𐰆𐰺: […]: 𐰉𐰞𐰶𐰑𐰴𐰃: 𐱃𐰍𐰶𐰢𐰾: […]: 𐰃𐰤𐰢𐰾: 𐱅𐰃𐰼𐰠𐰯: 𐰘𐱅𐰢𐰾: 𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰜𐰇𐰲: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰜: 𐰇𐰲𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰋𐰇𐰼𐰃: 𐱅𐰏: 𐰼𐰢𐰾: 𐰖𐰍𐰃𐰾𐰃: 𐰸𐰆𐰪: 𐱅𐰏: 𐰼𐰢𐰾: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰾𐰇𐰠𐰯: 𐱅𐰃𐰼𐰢𐱁: 𐰴𐰆𐰉𐰺𐱃𐰢𐱁: 𐰴𐰢𐰍𐰃: 𐰘𐱅𐰃𐰘𐰕: 𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾

Kaŋım kağan yeti yeğirmi erin taş[ık]m[ış. “Taşra yo[rı]yur” [tiyin kü eşidip b]al[ık]d[akı] tağ[ıkmış, tağdakı] inmiş, tirilip yetmiş er bolmış. Teŋri küç birtük üçün, kaŋım Kağan süsi böri teğ ermiş, yağısı koñ teğ ermiş. İlgerü kurığaru sülep tirmiş kubratmış. Kamağı yeti yüz er bolmış.

Babam kağan on yedi adamla dışarı çıkmış. “Dışarıda yürüyor” haberini işitince şehirlerde olanlar dağlara çıkmış, dağlarda olanlar aşağı inmiş. Toplanıp yetmiş adam olmuşlar. Tanrı güç verdiği için babam kağanın ordusu kurt gibiymiş, düşmanı koyun gibiymiş. Doğuya ve batıya sefer ederek onları toplamış, bir araya getirmiş. Hepsi yedi yüz adam olmuş.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E11–E13 (Tekin KT D 11–12).

D 11–D 12: Devlet yeniden kurulur

𐰘𐱅𐰃𐰘𐰕: 𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰯: 𐰠𐰾𐰼𐰢𐰾: […]: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰇𐰤: […]: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰲𐰇𐰢: 𐰯𐰀𐰢: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰾𐰃𐰨𐰀: 𐰖𐰺𐱃𐰢𐰾: 𐰉𐰆𐱁𐰍𐰆𐰺𐰢𐰾: 𐱅𐰇𐰠𐰃𐰾: 𐱃𐰺𐰑𐰆𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰦𐰀: 𐱅𐰢𐰾: 𐰖𐰉𐰍𐰆𐰍: 𐱁𐰑𐰍: 𐰦𐰀: 𐰋𐰼𐰢𐰾: 𐰋𐰼𐰘𐰀: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰘𐰃𐰺𐰖𐰀: 𐰉𐰕: 𐰴𐰍𐰣: 𐱃𐰸𐰆𐰕𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰆𐰣: 𐰖𐰍𐰃: 𐰼𐰢𐰾: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: […]

Yeti yüz er bolup el[siremiş kağansıramış bodunuğ, küŋedmiş, kuladmış bod]unuğ, Türük törüsin [ıçgınmış] bodunuğ, eçüm apam törüsinçe yaratmış boşg[ur]mış. Tölis Tarduş bodunuğ anta itmiş, Yabguğ Şadığ anta birmiş. Birye Tabgaç bodun yağı ermiş, yırya baz kağan, Tokuz Oğuz bodun yağı ermiş. Kı[rkız, Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtañ, Tatabı kop yağı ermiş.

İlini yitirmiş, kağanını yitirmiş bir halkı, cariye ve kul edilmiş bir halkı, Türk töresini elden kaçırmış bir halkı atalarımın töresine göre düzene koymuş ve eğitmiş. Tölis ve Tarduş halkını orada örgütlemiş, onlara orada yabgu ve şad vermiş. Güneyde Çinliler düşmanmış. Kuzeyde tebaa kağan ve Dokuz Oğuz halkı düşmanmış. Kırgızlar, Kurıkanlar, Otuz Tatar, Kitanlar ve Tatabılar, hepsi düşmanmış.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E13–E14 (Tekin KT D 13–14). Tekin kuzey satırında baz kağan’ı ad olarak değil, “tebaa kağan” diye alır. Kül Tegin maddesi iki okumayı da verir.

D 12–D 13: Babanın savaşları

Kaŋım k[ağan bunça … bodunuğ …] kır[k artukı] yiti yolı sülemiş, yeğirmi süŋüş süŋ[üş]miş. Teŋri yarlıkaduk üçün, illiğiğ ilsiretmiş, kağanlığığ kağansıratmış, yağığ baz kılmış, tizliğiğ sökürmiş, başlığığ yüküntürmiş.

Babam kağan [ … ] kırk yedi kez sefere çıkmış, yirmi kez meydan savaşı yapmış. Tanrı öyle buyurduğu için ili olanın ilini, kağanı olanın kağanını almış. Düşmanlara boyun eğdirmiş, dizi olanlara diz çöktürmüş, başı olanlara baş eğdirmiş.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E15–E16 (Tekin KT D 15–16). Tekin tebaa kağanın balbal olarak dikildiğini söyler. Kül Tegin maddesinde “ilk balbal” vardır.

D 13: Babanın ölümü

Kaŋım [kağan, iliğ törüğ kazganıp uça barmış]. Kaŋım [kağanka] başlayu baz kağanığ balbal tik[miş.

[İli ve töreyi kazanıp babam kağan uçup gitmiş.] Babam kağan için önce tebaa kağan balbal olarak dikilmiş.

Uç-, “uçmak” demektir ve ölmek için de kullanılan fiildir. Yayın uça barmış sözünü (“uçup gitmiş”) “vefat etmiş” diye çevirir.^[9] Metin aynı fiili D 20’de amcanın ölümü için de kullanır.^[10]

D 13–D 14: Sekiz yaşında

[…]: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰲𐰑𐰸𐰑𐰀: 𐰇𐰕𐰢: 𐰾𐰚𐰃𐰕: 𐰖𐱁𐰑𐰀: 𐰴𐰞𐱃𐰢: 𐰆𐰞: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰓𐰀: 𐰇𐰕𐰀: 𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰃

Kaŋım] kağan uçdukda özüm sekiz yaşda kaltım. Ol [t]örüde üze eçim kağan olurtı.

Babam kağan öldüğünde ben sekiz yaşında kaldım. O zamanın töresine göre amcam kağan oldu.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E15–E16 (Tekin KT D 16). Sekiz yaş yalnız burada anılır.

D 14: Amca halkı besler

Olurupan Türük bodunuğ yiçe itdi, yiçe iğitti.

Tahta oturunca amcam Türk halkını yeniden düzene koydu, yeniden besledi.

D 14: Yoksul zengin edilir

𐰲𐰃𐰍𐰪𐰍: 𐰉𐰖: 𐰶𐰡𐰃: 𐰕𐰃𐰍: 𐰜𐰇𐱁: 𐰶𐰡𐰃

Çığañığ bay kıltı, azığ üküş kıltı.

Yoksulu zengin etti, azı çok etti.

D 14: On dört yaşında tegin ve şad

Eçim kağan olurtukka özüm tiğin erk[…] iy[…] Teŋri yarlıkaduk üçün tört yeğirmi yaşımka Tarduş bodun üze Şad olurtum.

Amcam kağan olduğunda ben kendim tegindim [ … ] [ … ] Tanrı öyle buyurduğu için on dört yaşımda Tarduş halkı üzerine şad oldum.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E17–E18 (Tekin KT D 17). On dört yaşı yalnız burada anılır.

Tegin prens demektir. Metin, Bilge Kağan’ın amcası kağanken tegin olduğunu söyler.^[11]^[12] Bir modern anlatım onun şad olarak Tarduşlar üzerine atanmasını 697’ye tarihler. Tarduşları da büyük olasılıkla Altay’ın eteğinde, İrtiş yöresine yerleştirir.^[11]

D 15–D 16: Amcayla seferler

𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐰖𐱁𐰞: 𐰇𐰏𐰕: 𐱁𐰦𐰆𐰭: 𐰖𐰕𐰃𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐱅𐰢𐰼: 𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐱁𐰀: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰘𐰃𐰼𐰃𐰭𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: […]: 𐰋𐰃𐱁𐰆𐱃𐰕: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢𐰕: […]: 𐰇𐰲𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: […]: 𐰾𐰇𐰚𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰉𐱁𐰞𐰍𐰍: 𐰘𐰜𐰇𐰦𐰼𐱅𐰢𐰕

Eçim kağan birle ilgerü Yaşıl üğüz Şantuŋ yazıka teği süledimiz, kurığaru Temir Kapığka teği süledimiz, Kögmen aşa Kırkız yiriŋe teği sü[ledimiz. Kamağı] biş otuz sü[ledim]iz, [üç yeğir]mi [süŋüşdümiz. İlliğiğ ilsiretdimiz, kağanlığığ kağansıratdımız. Tizliğiğ] sökürtümiz, başlığığ yüküntürtümiz.

Amcam kağanla birlikte doğuda Yeşil Irmak’a ve Şantung ovasına kadar sefer ettik, batıda Demir Kapı’ya kadar sefer ettik, Kögmen’i aşıp Kırgız ülkesine kadar sefer ettik. Hepsi yirmi beş kez sefere çıktık, on üç kez meydan savaşı yaptık. İli olanın ilini, kağanı olanın kağanını aldık. Dizi olanlara diz çöktürdük, başı olanlara baş eğdirdik.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E17–E18 (Tekin KT D 17–18).

D 16: Türgişler

𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐱅𐰇𐰼𐰜𐰢: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃𐰢: 𐰼𐱅𐰃: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰓𐰇𐰚𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰋𐰃𐰕𐰭𐰀: 𐰖𐰭𐰞𐰑𐰸𐰃𐰤: 𐰖𐰕𐰃𐰦𐰸𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰴𐰍𐰣𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰖𐰺𐰸𐰃: 𐰋𐰏𐰠𐰼𐰃: 𐰘𐰢𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰆𐰣: 𐰸: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰢𐰏𐰚: 𐰚𐰇𐰼𐱅𐰃: 𐰲𐰇𐰢𐰕: […]: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰆𐰉: 𐰃𐰓𐰾𐰕: 𐰴𐰞𐰢𐰕𐰆𐰣: 𐱅𐰃𐰘𐰤: […]: 𐰼𐱅𐰃

Türgiş [k]ağan Türüküm, bodunum erti. Bilmedükin üçün, biziŋe yaŋıltukın yazıntukın üçün, kağanı ölti, buy[ruk]ı beğleri yeme ölti, On-Ok bodun emgek körti. Eçü[miz apamız tutmış yi]r su[b idi]siz kalmazun [tiy]in [Az bodunuğ itip yaratıp [… Bars, beğ] erti.

Türgiş kağanı bizim Türk soyumuzdan, bizim halkımızdandı. Anlamadıkları için, bize karşı yanıldıkları ve suç işledikleri için kağanları öldü, buyrukları ve beyleri de onunla birlikte öldü. On Ok halkı sıkıntıya düştü. Atalarımızın tuttuğu yer su sahipsiz kalmasın diye [Az halkını düzene koyup örgütledik … ] Bars bir beydi.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E18–E19 (Tekin KT D 19–20).

D 17: Kağan unvanı ve prenses

𐰴𐰍𐰣: 𐱃𐰍: 𐰉𐰆𐰦𐰀: 𐰋𐰃𐰕: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰾𐰃𐰭𐰠𐰢: 𐰸𐰆𐰨𐰖𐰆𐰍: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰇𐰕𐰃: 𐰖𐰕𐰦𐰃: 𐰴𐰍𐰣𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰃: 𐰚𐰇𐰭: 𐰸𐰆𐰞: 𐰉𐰆𐰡𐰃

Kağan atığ bunta biz birtimiz. Siŋilim ku[nç]uyuğ birtimiz. Özi yazıntı. Kağanı ölti, bodunı küŋ kul boltı.

Kağan unvanını ona burada biz verdik. Kız kardeşimi ona prenses olarak verdik.^[13]^[14] Kendisi yanıldı, bu yüzden kağanları öldü, halkları cariye ve kul oldu.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E20 (Tekin KT D 20–21).

D 17: Kögmen ülkesi

Kögmen yir sub idisiz ka[l]mazun tiyin Az Kırkız bodunuğ i[tip] yaratıp keltim[iz s]üŋüş[düm iz … yana birtimiz.

“Kögmen’in yeri suyu sahipsiz kalmasın” diyerek Az ve Kırgız halkını düzene koyup geldik, [savaştık … ] ve [onu] yeniden verdik.

D 17–D 18: Doğu ve batı yerleştirilir

[…]: 𐰴𐰑𐰺𐰴𐰣: 𐰘𐱁𐰍: […]: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰨𐰀: 𐰸𐰆𐰦𐰆𐰺𐱃𐰢𐰕: […]: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰚𐰭𐰇: 𐱃𐰺𐰉𐰣𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰨𐰀: 𐰸𐰆𐰦𐰺𐱃𐰢𐰕: 𐰨𐰀: 𐱅𐰓𐰢𐰕

İlgerü] Kadırkan yı[şığ aşa] b[od]unuğ anca kontur[tumız, anca itdimiz]. Kurığaru Keŋü Tarbanka teği Türük bodunuğ anca kontur[t]umız, anca itdimiz.

[Doğuda Kadırkan ormanını aşıp halkı] oraya yerleştirdik, orada düzene koyduk. Batıda Keŋü Tarban’a kadar Türk halkını oraya yerleştirdik, orada düzene koyduk.

Keŋü Tarban bir yer adıdır. Sözlük Keŋü Tarman’ı da bir yer adı olarak verir.^[15] Kül Tegin yazıtı yerleştirmenin aynı sınırını Keŋü Tarman diye yazar (E21).^[15]

D 18: Kazandıkları il

𐰆𐰞: 𐰇𐰓𐰚𐰀: 𐰸𐰆𐰞: 𐰸𐰆𐰞𐰞𐰍: 𐰚𐰇𐰭: 𐰚𐰇𐰭𐰠𐰍: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰾: 𐰼𐱅𐰃: 𐰃𐰤𐰃𐰾𐰃: 𐰲𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰴𐰭𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰼𐱅𐰃: 𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰢𐰾: 𐰨𐰀: 𐰃𐱅𐰢𐰾: 𐰠𐰢𐰕: […]: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰾𐰓

Ol ödke kul kulluğ, küŋ küŋlüğ bolmış erti. İnisi [eç]isin bilmez erti, oğlı kaŋın bilmez erti. Anca kazganmış, anca itmiş ilimiz [törümiz erti. Türük, Oğuz beğleri bo]dun, eşid!

O zaman kul kul sahibi olmuştu, cariye cariye sahibi olmuştu. Küçük kardeş ağabeyini tanımazdı, oğul babasını tanımazdı. [İlimizi ve töremizi] o kadar kazanmış, o kadar düzene koymuştuk. [Türk ve Oğuz beyleri, ey] halk, işitin!

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E22 (Tekin KT D 21–22).

D 18: Kim bozabilirdi

Üze teŋri basm[asar, asra] yer telinmeser, Türük bodun, iliŋin törüğin kem artatı udaçı [ert]i?

Üstte gök çökmedikçe, altta yer yarılmadıkça, Türk halkı, senin ilini ve töreni kim bozabilirdi?

D 19: “Vazgeç, pişman ol”

𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰼𐱅𐰤: 𐰇𐰚𐰇𐰤: 𐰚𐰇𐰼𐰏𐰇𐰭𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰏𐰓𐰢𐰾: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀: 𐰴𐰍𐰣𐰭𐰀: 𐰼𐰢𐰾: 𐰉𐰺𐰢𐰾: […]: 𐰠𐰭𐰀: 𐰚𐰦𐰇: 𐰖𐰭𐰡𐰍: 𐰖𐰉𐰞𐰴: 𐰚𐰃𐰏𐰇𐰼𐱅𐰏

Türük bodun, ertin, ökün! Küreğüŋin üçün, iğidmiş ⟨bilge⟩ kağanıŋa, ermiş bar[mış edgü] eliŋe kentü yaŋıltığ, yablak kiğürtüğ.

Türk halkı, vazgeç ve pişman ol! Kendi itaatsizliğin yüzünden seni beslemiş olan kağanına ve senin olan, ayakta duran iyi iline karşı kendin yanıldın, kötülüğü kendi elinle içeri soktun.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E22–E25 (Tekin KT D 23–24).

D 19: Halkı kim dağıttı

Yaraklığ kantan kelip yañıltı? Süŋüğlüğ kantan [kelip] süre i[ltdi?

Silahlılar nereden gelip seni dağıttı? Mızraklılar nereden gelip seni sürdü?

D 19–D 20: Doğu ve batı

𐰠𐱅𐰓𐰃: 𐰃𐰑𐰸: 𐰇𐱅𐰜𐰤: 𐰖𐰃𐱁: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰉𐰺𐰑𐰍: 𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: […]: 𐰉𐰺𐰑𐰍: 𐰸𐰆𐰴𐰃𐰍𐰺𐰆: 𐰉𐰺𐰃𐰍𐰢𐰀: 𐰉𐰺𐰑𐰍

I]duk Ö[tüken] yış bodun, bardığ. İlgerü [barığma] bardığ, ku[r]ığaru barığma bardığ.

Kutsal Ötüken ormanının halkı, gittin. Bir kısmın doğuya gitti, bir kısmın batıya gitti.

D 20: Gitmenin bedeli

Barduk yerde edgüğ ol erinç: [K]anıŋ üğüzçe yüğürti, süŋüküğ tağça yatdı, beğlik urı oğluŋın kul kıltığ, eşilik [kız oğluŋın küŋ] kıltığ.

Gittiğin yerlerde elbette kazandığın iyilik şu oldu: kanın ırmak gibi aktı, kemiklerin dağ gibi yığıldı. Bey olacak oğullarını kul yaptın, [hanım olacak kızlarını cariye yaptın.]

D 20–D 21: Tanrı Bilge Kağan’ı tahta oturtur

𐰆𐰞: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰓𐰜𐰇𐰏𐰤: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰖𐰉𐰞𐰴𐰃𐰭𐰣: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰲𐰃𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰲𐰀: 𐰉𐰺𐰑𐰃: 𐰉𐱁𐰞𐰖𐰆: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰍: […]: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰍: 𐰇𐰏𐰢: 𐰴𐱃𐰆𐰣𐰍: 𐰚𐰇𐱅𐰼𐰏𐰢𐰀: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰃𐰠: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰢𐰀: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰃: 𐰚𐰇𐰾𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐰕𐰆𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰇𐰕𐰢𐰤: 𐰆𐰞: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰑𐰃

Ol bilmedüküğin üçün, yablakıŋın üçün, eçim kağan uça bardı. Başlayu Kırkız kağanığ [balbal tikdim.] Türük bodun atı küsi yok bolmazun tiyin kaŋım Kağanığ, öğüm katunuğ kötürüğme Teŋri, il beriğ[me T]eŋri, Türük bodun atı küsi yok bolmazun tiyin, özümin ol Teŋri kağan olurtdı.

Anlamadığın için ve kendi kötülüğün yüzünden amcam kağan öldü. Önce Kırgız kağanını [balbal olarak diktim.] Türk halkının adı sanı yok olmasın diye babam kağanı ve annem katunu yukarı kaldıran Tanrı, il veren Tanrı, Türk halkının adı sanı yok olmasın diye beni de o Tanrı kağan olarak tahta oturttu.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E25–E26 (Tekin KT D 24–26). Kırgız kağanının balbalı burada anılır, Kül Tegin maddesinde anılmaz.

D 21–D 22: Yönettiği halk

[Neŋ y]ılsığ bodunta üze olurmadım. İçre aşsız, taşra tonsuz yabız yablak bodunta [üze olurtum. T]igin eki şad inim Kül Tigin [bir]le sözleşdimiz: Kaŋımız eçimiz kazganmış bodun atı küsi yok bo[lmazun] tiyin Türük bodun üçün tün udımadım, küntüz olurmadım, inim Kül T[igin birle, eki şad] birle ölü yitü kazgantım.

Hiç de zengin bir halkın üzerine [tahta oturmadım.] İçinde aşı, sırtında giysisi olmayan, yoksul ve perişan bir halkın üzerine tahta oturdum. [Tegin,] iki şad ve küçük kardeşim Kül Tegin ile birlikte danıştık: babamızın ve amcamızın kazandığı halkın adı sanı yok olmasın diye Türk halkı için gece uyumadım, gündüz oturmadım. Küçük kardeşim Kül Tegin ile, [iki şadla] birlikte ölüp yitmeyi göze alarak kazandım.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E26 (Tekin KT D 26–27).

D 22–D 23: Halk geri döner

Anca kazganıp birki bodunuğ ot sub kılmadım. [Men özüm kağan olurtukuma], yir sayu barmış bodun [yadağın yalaŋın] ölü yitü [yana] kelti.

Öylece kazanıp bir araya gelmiş halkı ateş ve su etmedim. [Ben kendim tahta oturduğumda] her ülkeye dağılmış halk ölü yitik, [yayan ve çıplak] geri geldi.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E27–E28 (Tekin KT D 27–28).

D 23–D 24: Kazandıkları

Bodunuğ iğideyin tiyin yırgaru [O]ğuz bodun tapa, ilgerü Kıtañ Tatabı bodun tapa birgerü Tabgaç tapa eki yeğirm[i süledim], süŋüşdüm. Anta kisre Teŋri yarlıkaduk üçün, kutum ülüğüm bar üçün, ölteçi bodunuğ t[irg]ürü iğittim. Yalaŋ bodunuğ tonluğ kıltım, çığañ bodunuğ bay kıltım. Az bodunuğ üküş kıltım, ığar elliğde, [ı]ğar kağanlığda yeğ kıltım. Tört buluŋdakı bodunuğ kop baz kıltım, yağısız kı[lt]ım.

“Bu halkı besleyeyim” diyerek on iki kez sefere çıktım: kuzeyde Oğuzlara karşı, doğuda Kitanlara ve Tatabılara karşı, güneyde Çin’e karşı. Ondan sonra Tanrı buyurduğu için, kutum ve bana ayrılmış payım olduğu için ölecek halkı diriltip besledim. Çıplak halkı giydirdim, yoksul halkı zengin ettim, az halkı çok ettim. Güçlü ili ve güçlü kağanı olanlardan daha iyi kıldım. Dört bucaktaki bütün halklara boyun eğdirdim, onları düşman olmaktan çıkardım.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E28–E30 (Tekin KT D 28–30).

Kıtañlar Kitanlar’dır. Tatabılar ise metinlerin çoğu yerde onların yanında andığı bir halktır.^[16]^[15] Erken bir yorum, Tatabıların Çinlilerin Kitanların yanında andığı Xi olup olmadığını sorar.^[16]

D 24: Tebaa

𐰸𐰆𐰯: 𐰢𐰭𐰀: 𐰚𐰇𐰼𐱅𐰃

Kop maŋa körti.

Hepsi bana tabi oldu.

D 24: On yedi yaşında Tangutlar

𐰘𐱅𐰃: 𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰖𐱁𐰢𐰀: 𐱃𐰭𐰆𐱃: 𐱃𐰯𐰀: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐱃𐰭𐰆𐱃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰉𐰆𐰕𐰑𐰢: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐰤: 𐰖𐰆𐱃𐰕𐰃𐰤: 𐰘𐰃𐰞𐰴𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰉𐰺𐰢𐰃𐰤: 𐰦𐰀: 𐰞𐱃𐰢

Yeti yeğirmi yaşıma Taŋut tapa süledim. Taŋut bodunuğ buzdum. Oğlın, yu[tuz]ın, yılkısın barımın anta altım.

On yedi yaşımda Tangutlara karşı sefer ettim. Tangut halkını bozdum. Oradan oğullarını, kadınlarını, at sürülerini ve bütün varlıklarını aldım.

Erken bir yorum, Tangutların Kokonor Gölü’nün kuzeyinden Sarı Irmak’ın kuzeybatı kıvrımına ve Şensi’nin batısı ile kuzeybatısına uzanan dağlık bölgede yaşadığını söyler.^[17] Modern anlatımlar kağanın yaşlarını 683’teki doğumundan sayar. Bu sayım seferi 700’e tarihler.^[18]^[19]

D 24–D 25: On sekiz yaşında Altı Çub Soğdlular ve Oŋ Totok

𐰾𐰚𐰕: 𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰖𐱁𐰢𐰀: 𐰞𐱃𐰃: 𐰲𐰆𐰉: […]: 𐱃𐰯𐰀: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰦𐰀: 𐰉𐰆𐰕𐰑𐰢: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰆𐰭: 𐱃𐰆𐱃𐰸: 𐰋𐰾: 𐱅𐰇𐰢𐰤: 𐰾𐰇: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰃𐰑𐰸: 𐰉𐱁𐰑𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢: 𐰆𐰞: 𐰾𐰇𐰏: 𐰦𐰀: 𐰖𐰆𐰸: 𐰴𐰃𐱁𐰑𐰢

Sekiz yeğirmi yaşıma altı çub [Soğdak] tapa süledim. Bodunuğ anta buzdum. Tab[gaç O]ŋ Totok beş tümen sü kelti. Iduk Başda süŋüşdüm, ol süğ anta yok kışdım.

On sekiz yaşımda Altı Çub [Soğdlulara] karşı sefer ettim. Halkı orada bozdum. Çinli Oŋ Totok elli bin kişilik bir orduyla geldi. Iduk Baş’ta savaştım, o orduyu orada yok ettim.

Koşut: Kül Tegin yazıtı (E30–E32) aynı düşmanlara karşı bir savaşı anlatır ve onu Kül Tegin’in on altıncı yaşına tarihler.

Çub Çinceden alınmış, “bölge” anlamında bir sözcüktür. Yayın deyimi “altı bölge” Soğdlularıdır diye çevirir ve deyimin ikinci bir okunuşunu Kül Tegin E30–E32’de verir.^[20] Oŋ Çince bir ad, totok ise askeri bir valinin unvanıdır.^[21] Bir modern anlatım onu Çinli komutan Wei Yuanzhong ile özdeşleştirir. Çatışmayı 701’e tarihler.^[22]

D 25: Yirmi yaşında Basmıllar

Yeğirmi yaşıma, Basmıl Iduk Kut uğuşum bodun erti, “Arkış ıdmaz” tiyin süledim k[…]t içgertim, kalıŋ [… …] ebirü kelürtüm.

Yirmi yaşımda, soydaşım olan Basmıllara, Iduk Kut’a, “Kervan göndermiyorlar” diyerek sefer ettim. [ … ] bağımlı kıldım ve çok [ … ] haraç getirdim.

Basmıllar bir Türk halkıdır. Metin onlara “soydaşım” der ve yayın onları Göktürklerin kendi soyundan gelen halklar arasında sayar.^[17]^[23]^[24] Arkış “kervan” demektir.^[25] Bir modern anlatım seferi haraç talebi olarak yorumlar ve 703’e tarihler.^[26]

D 25–D 26: Yirmi iki yaşında Çaça Seŋün

Eki otuz yaşıma Tabgaç tapa süledim. Çaça Seŋün sekiz tümen [sü] bi[r]le süŋüşdüm, süsin anta ölürtüm.

Yirmi iki yaşımda Çin’e karşı sefer ettim. Seksen bin kişilik orduyla gelen Çaça Seŋün ile savaştım, onun ordusunu orada öldürdüm.

Koşut: Kül Tegin yazıtı (E32–E33) aynı Çinli komutana karşı bir savaşı anlatır ve onu Kül Tegin’in yirmi birinci yaşına tarihler.

Çaça Çince bir addır, seŋün ise Çin’in general rütbesidir, tıpkı Kül Tegin E32–E34’te olduğu gibi.^[7] Bir modern anlatım onu Çinli general Shazha Zhongyi ile özdeşleştirir. Savaşı 705’e tarihler.^[22]

D 26: Yirmi altı yaşında Çikler

Altı otuz yaşıma Çik bodun, Kırkız birle yağı boltı. Kem keçe Çik tapa süledim. Örpente süŋüşdüm. Süsin sançdım, Az [b]o[dunuğ alt]ım [… iç]gertim.

Yirmi altı yaşımda Çik halkı Kırgızlarla birlikte düşman oldu. Kem’i geçip Çiklere karşı sefer ettim. Örpen’de savaştım. Ordusunu mızrakladım, Az halkını aldım [ … ] ve [onları] bağımlı kıldım.

Çikler bir halk adıdır. Kağanın geçtiği Kem ise Yenisey’dir.^[27] Örpen bir yer adıdır.^[28] 683’ten aynı sayımla sefer 709’a düşer.^[26]

D 26–D 27: Yirmi yedi yaşında Kırgızlar

𐰘𐱅𐰃: 𐰆𐱃𐰕: 𐰖𐱁𐰃𐰢𐰀: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐱃𐰯𐰀: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐰾𐰇𐰭𐰏: 𐰉𐱃𐰢𐰃: 𐰴𐰺𐰍: 𐰾𐰇𐰚𐰯𐰤: 𐰚𐰇𐰏𐰢𐰤: 𐰘𐰃𐱁𐰍: 𐱃𐰆𐰍𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰃𐰯: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰆𐰑𐰀: 𐰉𐰽𐰑𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐰽𐰆𐰭𐰀: 𐰘𐰃𐱁𐰑𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢: 𐰃𐰠𐰤: 𐰦𐰀: 𐰞𐱃𐰢

Yeti o[tuz yaş]ıma Kırkız tapa süledim. Süŋüg batımı karığ sökupen, Kögmen yışığ toğa yo[rıp] Kırkız bodunuğ uda basdım. Kağanın birle Soŋa yışda süŋüşdüm. Kağanın ölürtüm, ilin anta altım.

Yirmi yedi yaşımda Kırgızlara karşı sefer ettim. Bir mızrağı gömecek kadar derin karı yararak, Kögmen dağlarını aşarak Kırgız halkını uykusunda bastım. Kağanıyla Soŋa ormanında savaştım. Kağanını öldürdüm, ilini orada aldım.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E34–E36 (Tekin KT D 35–36).

Soŋa bir yer adıdır, yış ise dağ ya da ormanlı dağdır. Bu yüzden çeviri Soŋa ormanından da Soŋa dağlarından da söz edebilir.^[29] Bir modern anlatım seferi 710’a tarihler.^[26]

D 27–D 28: Aynı yıl Bolçu’da Türgişler

𐰆𐰞: 𐰘𐰞𐰴𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐱃𐰯𐰀: 𐰞𐱃𐰆𐰣: 𐰘𐰃𐱁𐰍: 𐱁𐰀: 𐰼𐱅𐰾: 𐰇𐰏𐰕𐰏: 𐰚𐰲𐰀: 𐰖𐰆𐰺𐰃𐰑𐰢: […]: 𐰆𐰑𐰀: 𐰉𐰽𐰑𐰢: 𐱅𐰇𐰼𐰏𐰾: 𐰴𐰍𐰣: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰆𐱃𐰲𐰀: 𐰉𐰆𐰺𐰲𐰀: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰉𐰆𐰞𐰲𐰆𐰑𐰀: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢𐰕: 𐰴𐰍𐰣𐰃𐰤: 𐰖𐰉𐰍𐰆𐰾𐰃𐰤: 𐱁𐰑𐰃𐰤: 𐰦𐰀: 𐰇𐰠𐰼𐱅𐰢: 𐰃𐰠𐰤: 𐰦𐰀: 𐰞𐱃𐰢

Ol yılka Türgiş tapa Altun yışığ [aş]a Ertiş üğüzüğ keçe yorı[dım. Türgiş bodunuğ] uda basdım. Türgiş kağan süsi otça borça kelti. Bolçuda süŋüşdümiz. Kağanın, Yabgu[sı]n şadın anta ölürtüm, ilin anta altım.

Aynı yıl Türgişlere karşı Altay dağlarını aşarak, İrtiş ırmağını geçerek yürüdüm. [Türgiş halkını] uykusunda bastım. Türgiş kağanının ordusu ateş gibi, fırtına gibi geldi. Bolçu’da savaştık. Kağanını, yabgusunu ve şadını orada öldürdüm, ilini orada aldım.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, E36–E38 (Tekin KT D 37–38).

Altun yış Altay dağlarıdır, Ertiş ise İrtiş Irmağı’dır.^[30] Bir modern anlatım Türgiş seferini, Kırgız seferiyle aynı yıl olan 710’a tarihler.^[26]

D 28: Otuz yaşında Beş Balık

Otuz yaşıma Beş balık tapa süledim. Altı yolı süŋüşdüm [… S]üsin kop ö[l]ürtüm. Anta içreki ne kişi tin[…]i yok [bolt]açı er[ti …]a okığalı kelti. Beş balık anı üçün ozdı.

Otuz yaşımda Beş Balık’a karşı sefer ettim. Altı kez savaştım [ … ] Ordusunun hepsini öldürdüm [ … ] İçindeki insanlar [ … ] yok olacaktı [ … ] [beni] davet etmeye geldi. Beş Balık bu yüzden kurtuldu.

Beş Balık bir yer adıdır. Adı oluşturan parçalar beš, “beş”, ile balık, “kent”tir.^[6] Bir modern anlatım seferi 713’e tarihler. Satırı, halkı kağanı çağıran bir kentin kurtarılması olarak yorumlar.^[26] Aynı anlatım düşmanın Basmıl hükümdarı olabileceğini düşünür.^[26]

D 28–D 29: Otuz bir yaşında Karluklar

Otuz artukı bir yaşıma Karluk bodun buŋsuz [er]ür barur erkli yağı boltı. Tamağ Iduk Başda süŋüşdümiz. Karluk bodunuğ ölürtüm, anta altım […]dım [Bas]mıl kara [… …] Karluk bodun tir[ilip kelti …]m ö[lürtüm].

Otuz bir yaşımda Karluk halkı özgürce dolaşırken düşman oldu. Tamağ Iduk Baş’ta savaştık. Karluk halkını öldürdüm, orada onları aldım [ … ] Basmıl [ … ] Karluk halkı toparlanıp geldi [ … ] öldürdüm [ … ]

Koşut: Kül Tegin yazıtı, N1–N3 (Tekin KT K 2).

Tamağ Iduk Baş bir yer adıdır. Bir modern anlatım onu Tamir Irmağı’nın kaynağına yerleştirir ve savaşı 714’e tarihler.^[31]

D 29–D 30: Dokuz Oğuz

𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰆𐰍𐰕: 𐰢𐰤𐰤: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰢: 𐰼𐱅𐰃: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰘𐰼: 𐰉𐰆𐰞𐰍𐰴𐰃𐰤: 𐰇𐰲𐰤: 𐰇𐰓𐰃𐰭𐰀: 𐰚𐰇𐰤𐰃: 𐱅𐰏𐰓𐰜: 𐰇𐰲𐰤: 𐰖𐰍𐰃: 𐰉𐰆𐰡𐰃

To[kuz Oğ]uz meniŋ bodunum erti. Teŋri yer bulgakın üçün, ödiŋ[e] küni teğdük üçün, yağı boltı.

Dokuz Oğuz benim kendi halkımdı. Gök ile yer karıştığı için ve akıllarına haset girdiği için düşman oldular.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, N4–N8 (Tekin KT K 4).

Metin Dokuz Oğuz’a “kendi halkım” der.^[32] Yayın Oğuzları, Göktürklerin birçok kez savaştığı, kendi soyundan ve dilinden gelen halklar arasında sayar.^[33]

D 30–D 31: Bir yılda dört savaş

Bir yılka tört yolı süŋüşdüm. Eŋ ilki Toğu Balıkda süŋüşdüm. Toğla üğüzüğ yüzüti keçip süsi […] Ekinti Antarguda süŋüşdüm. Süsin sançdım [… Üçünç [Çuş başında sü]ŋüşdüm. Türük bodun adak kamşattı, yablak boltaçı erti. Oza yañya keliğme süsin ağıttım. Üküş ölteçi anta tirilti. Anta Toŋra yılpağutı bir uğuşuğ Toŋa Tigin yoğ[ınta] eğire tokıdım. Törtünç Ezgenti Kadızda süŋüşdüm. Süsin anta sançdım, yabrıtdım […]

Bir yılda dört kez savaştım. İlk savaşı, en önemlisini, Toğu Balık’ta verdim. Toğla ırmağından ordumu yüzdürerek geçirip [ … ] İkincisini Antargu’da verdim. Ordusunu mızrakladım [ … ] Üçüncüsünü Çuş başında verdim. Türk halkının ayağı sürçtü, kötü duruma düşmek üzereydi. Üzerimize gelen düşman ordusunu geri püskürttüm. Ölecek olan birçok kişi orada yeniden dirildi. Orada Toŋra boyundan bir yiğit topluluğunu Toŋa Tegin’in yuğunda kuşatıp biçtim. Dördüncüsünü Ezgenti Kadız’da verdim. Orada ordusunu mızrakladım ve dağıttım [ … ]

Koşut: Kül Tegin yazıtı, N4–N8 (Tekin KT K 4–8), beş savaş sayar ve ikincisini Koşulgak’ta verir.

Toğla ırmağı Orhun’un kollarından Tola’dır. Toğu Balık kentinin de onun yakınında olduğu düşünülür.^[34] Yılpağut “yiğit savaşçılar”, uğuş boy ya da topluluk, yoğ ise cenaze töreni demektir.^[35] Bir modern anlatım dört savaşı 714’teki Karluk seferinden sonraya ve 715 kışından öncesine yerleştirir.^[31]

D 31: Amgı’da kıtlık

Otuz artukı eki yaşıma Amgı korgan kışladukda yut boltı.

Otuz iki yaşımda Amgı kalesinde kışladığımızda kıtlık oldu.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, N8–N10 (Tekin KT K 8–9), Oğuzların hükümdar ordugâhına saldırısı.

Amgı korgan ordunun kışladığı yerdir, yani Amga kalesi.^[36] Bir modern anlatım kışı ve kıtlığı 715’e tarihler.^[31]

D 31–D 32: Üç Oğuz’un saldırısı

𐰖𐰕𐰭𐰀: 𐰆𐰍𐰕: 𐱃𐰯𐰀: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐰃𐰠𐰚𐰃: 𐰾𐰇: 𐱃𐱁𐰶𐰢𐱁: 𐰼𐱅𐰃: 𐰚𐰃𐰤: 𐰾𐰇: 𐰋𐰓𐰀: 𐰼𐱅𐰃: 𐰇𐰲: 𐰆𐰍𐰕: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰉𐰽𐰀: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰖𐰑𐰍: 𐰖𐰉𐰕: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐱅𐰃𐰯: 𐰞𐰍𐰞𐰃: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰾𐰃𐰭𐰺: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰋𐰏: 𐰉𐰺𐰴𐰍: 𐰖𐰆𐰞𐰍𐰞𐰃: 𐰉𐰺𐰑𐰃: 𐰾𐰃𐰭𐰺: 𐰾𐰇𐰾𐰃: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰏𐰠𐰃: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰋𐰃𐰕: 𐰕: 𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰖𐰉𐰕: 𐰼𐱅𐰢𐰕: 𐰆𐰍𐰆𐰕: […]𐱃: 𐰖𐰍𐰃: […]: 𐰚𐰇𐰲: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰜: 𐰇𐰲𐰤: 𐰦𐰀: 𐰽𐰨𐰑𐰢: 𐰖𐰪𐰑𐰢

Yazıŋa Oğuz tapa süledim. İlki sü taş[ık]mış erti, ekin sü ebde erti. Üç Oğuz süsi basa kelti. “Yadağ yabız boltı” tip algalı kelti. Sıŋar süsi ebiğ barkığ yulgalı bardı, sıŋar süsi süŋüşgeli kelti. Biz az ertimiz, yabız ertimiz. Oğuz […]t yağ[ı… Teŋri] küç birtük üçün anta sançdım, yañdım.

İlkbaharda Oğuzlara karşı sefer ettim. İlk ordu çıkmıştı, ikinci ordu evdeydi. Üç Oğuz ordusu baskın yaptı. “Yaya askerler dağıldı” diyerek bizi ele geçirmeye geldi. Ordusunun yarısı evlerimizi ve mallarımızı yağmalamaya gitti, yarısı savaşmaya geldi. Biz azdık, kötü durumdaydık. Oğuz [ … ] düşman [ … ] Tanrı güç verdiği için orada onları mızrakladım, dağıttım.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, N8–N10 (Tekin KT K 8–9), Oğuzların hükümdar ordugâhına saldırısı.

D 33: Kağanın emeğinin kazandırdıkları

𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰺𐰞𐰴𐰑𐰸: 𐰇𐰲𐰤: 𐰢𐰤: 𐰴𐰕𐰍𐰦𐰸: 𐰇𐰲𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: […]: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰢𐱁: 𐰼𐰨: 𐰢𐰤: 𐰃𐰤𐰠𐰏𐰇: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰉𐱁𐰞𐰖𐰆: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰢𐰽𐰺: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐱅𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰃: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰡𐰲𐰃: 𐰼𐱅𐰃: […]: 𐰋𐰏𐰠𐰼: […]: 𐰨𐰀: 𐰽𐰴𐰣𐰭: 𐰨𐰀: 𐰋𐰃𐰠𐰭: 𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: […]𐰑[…]: 𐰃𐰑𐰢𐰖𐰃𐰤: 𐱅𐰃𐰘𐰤: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢

Teŋri yarlıkaduk üçün, men kazgantuk üçün Türük bodun [anca] kazgan[mış] erinç. Men iniliğ bunça başlayu kazganm[asar], Türük bodun ölteçi erti, yok boltaçı erti. [Türük] beğler [bodun anç]a sakınıŋ, anca biliŋ: Oğuz bo[dun …]d ıdmayın tiyin süle[dim].

Tanrı öyle buyurduğu için, ben çalışıp kazandığım için Türk halkı da öyle kazanmış elbette. Ben küçük kardeşimle birlikte başa geçip bunca kazanmasaydım, Türk halkı ölecekti, yok olacaktı. Türk beyleri [ve halkı], şöyle düşünün, şöyle bilin: Oğuz halkı [ … ] “[ … ] göndermesin” diye sefer ettim.

D 34: Ağu savaşları

𐰋𐰃𐰤: 𐰉𐰺𐰴𐰃𐰤: 𐰉𐰆𐰕𐰑𐰢: 𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰸𐰕: 𐱃𐱃𐰺: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐱅𐰃𐰼𐰃𐰠𐰯: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰍𐰆𐰑𐰀: 𐰚𐰃: 𐰆𐰞𐰍: 𐰾𐰇𐰭𐱁: 𐰾𐰇𐰭𐱁𐰓𐰢: 𐰾𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐰉𐰆𐰕𐰑𐰢: 𐰃𐰠𐰤: 𐰦𐰀: 𐰞𐱃𐰢: 𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰯: […]: 𐰖𐰺𐰞𐰴𐰑𐰸: 𐰇𐰲𐰤: 𐰢𐰤: 𐰆𐱃𐰕: 𐰺𐱃𐰸𐰃: 𐰇𐰲: […]: […]𐰸: 𐰼𐱅𐰃

Ebin barkın buzdum. O[ğ]uz bodun, Tokuz Tatar birle tirilip kelti. Ağuda eki uluğ süŋüş süŋüşdüm. Süsin bu[z]dum, elin anta altım. Anca kazganıp […Teŋri] yarlıkaduk üçün, men otuz artukı üç [yaşıma …y]ok erti.

Evlerini ve mallarını bozdum. Oğuz halkı Dokuz Tatar’la birlikte toparlanıp geldi. Ağu’da iki büyük savaş verdim. Ordusunu bozdum, ilini orada aldım. Öylece kazanıp [ … ] [Tanrı] öyle buyurduğu için otuz üç yaşımda ben [ … ]

Metinde Tokuz Tatar, yani “Dokuz Tatar” geçer. D 12’de ise “Otuz Tatar” vardır.^[37] Erken bir yorum ikisini de, hiçbir Türk halkıyla bağı olmayan Moğol halkı Tatarların kolları sayar.^[16] Ağu bir yer adıdır.^[38]

D 34: Kağanına ihanet eden adam

Ödsiğ ötülüğ ki[şi] iğidmiş al[p kağanıŋa y]aŋıltı.

[ … ] bir adam [ … ] kendisini besleyen yiğit [kağanına karşı] yanıldı.

D 35–D 36: Oğuzlar Çin’e geçer

Üze Teŋri, ıduk Yer Sub [eçim k]ağan kutı taplamadı erinç. Tokuz Oğuz bodun yerin subın ıdıp Tabgaçgaru bardı. Tabgaç […] bu yerde kelti. “İğideyin” tiyin sak[ıntım … ] bodun[…] yazukla[… bi]rye Tabgaçda atı küsi yok boltı. Bu yerde maŋa kul boltı.

Yukarıda Tanrı, kutsal Yer Su ve [amcam] kağanın Kut’u onaylamadı. Dokuz Oğuz halkı yerini suyunu bırakıp Çin’e doğru gitti. Çinliler [ … ] buraya geldi. “Besleyeyim” diye düşündüm [ … ] halk [ … ] [ … ] günah [ … ] güneyde, Çin’de adı sanı yok oldu. Burada bana kul oldu.

Kut’u onaylamayan amca Kapgan Kağan diye anlaşılır.^[5] Bir modern anlatım Dokuz Oğuz’un Çin’e kaçışını 716’ya tarihler. Bilge o yıl tahta çıkmıştır.^[31]^[5]

D 36–D 37: Boyun eğenler

𐰢𐰤: 𐰇𐰕𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰸𐰢: 𐰇𐰲𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: […]𐰇[…]: 𐰴𐰞𐰢𐰑𐰢: […]: 𐱅𐰇𐰼𐰇𐰏: 𐰘𐰏𐰓𐰃: 𐰴𐰕𐰍𐰦𐰢: 𐰃𐰑[…]: […]: […]𐱅𐰃𐰼𐰠𐰯: 𐰘[…]: […]: 𐰾𐰇𐰤𐱁𐰓𐰢: 𐰾𐰇𐰾𐰃𐰤: 𐰽𐰨𐰑𐰢: 𐰃𐰲𐰚𐰏𐰢𐰀: 𐰱𐰚𐰓𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰉𐰆𐰡𐰃: 𐰇𐰠𐰏𐰢𐰀: 𐰇𐰠𐱅𐰃: 𐰾𐰠𐰭𐰀: 𐰸𐰆𐰑𐰃: 𐰖𐰆𐰺𐰯𐰣: 𐰴𐰺𐰍𐰣: 𐰶𐰃𐰽𐰞𐱃𐰀: 𐰋𐰃𐰤: 𐰉𐰺𐰴𐰃𐰤: 𐰦𐰀: 𐰉𐰆𐰕𐰑𐰢: […]: 𐰘𐱁𐰴𐰀: 𐰍𐰑𐰃

Men özüm kağan olurtukum üçün Türük bodunuğ […]i kılmadım. [İliğ t]örüğ yeğdi kazgantım. Id[uk …] tirilip y[…] [anta süŋ]üşdüm, süsin sançdım. İçikiğme içikdi, bodun boltı, ölüğme ölti. Seleŋe kudı yorıpan Karağan kısılta, ebin barkın anta buzdum […] yışka ağdı.

Ben kendim kağan olarak tahta oturduğum için Türk halkını [ … ] kılmadım. İli ve töreyi daha iyi kazandım. [ … ] toparlanıp [ … ] [orada] savaştım, ordusunu mızrakladım. Boyun eğecek olan boyun eğdi, halk oldu. Ölecek olan öldü. Selenga boyunca aşağı yürüyüp Karağan geçidinde evlerini ve mallarını orada bozdum [ … ] [onlar] dağa tırmandı.

Seleŋe Selenga Irmağı’dır, Karağan kısıl ise Karağan adlı bir geçit ya da dar vadidir.^[39] Selenga, Orhun’u kendine katar ve kuzeye, Baykal Gölü’ne akar.^[40]

D 37: Uygur İlteberi

Uygur Elteber yüzçe erin ilg[er]ü t[ezip bardı …]

Uygur İlteberi yüz kadar adamla doğuya kaçtı [ … ]

Elteber, iltäber diye de yazılır. Yüksek bir unvandır ve sözlükte “genel vali” diye karşılanır.^[41] Bir görüş, Uygur Elteber’de bir rütbe değil, Uygurlar’a egemen olan Oğuzlara haraçla bağlı boylar görür.^[40] Uygurlar, İkinci Kağanlık’a 744’te son veren halktır.^[42]

D 38: Otuz dört yaşında Çin’deki Oğuzlar

[…]𐱅𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰀𐰲: 𐰼𐱅𐰃: 𐰆𐰞: 𐰘𐰃𐰞𐰴𐰃𐰍: 𐰞𐰯: 𐰃𐰏𐱅𐰢: 𐰆𐱃𐰕: 𐰺𐱃𐰸𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰖𐱁𐰢𐰀: 𐰆𐰍𐰕: 𐱅𐰕𐰯: 𐱃𐰉𐰍𐰲𐰴𐰀: 𐰚𐰃𐰼𐱅𐰃: 𐰇𐰚𐰤𐰯: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐰽𐰆𐰴𐰣: […]: 𐰆𐰍𐰞𐰃𐰤: 𐰖𐰆𐱃𐰕𐰃𐰤: 𐰦𐰀: 𐰞𐱃𐰢: 𐰚𐰃: 𐰠𐱅𐰋𐰼𐰠𐰏: 𐰉𐰆𐰑𐰣: […]

[…]ti Tü[r]ük bodun, āç erti. Ol yılkığ alıp iğittim. Otuz artukı tört yaşıma Oğuz tezip Tabgaçka kirti. Ökünüp süledim. Sukun [… o]ğlın yutuzın anta altım. Eki Elteberliğ bod[un …]

[ … ] Türk halkı açtı. O at sürüsünü alıp besledim. Otuz dört yaşımda Oğuzlar kaçıp Çin’e girdi. Üzülüp sefer ettim. Kıskançlıktan [ … ] oğullarını ve kadınlarını orada aldım.^[43] İki İlteberli halk [ … ]

D 38–D 40: Tatabılar ve Karluklar

[…] T[atab]ı bodun Tabgaç kağanka körti. Yalabaçı, edgü sabı ötüği kelmez tiyin yayın süledim. Bodunuğ anta buzdum, yılk[ısın barımın anta altım. …] Süsi tirilip kelti. Kadırkan yış ko[n…]

[ … ] Tatabı halkı Çin kağanına tabi oldu. “Elçisi gelmiyor, iyi haberi ve ricaları da gelmiyor” dedim ve yazın sefer ettim. Halkı orada bozdum, at sürülerini ve bütün varlıklarını orada aldım. Ordusu toparlanıp geldi. [ … ] Kadırkan ormanı [ … ] [ … ] yurduna, yerine ve suyuna yerleşti.

Yalabač elçi, ötüg ise ricadır.^[44] Tatabılar, D 12’de ve D 23’te Kitanların yanında anılan halktır.^[45]

D 40–D 41: Tudun Yamtar Karluklara karşı

[…]: […]𐰍𐰴𐰭𐰀: 𐰘𐰼𐰭𐰼𐰇: 𐰽𐰆𐰉𐰃𐰭𐰺𐰆: 𐰸𐰆𐰦𐰃: 𐰋𐰃𐰼𐰘𐰀: 𐰚𐰼𐰠𐰸: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰯𐰀: 𐰾𐰇𐰠𐰀: 𐱅𐰃𐰯: 𐱃𐰆𐰑𐰣: 𐰖𐰢𐱃𐰺𐰍: 𐰃𐱃𐰢: 𐰉𐰺𐰑𐰃: […]: 𐰠𐱅𐰋𐰼: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰢𐱁: 𐰃𐰤𐰾𐰃: 𐰋𐰃𐰼: 𐰸𐰆𐰺𐰍𐰣𐰴𐰀: […]

[… tur]gakıŋa, yeriŋerü subıŋaru kontı. “Birye Karluk bodun tapa süle!” tip Tudun Yamtarığ ıttım, bardı [… Karluk] İlteber yok bolmış. İnisi bir korg[anka tezip barmış …]

“Güneyde Karluk halkına karşı sefer et!” dedim, Tudun Yamtar’ı gönderdim, gitti [ … ] Karluk İlteberi ölmüş. Kardeşi bir kaleye kaçmış [ … ]

Tudun bir unvan, Yamtar bir kişi adıdır. Kağanın gönderdiği komutan bu yüzden tudun Yamtar’dır.^[46] Ölen Karluk önderi, D 37’deki Uygur önderi gibi Elteber diye anılır.^[47]

D 41: Otuz yedi yaşında kale

[… ar]kışı kelmedi. Anı añıtayın tip süledim. Korığu eki üç kişiliği tezip bardı. Kara bodun “Kağanım kelti” tip öğ[irip sebinti … atsız …]ka āt birtim. Kiçiğ atlığ[ığ ulgartdım …]

[ … ] kervanı gelmedi. “Onları korkutayım” diyerek sefer ettim. Kale muhafızı iki üç kişiyle kaçıp gitti. Kara halk “Kağanım geldi” diyerek sevindi [ … ] [unvansız olanlara] unvan verdim, küçük unvanlı olanları yükselttim [ … ]

At burada bir unvandır. Atsız bu yüzden unvansız, atlığ unvan sahibi kişilerdir.^[25] Kara bodun sıradan halktır.^[48]

GD 1: Susuz arazinin geçilişi

[… Kök] Öŋüğ yoğuru sü yorıp tünli künli yiti ödüşke subsuz keçdim. Çorakka teğip yolağçı [er]iğ […] Keçenke teği […]

[ … ] Kök Öŋ’ü geçerek orduyu yürütüp, geceli gündüzlü, yedi vakitte susuz bir araziyi geçtim. Çorak’a varınca [ … ] öncüler [ … ] Keçen’e kadar [ … ]

Yayın Kök Öŋ’ü ordunun geçtiği bir ırmak olarak okur.^[49] Ödüş sözlükte yirmi dört saatlik bir süre diye açıklanır, bu yüzden yürüyüşün yedi aşaması büyük olasılıkla yedi gün ve gecedir.^[28]^[50] Çorak, bir yer adı ya da çorak toprak için kullanılan sıradan sözcük olarak anlaşılır. Satır hasarlıdır.^[51]^[52]

K 1–K 2: Hitap ve ilin genişliği

Teŋri teg Teŋride bolmış Türük Bilge Kağan, bödke olurtum. Sabımın tüketi eşid, ulayu iniygünüm oğlanım, birki uğuşum, [bodunum … ilgerü kün] tuğsıkıŋa, birgerü kün ortusıŋaru, kurığaru kün batsıkıŋa, yırgaru tün ortusıŋaru… anta içreki bodun kop maŋa körür. [Bunça bodun kop itdim]. Ol amtı añ[ığ yok]. T[ürük Kağ]an Ötüken [yı]ş olursar il[te bu]ŋ yok.

Tanrı gibi, Tanrı’dan olmuş ben, Türk Bilge Kağan, bu zamanda tahta oturdum. Sözümü sonuna kadar işit: başta küçük kardeşlerim, oğullarım, birleşik boyum, [halkım … doğuda gün doğusuna,] güneyde gün ortasına, batıda gün batısına, kuzeyde gece ortasına kadar [ … ] bu sınırların içindeki bütün halklar bana tabidir. [Bunca halkı düzene koydum.] Şimdi onların hiçbir kötülüğü yoktur. Türk kağanı Ötüken ormanında oturdukça ilde sıkıntı olmaz.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, S1–S2.

K 2–K 3: Ne kadar uzağa sefer ettiği

𐰃𐰠𐰏𐰼𐰇: 𐱁𐰦𐰆𐰭: […]: 𐰋𐰃𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰼𐰾𐰤𐰚𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐱅𐰇𐰯𐰇𐱅𐰚𐰀: 𐰚𐰃𐰲𐰏: 𐱅𐰏𐰢𐰓𐰢: 𐰸𐰆𐰺𐰃𐰍𐰺𐰃: 𐰘𐰨𐰇: 𐰇𐰏𐰕[…]: 𐰚𐰲𐰀: 𐱅𐰢𐰼𐰴𐰯𐰍𐰴𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐰘𐰃𐰺𐰍𐰺𐰆: 𐰘𐰼: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆: 𐰘𐰃𐰼𐰃𐰭𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰾𐰇𐰠𐰓𐰢: 𐰉𐰆𐰣𐰨𐰀: 𐰘𐰃𐰼𐰚𐰀: 𐱅𐰏𐰃: 𐰖𐰆𐰺𐱃𐰑𐰢: 𐰇𐱅𐰜𐰤: 𐰘𐰃𐱁𐰑𐰀: 𐰘𐰃𐰏: […]: 𐰃𐰓𐰃: 𐰼𐰢𐱁: 𐰃𐰠: […]: 𐰇𐱅𐰜𐰤: 𐰘𐰃𐱁: 𐰼𐰢𐱁

İlg[erü Ş]antuŋ [yazıka teği süledim, taluyka kiçiğ teğmedim,] b[i]rg⟨er⟩ü T[okuz] Ersinke teği süledim, Tüpütke kiçiğ teğmedim, kurığaru Yinçü üğüz keçe Temir Kapığka teği süledim, yırgaru Yir Bayırku yeriŋe teği süll[edim], bu[nça] yirke teği y[o]rıtd[ım] Öt[ü]ken y[ış]da yiğ i[di yok er]miş! İl [tutsık yir Öt]ük[en] yış ermiş!

Doğuda Şantung ovasına [kadar sefer ettim, denize varmama az kaldı.] Güneyde Dokuz Ersin’e kadar sefer ettim, Tibet’e varmama az kaldı. Batıda İnci Irmağı’nı (Sir Derya) geçip Demir Kapı’ya kadar sefer ettim. Kuzeyde Yir Bayırku ülkesine kadar sefer ettim. Bu kadar yere ordumu yürüttüm ve Ötüken ormanından daha iyi bir yer olmadığını gördüm. İli tutacak yer Ötüken ormanıymış.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, S3.

K 3–K 4: Çinlilerin sözü tatlı, ipekleri yumuşak

[…]: 𐰘𐰃𐰼𐰓𐰃: 𐰆𐰞𐰺𐰯: […]: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐱅𐰇𐰕𐰠𐱅𐰢: 𐰞𐱃𐰆𐰣: 𐰚𐰇𐰢𐱁: 𐰃𐰾𐰏𐱅𐰃: 𐰸𐰆𐱃𐰖: 𐰉𐰆𐰭𐰽𐰕: 𐰨𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐰇𐰼: 𐱃𐰉𐰍𐰲: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰽𐰉𐰃: 𐰾𐰇𐰲𐰃𐰏: 𐰍𐰃𐰾𐰃: 𐰘𐰃𐰢𐱁𐰴: 𐰼𐰢𐰾: 𐰾𐰇𐰲𐰃𐰏: 𐰽𐰉𐰣: 𐰘𐰃𐰢𐱁𐰴: 𐰍𐰃𐰤: 𐰺𐰯: 𐰃𐰺𐰴: 𐰉𐰑𐰣𐰍: 𐰨𐰀: 𐰖𐰍𐰆𐱃𐰃𐰼: 𐰼𐰢𐰾

[Bu] yerd[e ol]urup [Tabgaç bod]un birle tüzül[tüm]. Altun, kümüş, eşg[iti], kutay buŋsuz anca birür. Tabgaç bodun sabı süçiğ, ağısi yımşak ermiş. Süçiğ [s]abın, yımşak ağın arıp ırak [bod]unuğ anca yağutır ermiş.

Bu ülkede oturarak Çin halkıyla anlaştım. Altını, gümüşü, ham ipeği ve desenli ipeği bu kadar bol, hiç zahmetsiz veriyorlar. Çin halkının sözü tatlı, ipekleri yumuşakmış. Tatlı sözle, yumuşak ipekle uzak halkları kendilerine çekip yakına yerleştirirlermiş. Bir halk yakına yerleştikten sonra da kötü tasarılarını orada kurarlarmış.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, S4.

K 4–K 5: İyi insanın yükselmesine izin vermezler

[Yağr]u kontuk[da] kisre añığ biliğin anta ö[yür erm]iş: Edgü [bil]ge kişiğ, edgü alp kişiğ yo[rıtmaz] ermiş, bir kişi yaŋılş[ar] uğuşı bodun[ı biş]ükiŋe teği kıd[maz] ermiş. Süçiğ sabıŋa yımşak ağısıŋa arturup üküş Türük bodun, öltüğ! Türük bodun, ölsikiŋ! Birye Çuğay yış Töğültün yazı [ko]nayın [tiser], Türük bodun, ölsikiğ! Anta añığ [k]işi anca boşg[urur] ermiş: “Irak erser yablak ağı birür, yağuk erser edgü ağı birür” tip anca boşgurur ermiş.

[Onlar] iyi ve bilge insanı, iyi ve yiğit insanı yükseltmezlermiş. Bir kişi yanılırsa, boyunu ve halkını [beşiğine kadar] öldürmezlermiş. Tatlı sözlerine, yumuşak ipeklerine kanıp, sen Türk halkı, çok sayıda öldün. Türk halkı, öleceksin! Güneyde Çuğay ormanına, Töğültün ovasına “yerleşeyim” dersen, Türk halkı, öleceksin! Orada kötü bir adam sana şöyle öğüt verdi: “Uzakta olursan kötü mal verirler, yakında olursan iyi mal verirler” diye öğüt verdi.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, S5–S6. Tekin kıdmaz’ı “öldürmez” diye okur. Kül Tegin maddesi onu “esirgemez” diye okur.

K 5–K 7: Ölümlerine yol açan öğüt

𐰋𐰃𐰠𐰏: 𐰋𐰃𐰠𐰢𐰕: 𐰚𐰃𐰾𐰃: 𐰆𐰞: 𐰽𐰉𐰍: 𐰞𐰯: 𐰖𐰍𐰺𐰆: 𐰉𐰺𐰯: 𐰇𐰚𐱁: 𐰚𐰃𐱁𐰃: 𐰇𐰠𐱅𐰏: 𐰆𐰞: 𐰘𐰼𐰏𐰼𐰇: 𐰉𐰺𐰽𐰺: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰇𐰠𐱅𐰲𐰃: 𐰾𐰤: 𐰇𐱅𐰇𐰚𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰆𐰞𐰺𐰯: […]: 𐱅𐰃𐰼𐰚𐱁: 𐰃𐰽𐰺: 𐰤𐰭: 𐰉𐰆𐰭𐰍: 𐰖𐰸: 𐰇𐱅𐰜𐰤: 𐰘𐰃𐱁: 𐰆𐰞𐰺𐰽𐰺: 𐰋𐰭𐰏𐰇: […]: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰲𐰃: 𐰾𐰤: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰸𐰺𐰴𐰴: 𐰾𐰤: 𐰀𐰲𐰾𐰺: 𐱃𐰆𐰽𐰴: 𐰇𐰢𐰕: 𐰾𐰤: 𐰋𐰃𐰼: 𐱃𐰆𐰑𐰽𐰺: 𐰀𐰲𐰾𐰴: 𐰇𐰢𐰕: 𐰾𐰤: 𐰦𐰍𐰭𐰣: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰃𐰏𐰓𐰢𐱁: 𐰴𐰍𐰣𐰭𐰣: 𐰽𐰉𐰃𐰤: 𐰞𐰢𐱃𐰃𐰤: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰉𐰺𐰑𐰍: 𐰴𐰆𐰯: 𐰦𐰀: 𐰞𐰴𐰦𐰍: 𐰺𐰞𐱃𐰍: 𐰦𐰀: 𐰴𐰞𐰢𐱁𐰃: 𐰘𐰃𐰼: 𐰽𐰖𐰆: 𐰸𐰆𐰯: 𐱃𐰆𐰺𐰆: 𐰇𐰠𐰇: 𐰖𐰆𐰺𐰖𐰆𐰺: 𐰼𐱅𐰏

Bi[liğ] bilmez kişi, ol sabığ alıp, yağru barıp üküş kişi öltüğ. Ol yer[ger]ü barsar, Türük bodun, ölteçi sen! Ötüken yer o[l]urup [arkış] tirkiş ısar, neŋ bu[ŋuğ yo]k. Ö[tüken y]ış olursar beŋgü [il tuta olurtaç]ı sen. Türük bodun! tokurkak sen: Açsar tosık ömez sen, bir todsar āçsık ömez sen. Antağıŋın üçün iğidmiş k[ağanıŋın] sabın almatın yir sayu bardığ, kop anta alkıntığ arıl[tığ]. Anta kalm[ışı] yir [say]u kop toru ölü yorıyur ertiğ.

Bilgisiz insanlar o öğüdü alıp yakına gidip çok sayıda öldüler. O ülkeye gidersen, Türk halkı, öleceksin! Ötüken yerinde oturup oradan kervan gönderirsen hiçbir sıkıntın olmaz. Ötüken ormanında oturursan ebedî bir il tutarsın. Türk halkı! Kendinden memnunsun: açsan tokluğu düşünmezsin, bir kez doyunca açlığı düşünmezsin. Öyle olduğun için, seni besleyen [kağanının] sözünü beklemeden her ülkeye gittin, orada hep tükendin, eridin. Orada kalanlar her ülkede bitkin, yarı ölü dolaşıp durdu.

Koşut: Kül Tegin yazıtı, S6–S7.

K 7: Tanrı’nın buyruğu ve Kut

𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰖𐰺𐰞𐰴𐰑𐰸𐰃𐰤: […]: 𐰇𐰕𐰢: 𐰸𐰆𐱃𐰢: 𐰉𐰺: 𐰇𐰲𐰇𐰤: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢

Teŋri yarlık[adukın üçün, öz]üm kutum bar üçün k[ağan olurt]um.

Tanrı öyle buyurduğu için, ben kendim Kut sahibi olduğum için [kağan oldum.]

Koşut: Kül Tegin yazıtı, S7.

K 7: Düşkünler toplanır

Kağan olurup yok çığañ bodunuğ kop kubrattım.

Kağan olunca düşkün, aç halkın hepsini bir araya topladım.

K 7–K 8: Yoksul zengin edilir

𐰲𐰃𐰍𐰪: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰉𐰖: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰜𐰇𐱁: 𐰴𐰃𐰡𐰢: 𐰕𐰆: […]: 𐰽𐰉𐰢𐰑𐰀: 𐰃𐰏𐰓: 𐰉𐰺: 𐰍𐰆

Çığañ bodunuğ bay kıltım, az bodunuğ üküş kıltım. Az[u bu] sabımda iğid bar gu?

Yoksul halkı zengin ettim, az halkı çok ettim. Bu sözümde bir yalan var mı?

K 8: Taş neden dikildi

𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰉𐰆𐰣𐰃: 𐰾𐰃𐰓𐰭: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐱅𐰃𐰼𐰯: 𐰃𐰠: 𐱃𐰆𐱃𐰽𐰴𐰭𐰣: 𐰉𐰆𐰦𐰀: 𐰆𐰺𐱃𐰢: 𐰖𐰭𐰞𐰯: 𐰇𐰠𐰾𐰚𐰭𐰤: […]: 𐰉𐰆𐰦𐰀: 𐰆𐰺𐱃𐰢: 𐰤𐰭: 𐰤𐰭: 𐰽𐰉𐰢: 𐰼𐰾𐰼: 𐰋𐰭𐰏𐰇: 𐱃𐱁𐰴𐰀: 𐰆𐰺𐱃𐰢: 𐰭𐰺: 𐰚𐰇𐰼𐰇: 𐰋𐰃𐰠𐰭: 𐱅𐰇𐰼𐰜: 𐰢𐱃𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰋𐰇𐰓𐰚𐰀: 𐰚𐰇𐰼𐰏𐰢𐰀: 𐰋𐰏𐰠𐰼: 𐰏𐰇: 𐰖𐰭𐰡𐰲𐰃: 𐰾𐰃𐰕

Türük beğler bodun, bunı eşidiŋ! Türük bodunuğ tirip [i]l tutsıkıŋın bunta urtum, yaŋılıp ölsikiŋin [yeme] bunt[a urt]um. Neŋ neŋ sabım [ers]er beŋgü taşka urtum. Aŋar körü biliŋ. Türük matı bodun beğler, bödke körüğme [beğl]er [g]ü, ya[ŋ]ıltaçı siz?

Türk beyleri ve halkı, bunu işitin! Türk halkının toplanıp nasıl il tutabileceğini buraya yazdım. Nasıl yanılıp öleceğini de buraya yazdım. Her ne sözüm varsa hepsini ebedî taşa yazdım. Ona bakıp anlayın. Sadık Türk halkı ve beyler, bu zamanda hizmet eden beyler mi yanılacak?

Koşut: Kül Tegin yazıtı, S8.

K 8–K 9: Dört bucağın düzeni

[…]: 𐰴𐰍𐰣: 𐰲𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰸𐰃𐰦𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭𐰑𐰴𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰃𐱅𐰢𐰾[…]: […]: 𐱅𐰭𐰼𐰃: 𐰘𐰺𐰞𐰴𐰑𐰸: 𐰇𐰲𐰤: 𐰇𐰕𐰢: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰸𐰢𐰀: 𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰉𐰆𐰞𐰭𐰑𐰴𐰃: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰍: 𐰃𐱅𐰓𐰢: 𐰘𐰺𐱅𐰓𐰢: […]𐰃[…]: 𐰴𐰃𐰡𐰢

[Kaŋım] kağan, eçim kağan olurtukınta tört buluŋdakı bodunuğ nençe itm[iş, nençe yaratmış. T]eŋr[i] yarlıkad[uk ü]ç[ün, ö]züm olurtukuma tör[t] b[uluŋdakı bo]dunuğ itdim yar[at]dım. İ[…] kıltım.

Babam kağan ile amcam kağan tahta oturduğunda dört bucaktaki halkları defalarca düzenlemişler, [defalarca düzene sokmuşlar.] Tanrı öyle buyurduğu için ben tahta oturduğumda dört bucaktaki halkları düzenledim, düzene soktum. [ … ] kıldım.

K 9–K 12: Evlilikler ve yerleştirilen halklar

Men [T]ürgiş kağanka kızım[ın …] ertiŋü uluğ törün alı birtim. Tür[giş kağan] kızın ertiŋü uluğ törün oğluma alı birtim. […] ertiŋü uluğ törün alı birtim. Y[a …]t ertü[r]tüm. Tör[t buluŋdakı bodunuğ] baz [kıltım]. B]aş[l]ığığ yüküntürtüm, tizliğiğ sökürtüm. Üze teŋri as[ra] yer yarlıkaduk üç[ün], közün körmedük, kulkakın eşidmedük bodunumın ilgerü kün tu[ğsıkıŋa], birgerü [kün ortusıŋ]a, kurığaru [kün batsıkıŋa, yırgaru tün ortusıŋa teği konturtum. Sarığ altu]nın, ürüŋ kümüşin, kırgağlığ kutayın, kinliğ eşgitisin, özlik atın, adgırın, kara k[işin] kök teyeŋin Türüküme bodunuma kazganu birtim, iti birtim. […]in buŋsuz kıltım.

Kızımı Türgiş kağanına çok büyük bir törenle verdim. [ … ] Oğlum için Türgiş kağanının kızını çok büyük bir törenle aldım. [ … ] çok büyük bir törenle aldım [ … ] [ … ] Dört bucaktaki halkları tabi kıldım. Başı olanlara baş eğdirdim, dizi olanlara diz çöktürdüm. Yukarıda gök, aşağıda yer öyle buyurduğu için, gözün görmediği, kulağın işitmediği halkımı doğuda gün doğusuna, güneyde gün ortasına, batıda gün batısına, kuzeyde gece ortasına kadar yerleştirdim. Sarı altını, ak gümüşü, desenli ipeği, kokulu ipeği, cins atları, aygırları, kara samurları [ve] gök sincapları Türk halkım için kazanıp verdim, onları sıkıntısız kıldım.

Erken bir yorum, Çin kaynaklarının bu evlilikle uyuştuğunu belirtir. Türgiş kağanı Sulu’nun eşleri arasında Çinli bir prensesten başka bir Tibet prensesi ve doğudaki Göktürk hükümdarının kızı da vardı.^[53] Aynı yorum altın, gümüş, ipek, at ve kürk armağanlarının yalnızca ganimeti değil, Çin imparatorunun 727’de Göktürklere tanıdığı ticareti de kapsadığını kabul eder.^[53]

K 12–K 14: Beylere uyarı

Üze Teŋri erkliğ […t]ümen uğ[…]in[… …beğl]eriğ bodun[uğ] [y]eme iğidiŋ, emgetmeŋ tolgatmaŋ. […]m Türük beğler, Türük bodunum […] at birtim. […]ka taşığ […]ür[…] kazganıp yaŋ[…]i bu […]a Bu kağanıŋda bu beğleriğ[de, bu yeriŋde su]buŋd[a adrılmasar], Türük [bodun], […] edgü körteçi sen, ebiŋe kirteçi sen, buŋsuz boltaçı sen. […]

Yukarıda Tanrı güçlüdür [ … ] on bin [ … ] [ … ] beyleri ve halkı [ … ] da iyi besleyin, onlara zarar vermeyin, onları sıkıntıya sokmayın. [ … ] Türk beyleri, Türk halkım [ … ] ad verdim [ … ] [ … ] kazanıp [ … ] Bu kağandan, bu beylerden, bu yerden ve sudan [ayrılmazsan,] Türk [halkı,] [ … ] iyiyi göreceksin, evine döneceksin, sıkıntısız olacaksın. [ … ]

K 14–K 15: Nakkaşlar ve taş

[Anta] kisre Tabgaç k[ağ]anta bedizçi kop k[elürtüm. Meniŋ] sabımın sımadı, içreki bedizçiğ ıttı. Aŋar adınçığ bark yarat⟨ıt⟩dım. İçin taşın adınçığ bediz u[rturt]um. [Taş tokıtdım, köŋülteki s]abımın [urturtum. …] On-Ok oğlıŋa Tatıŋa teği bunı körü biliŋ. Beŋg[ü] taş tokıtdım […] tokıtdım, bititdim. Bu[nı körüp anca biliŋ. Ol] taş barkın […]

[Ondan sonra] Çin kağanından nakkaşlar getirttim. [O] isteğimi geri çevirmedi, kendi saray nakkaşlarını gönderdi. Onlar için olağanüstü bir mezar yaptırdım. İçine ve dışına olağanüstü nakışlar işlettim. [Taşı yontturdum, gönlümdeki sözleri kazıttım … ] On Ok oğullarına ve yabancı tebaalarına varıncaya dek, bunu görüp anlayın! Ebedî taşı yontturdum [ … ] yontturdum, yazdırdım. Bunu görüp öylece bilin. [ … ] taş, mezar [ … ]

Koşut: Kül Tegin yazıtı, S9–S11.

G 1–G 2: İlk gün, Çin süvarisi

[… Tab]gaç atlığ süsi bir tümen artukı yeti biŋ süğ ilki kün ölürtüm. Yadağ süsin ekinti kün kop [ölür]tüm bi[… …]şıp bardı […] [… y]olı süledim. Otuz artukı sekiz yaşıma kışın Kıtañ tapa süledim. [… …] [Otuz artuk]ı [tokuz y]aşıma yazın Tatabı tapa sü[ledim… …]

[ … ] Çin süvari ordusundan on yedi bin askeri, yani on bin ve bunun üstüne yedi bin askeri ilk gün öldürdüm. İkinci gün piyade ordusunun hepsini öldürdüm [ … ] gitti [ … ] kez sefer ettim. Otuz sekiz yaşımda kışın Kitanlara karşı sefer ettim. [ … ] [ … ] Otuz dokuz yaşımda ilkbaharda Tatabılara karşı sefer ettim [ … ]

Tümen on bin, biŋ bin demektir. Bir tümen artukı yeti biŋ bu yüzden on yedi bindir.^[54] Erken bir yorum, otuz sekiz ve otuz dokuz yaşındaki Kitan ve Tatabı seferlerini 721’in sonuna ve 722’nin başına tarihler.^[50]

G 3–G 7: Ganimet ve balbal

Men […] ölürtüm, oğlın, yutuzın, [yıl]kısın barımın [altım …]re ko[…] bod[un … yu]tuzın yok kıltım […] yor[ıp …] süŋ[üşdüm …] [ber]tim. Alp erin ölürüp balbal kılu bertim.

Ben [ … ] öldürdüm [ … ] Oğullarını, kadınlarını, at sürülerini, [bütün varlıklarını aldım] [ … ] halk [ … ] kadınlarını yok ettim [ … ] yürüyüp [ … ] savaştım [ … ] verdim. Yiğit erlerini öldürüp balbal olarak diktim.

G 7–G 9: Elli yaşında Töŋker dağı

Eliğ yaşıma Tatabı bodun Kıtañda adr[ıltı … …Tö]ŋker tağka […] Ku Seŋün başadu tört tümen sü kelti. Töŋker tağda teğip tokıdım, üç tümen süğ [ölürt]üm. Bi[r … ] erser […s]öktüm. Tatabı […] ö[l]ürti.

Elli yaşımda Tatabı halkı Kitanlardan ayrıldı [ … ] Töŋker dağı [ … ] General Ku başkanlığında kırk bin kişilik bir ordu geldi. Töŋker dağında saldırıp vuruştum ve onun otuz bin askerini öldürdüm. [ … ] ben [ … ] Tatabı [ … ] öldürdü.

Koşut: Tekin komutanı General Ku diye okur. Aynı adam aşağıda, en büyük oğulun ölümünden sonra dikilen balbal olarak yeniden anılır.

Töŋker bir yer adıdır, tört tümen ile üç tümen de kırk bin ve otuz bindir.^[55] Ku Çin’in seŋün rütbesini taşır. Erken bir yorum onun Çinli bir general mi yoksa Kitanlardan ya da Tatabılardan önemli biri mi olduğunu sorar ve birincisini yeğler.^[56]^[50] Bir modern anlatım savaşı, Tatabıların Kitanlardan ayrıldığı 733’e tarihler.^[57]

G 9–G 10: En büyük oğul ve hüküm yılları

𐰆𐰞𐰍: 𐰆𐰍𐰞𐰢: 𐰍𐰺𐰯: 𐰖𐰸: 𐰉𐰆𐰞𐰲𐰀: 𐰸𐰆𐰍: 𐰾𐰭𐰇𐰤𐰏: 𐰉𐰞𐰉𐰞: 𐱅𐰃𐰚𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢: 𐰢𐰤: 𐱃𐰆𐰴𐰕: 𐰘𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰘𐰃𐰞: 𐱁𐰑: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐱃𐰸𐰆𐰕: 𐰘𐰃𐰏𐰼𐰢𐰃: 𐰘𐰃𐰞: 𐰴𐰍𐰣: 𐰆𐰞𐰺𐱃𐰢: 𐰃𐰠: 𐱃𐰆𐱃𐰑𐰢: 𐰆𐱃𐰕: 𐰺𐱃𐰸𐰃: 𐰋𐰃𐰼[…]: […]: 𐱅𐰇𐰼𐰜𐰢𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣𐰢𐰀: 𐰘𐰏𐰤: 𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰆: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰢

Uluğ oğlum ağrıp yok bolça Kuğ, Seŋünüğ, balbal tike birtim. Men tokuz yeğirmi yıl şad olurtum, tokuz [yeğir]mi yıl kağan olurtum, il tutdum. Otuz artukı bir [yaşıma …] Türüküme bodunuma yeğin anca kazganu birtim.

En büyük oğlum hastalanıp ölünce General Ku’yu balbal olarak diktim. On dokuz yıl şad oldum, on dokuz yıl kağan oldum, il tuttum. Otuz bir yaşımda [ … ] Türklerim ve halkım için daha iyisini öylece kazanıp verdim.

Balbal öldürülen bir düşmanın heykelidir ve satır ölen oğul onuruna bir tane diker.^[6]^[58] On dokuz yıllık şadlık, modern bir sayıma göre, 697’deki atanmasından 716’daki tahta çıkışına kadar sürer.^[11]^[5]

G 10–G 12: Bilge Kağan’ın ölümü, oğlunun sözleriyle

𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰴𐰕𐰍𐰣𐰯: 𐰴𐰭𐰢: 𐰴𐰍𐰣: 𐰃𐱃: 𐰘𐰃𐰞: 𐰆𐰣𐰨: 𐰖: 𐰞𐱃𐰃: 𐰆𐱃𐰕𐰴𐰀: 𐰆𐰲𐰀: 𐰉𐰺𐰑𐰃: 𐰞𐰍𐰕𐰃𐰤: 𐰘𐰃𐰞: 𐰋𐰃𐰾𐰨: 𐰖: 𐰘𐰃𐱅𐰃: 𐰆𐱃𐰕𐰴𐰀: 𐰖𐰆𐰍: 𐰼𐱅𐰇𐰼𐱅𐰢: 𐰉𐰆𐰴𐰍: 𐱃𐰆𐱃𐰸: […]: 𐰴𐰭𐰃: 𐰠𐰃𐰾𐰇𐰤: 𐱃𐰖: 𐰾𐰭𐰇𐰤: 𐰉𐱁𐰑𐰆: 𐰋𐰃𐰾: 𐰘𐰇𐰕: 𐰼𐰤: 𐰚𐰠𐱅𐰃: 𐰸𐰆𐰴𐰞𐰴: 𐰇[…]: 𐰞𐱃𐰆𐰣: 𐰚𐰇𐰢𐰾: 𐰚𐰼𐰏𐰚𐰾𐰕: 𐰚𐰠𐰇𐰼𐱅𐰃: 𐰖𐰆𐰍: 𐰘𐰯𐰺𐰃𐰍: 𐰚𐰠𐰇𐰼𐰯: 𐱅𐰃𐰚𐰀: 𐰋𐰃𐰼𐱅𐰃: 𐰲𐰃𐰦𐰣: 𐰃𐰍𐰲: 𐰚𐰠𐰇𐰼𐰯: 𐰇𐰕: 𐰖𐰺𐱁[…]: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐰽𐰲𐰃𐰤: 𐰸𐰆𐰞𐰴𐰴𐰃𐰤: 𐰖[…]: 𐰉𐰃𐰲𐰑𐰃: 𐰓𐰏𐰇: 𐰇𐰕𐰠𐰚: 𐱃𐰃𐰤: 𐰴𐰺𐰀: 𐰚𐰃𐰾𐰃𐰤: 𐰚𐰇𐰚: 𐱅𐰘𐰭𐰃𐰤: 𐰽𐰣𐰽𐰕: 𐰚𐰠𐰇𐰼𐰯: 𐰸𐰆𐰯: 𐰸𐰆𐱃𐰃

Bunça kazganıp kaŋ[ım K]ağan [İl]t yıl onunç ay altı otuzka uça bardı. Lağzın yıl bişinç ay yiti otuzka yoğ ertürtüm. Bukuğ Totok … kaŋı Lisün Tay-Seŋün başad[u] biş yüz eren kelti. Kokılık ö[…] altun kümüş kergeksiz kelürti. Yoğ yıparığ kelürüp tike birti. Çıntan ığaç kelürüp öz yar[…] Bunça bodun saçın kulkakın [b]ıçdı. Edgü özlik atın, kara kişin, kök teyeŋin sansız kelürüp kop kottı.

Bunca kazanıp babam kağan, Köpek Yılı’nın onuncu ayının yirmi altısında öldü. Domuz Yılı’nın beşinci ayının yirmi yedisinde yuğ törenini tamamladım. Bukuğ Totok [ … ] Lisün Tay-Seŋün başkanlığında beş yüz kişi geldi. [ … ] kokular [ … ] bol miktarda altın ve gümüş getirdiler. Yuğ mumları getirip diktiler. Sandal ağacı getirdiler [ … ] Bunca halk saçını ve kulaklarını kesti. Cins atları, kara samurları, gök sincapları sayısız getirip hepsini bıraktılar.

Koşut: Yüz, buradan itibaren konuşanın kağanın oğlu Tengri Kağan olduğunu söyler.

Köpek Yılı ile Domuz Yılı on iki yıllık hayvan döngüsüne aittir.^[59] Lisün Tay-Seŋün, Çinli elçi Li Quan’dır.^[60] Tay-seŋün, Çin’in “büyük general” rütbesinin bir biçimidir.^[61]

G 13–G 15: Kağanın çevresindeki beyler

Teŋri teğ, Teŋri yar[at]mış Türük Bilge [Kağan] sabım: Kaŋım Türük Bilge Kağan olurtukınta Türük matı beğler, kisre Tarduş beğler, Kül Çor başlayu ulayu Şadapıt beğler, öŋre Tölis beğler, Apa Tark[an] başlayu ulayu Şad[apıt] beğler, bu […] Ataman Tarkan, Tuñukuk Buyla Bağa Tarkan ulayu buyruk […] İç Buyruk Sebiğ Kül Erkin başlayu ulayu buyruk, bunça matı beğler kaŋım kağanka ertiŋü ertiŋü ti mağ (?) kı[ltı]. Kaŋım kağan T]ürük beğlerin bodunın ertiŋü ti mağ itdi öğd[i… (?)] [K]aŋım Kağan [üçün] ağır taşığ yoğun ığ Türük beğler bodun [itip yaratıp kel]ürti. Özüme bunça […]

Tanrı gibi, Tanrı’nın yarattığı Türk Bilge Kağan, sözüm şudur. Babam Türk Bilge Kağan tahta oturduğunda sadık Türk beyleri, batıda Tarduş beyleri, başta Kül Çor olmak üzere bütün Şadapıt beyleri, doğuda Tölis beyleri, başta Apa Tarkan olmak üzere bütün Şadapıt beyleri, [ … ] Ataman Tarkan, Tonyukuk Boyla Baga Tarkan ve komutanlar [ … ] İç Komutan Sebig Kül Irkin başta olmak üzere bütün komutanlar: bunca sadık bey babam kağana çok büyük alkış ve övgüde bulundu. [Babam kağan da] Türk beylerini ve halkını çok alkışladı ve övdü [ … ] [ … ] Babam kağan için Türk beyleri ve halkı ağır taşları, kalın ağaçları [yapıp getirdi.] [ … ] bana bunca [ … ]

Apa Tarkan “büyük tarkan” ve başkomutandır. Çor, Irkin ve Şadapıt unvanlardır.^[62] Buyruk komutandır, İç Buyruk ise divan komutanıdır.^[63] Listedeki Tonyukuk, Tonyukuk yazıtı’ndaki başvezirle özdeşleştirilir. Sözlük onun unvanını en yüksek idari rütbe diye verir.^[64]

G-B: Kolofon

[…]: 𐰴𐰍𐰣: 𐰋𐰃𐱅𐰏𐰃𐰤: 𐰖𐰆𐰞𐰍: 𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰋𐰃𐱅𐰓𐰢: 𐰉𐰆𐰨𐰀: 𐰉𐰺𐰴𐰍: 𐰋𐰓𐰕𐰏: 𐰆𐰕𐰍: […]: […]𐰴𐰍𐰣: 𐱃𐰃𐰾𐰃: 𐰖𐰆𐰞𐰍: 𐱅𐰃𐰏𐰤: 𐰢𐰤: 𐰖: 𐰺𐱃𐰸𐰃: 𐱅𐰇𐰼𐱅: 𐰚𐰇𐰤: 𐰆𐰞𐰺𐰯: 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰓𐰢: 𐰋𐰓𐰕𐱅𐰢: 𐰖𐰍[…]: […]

[… Bilge] kağan b[itiğin] Yolluğ Tigin bitidim. Bunça barkığ, bediziğ, uzuğ [… K]ağan atısı Yolluğ Tigin, men, ay artukı tört kün [ol]urup bitidim, bedizettim y[aratdım (?)].

[ … Bilge] Kağan’ın yazısını ben, Yollug Tegin, yazdım. Bunca yapı, nakış ve uzun [ … ] [ … ] kağanın yeğeni Yollug Tegin, ben, bir ay dört gün oturup yazdım, süsledim [ve yarattım.]

Koşut: Kül Tegin yazıtı, Kolofon.

Yollug Tegin kendini yazıcı olarak anar. İki kardeşin yeğenidir ve sözlük onun Yolluğ adını “talihli” diye verir.^[65] “Bir ay dört gün” otuz dört gündür, Kül Tegin yazıtı için ise yirmi gün sürmüştür.^[5] Bediz süs, resim ya da heykel, bark ise yapı ya da anıtmezardır.^[6]

B 1–B 9: Batı yüzü

[…] üze […] Bilge Kağan u[çdı (?)] . Yay bolsar, üze t[eŋri (?)] köbürgesi eterçe, anç[a], tağda sığun etser, a[nça (?)], sakınur men. Kaŋım K[ağan (?)] taşın özüm Kağan […] […] […]

[ … ] yukarıda [ … ] Bilge Kağan [uçtu.] İlkbahar gelince, yukarıda Tanrı’nın davulu nasıl gümbürderse, öyle [ … ], dağda geyik nasıl böğürürse, öyle [ … ]: yas tutuyorum. Babam kağan [ … ] taşı ben kendim, kağan [ … ] [ … ] [ … ]

Batı yüzündeki Türkçe metnin yalnızca altı satırı okunabilir. Bu satırlar Tengri Kağan’a aittir.^[5] Aynı yüzde bir Çince metin de vardır, ama o kadar harap olmuştur ki çok azı okunabilir.^[18]

Bilge Kağan’ın ölümü

Anıtın güney yüzü, ölen kağanın oğlunun ağzından, Çin kaynağında eksik olan tek tarihi verir. Metin şöyledir: “babam kağan Köpek Yılı’nın onuncu ayının yirmi altısında öldü, Domuz Yılı’nın beşinci ayının yirmi yedisinde yuğ töreni yaptım”.^[66] Thomsen Köpek yılını 734 ile, Domuz yılını 735 ile özdeşleştirdi. Günlerin sayımı ise Eski Türkçenin gelecek onluğa doğru sayma biçimine uyar, bu yüzden yayındaki “otuz altıncı” yirmi altıncıdır.^[67]^[68] Jiu Tang Shu, Bilge Kağan’ın zehirlenmesini Kaiyuan’ın yirminci yılı, yani 732 altına koyar. Aynı yıl başlığını Kül Tegin’in ölümüne de verir. Yazıtın tarihi ikisinden daha kesindir ve önceliklidir.^[69] Aynı yüz, konuşanın on dokuz yıl şad, on dokuz yıl kağan olduğunu söyler. Bu, Bilge Kağan’ın kendi kariyerine dair bir ifadedir ve ölümünden sonra onun için kazınmıştır.^[1]^[70]

Aynı yüz, kağanın en büyük oğlunun ölümünden sonra General Ku Seŋün için dikilen balbalı da anar. Lisün Tay-Seŋün komutasındaki beş yüz kişilik heyeti ve onunla gelen armağanları da anar. Bu pasajlar yukarıdaki metinde yer alır.^[71] Ku Seŋün’ün ordusunun sayısı on bin birimlik tümän ile verilir: dördü geldi, üçü öldürüldü.^[72]^[73] Thomsen’in çevirisi yası Tekin’inkinden daha şiddetli aktarır. Onun çevirisinde yas tutanlar kulaklarını ve yanaklarını yırtar, atlar, samurlar ve sincaplar kurban edilir. Tekin ise saçlarını ve kulaklarını kestiklerini, hayvanları armağan olarak bıraktıklarını aktarır.^[67]^[74]

Okumalar

Teŋri teg Teŋri yaratmış (D 1, G 13). Fiil yaratmış’tır, “yapmış, yaratmış” anlamındadır. Tekin’in Türkçe çevirisi onu “tahta oturtmuş” diye verir. Vilhelm Thomsen’in 1924 tarihli Almanca çevirisinde ise “Tanrı’nın tahta oturttuğu” (vom Himmel Eingesetzte) vardır.^[75]^[76] Almanca yayının eki bu pasaj için Tekin’inkinden farklı bir transkripsiyon basar. Onunla birlikte basılan runik metin bu cümlenin değil, yaratılış formülünün runik metnidir.^[1]

Tahta çıkış anlatılırken (D 2) Thomsen’in 1924 tarihli Almanca çevirisinde beyler ve halk “ölecekmiş gibi yas tutmuş” olarak anılır ve “dinginleşmiş(?) gözlerle” yukarı bakar.^[76]

On dört yaş için (D 14) Thomsen’in çevirisinde “on dördüncü yaşımda” (in meinem vierzehnten Jahre) vardır.^[77]

Yaşıl üğüz (D 15). Çeviri, Kül Tegin maddesinde olduğu gibi “Yeşil Irmak” der. Tekin’in Türkçe çevirisinde ise Sarı Irmak vardır.^[78]

Tokuz Oğuz, eki ediz kerekülüg beğleri bodunı (D 1). Çeviri, eki ediz’i bir halkın adı, yani iki Ediz, kerekülüg’ü de “çadırlı” sayan Tekin’i izler.^[79] İkinci bir öneri ilk sözcüğü kidiz, “keçe”, diye okur, böylece beyler “keçe çadırlıların” beyleri olur.^[80] Thomsen sözleri eki edizker diye okudu ve hem okumayı hem anlamı daha o zaman güvenilmez buldu.^[81] İkinci öneriye göre “iki Ediz” sözünün öbür runik metinlerde karşılığı yoktur.^[82]

yut (D 31). Çeviri “kıtlık” der. Bu, Tekin’in sözlüğündeki ilk anlamdır. Sözlük yut’u “açlık, kıtlık, kıran” diye verir.^[83] Başka bir öneriye göre yut burada hayvanların toplu ölümü demektir. Nedeni iklim ya da küçük bir konakta kışlayan büyük bir ordudur.^[84]

kalıŋ (D 25). Çeviri “haraç” der. Başka bir öneri kalıŋ’ı “mal, servet” diye açıklar, Kazakça kalıŋ mal “başlık parası” gibi, böylece kağan onların malını getirmiş olur. Satır hasarlıdır, bu yüzden ikisi de kırık bir cümlenin yorumudur.^[85]

Tarih

Yayın 732’yi verir. Geleneksel tarihleme Kül Tegin anıtını 732’ye, Bilge Kağan’ınkini ise ölümünden sonraya koyar. Soru açıktır. Tekin’in yayını Bilge Kağan anıtının Çince metnini Ağustos 735’e koyar. Taşın dikilişini kağanın ölümünden sonra, Eylül 735’e koyar. Anıtı oğlu Tengri Kağan’ın eseri sayar.^[86]

Anıtın durumu

Orhun vadisindeki anıtlar, Bilge Kağan taşı da dahil, 1971’de devlet korumasına alındı ve çitle çevrildi. 1998’den beri de bekçileri vardır.^[87] Anıtların durumuna dair 2000 tarihli rapor, Bilge Kağan taşının kopmuş üç parçasının yapıştırılmasını ve taşın yakındaki bir müzeye taşınmasını ister.^[88]

Notlar

^ a b c d e Bilge Khan inscription
^ Yavuz 2025
^ Bilge Khan inscription; Tekin o. J., p. 56–81
^ Tekin o. J., p. 11–12
^ a b c d e f Tekin o. J., p. 13
^ a b c d Tekin o. J., p. 99
^ a b Tekin o. J., p. 101, 109
^ Tekin o. J., p. 101
^ Tekin o. J., p. 67, 112
^ Bilge Khan inscription
^ a b c Taşağıl 2004, p. 37
^ Bilge Khan inscription
^ Tokyürek 2013, p. 123
^ Kayra 1995, p. 190
^ a b c Tekin o. J., p. 105
^ a b c Thomsen 1993, p. 171
^ a b Thomsen 1993, p. 197
^ a b Tekin o. J., p. 12
^ Taşağıl 2004, p. 37, 38
^ Tekin o. J., p. 71, 101
^ Tekin o. J., p. 108, 112
^ a b Taşağıl 2004, p. 38, 40
^ Bilge Khan inscription
^ Tekin o. J., p. 8
^ a b Tekin o. J., p. 98
^ a b c d e f Taşağıl 2004, p. 38
^ Tekin o. J., p. 101, 105
^ a b Tekin o. J., p. 108
^ Tekin o. J., p. 109, 115
^ Tekin o. J., p. 97, 102
^ a b c d Taşağıl 2004, p. 39
^ Bilge Khan inscription
^ Tekin o. J., p. 8, 14
^ Thomsen 1993, p. 198
^ Tekin o. J., p. 113, 115
^ Tekin o. J., p. 73, 97
^ Bilge Khan inscription
^ Tekin o. J., p. 97
^ Tekin o. J., p. 104, 105, 109
^ a b Thomsen 1993, p. 199
^ Tekin o. J., p. 102, 103
^ Tekin o. J., p. 8, 9
^ Tokyürek 2013, p. 126
^ Tekin o. J., p. 108, 114
^ Bilge Khan inscription
^ Tekin o. J., p. 112, 114
^ Bilge Khan inscription
^ Tekin o. J., p. 104
^ Tekin o. J., p. 77
^ a b c Thomsen 1993, p. 200
^ Thomsen 1993, p. 152
^ Tekin o. J., p. 77, 101
^ a b Thomsen 1993, p. 202
^ Tekin o. J., p. 77, 100, 112
^ Tekin o. J., p. 79, 112
^ Tekin o. J., p. 109
^ Taşağıl 2004, p. 52
^ Bilge Khan inscription
^ Tekin o. J., p. 79, 102
^ Pelliot 1929, p. 231
^ Thomsen 1993, p. 201
^ Tekin o. J., p. 98, 101, 103, 109
^ Tekin o. J., p. 101, 103
^ Tekin o. J., p. 13, 14, 112
^ Tekin o. J., p. 13, 116
^ Bilge Khan inscription; Tekin 1968, p. 279
^ a b Thomsen 1924, p. 158
^ Tekin 1968, p. 10, 279
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ Tekin 1968, p. 279
^ Bilge Khan inscription; Tekin o. J., p. 78–79
^ Tekin o. J., p. 78–79
^ Orkun 1994, p. 70
^ Tekin o. J., p. 79
^ Tekin o. J., p. 63
^ a b Thomsen 1924, p. 144
^ Thomsen 1924, p. 148
^ Tekin o. J., p. 67
^ Açıkgöz 1994, p. 6–7
^ Açıkgöz 1994, p. 8–10
^ Açıkgöz 1994, p. 3
^ Açıkgöz 1994, p. 1, 8
^ Tekin o. J., p. 116
^ Baykara 1990, p. 20–21
^ Kayra 1995, p. 184–185
^ Tekin o. J., p. 11–13
^ Oyunbileg 2000, p. 288–289
^ Oyunbileg 2000, p. 290

Kaynaklar

Bilge Khan inscription
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (1896)
Vilhelm Thomsen, Alttürkische Inschriften aus der Mongolei, in Übersetzung und mit Einleitung (1924)
E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
Halil Açıkgöz, Bilge Kağan Yazıtının Doğu Yüzünün İlk Satırında (i)ki (e)d(i)z k(e)r(e)kül(ü)g mü yoksa kid(i)z k(e)r(e)kül(ü)g „Keçe Çadırlı“ mı Okunmalı? (1994)
Tuncer Baykara, Göktürk Yazıtlarının Türk İskân (Yerleşme) Tarihindeki Yeri (1990)
O. Kemal Kayra; Şınar Bolatova, Çağdaş Kazak Türkçesiyle Göktürk Yazıtlarındaki Kelime ve Deyimler Arasındaki Benzerlikler (1995)
Z. Oyunbileg, Orhun Vadisindeki Tarihî ve Kültürel Anıtların Şu Anki Durumu ve Gerçek Sorunları (2000)
Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)
Vilhelm Thomsen, Çözülmüş Orhon Yazıtları (mit: Orhon ve Yenisey Yazıtlarının Çözümü: İlk Bildiri) (1993)
Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)