Gançou Uygur Krallığı

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

840’ta kağanlığın yıkılmasından sonra birkaç Uygur grubu Çin’e ve Tibet’e kaçtı. Bu gruplardan ve onların birliğindeki boylardan yeni siyasi yapılar doğdu.^[1] Bunlardan biri Gansu koridorunda Ganzhou’daydı. 902’ye gelindiğinde Yaglakarların yönetimi altındaydı.^[2] Buradaki Uygurlar artık atalarının yaptığı gibi Çin işlerine karışamıyordu. Buna karşılık batıya giden başlıca kervan yollarının denetimini ele geçirdiler. Tang’ın çöküşü ve ardından gelen Beş Hanedan bu işte onlara yardım etti.^[2] Çin hükümdarlarına at, deve, yeşim, kehribar ve yünlü mallar gönderiyorlardı. Karşılığında ipek alıyorlardı.^[3] 982’den sonra yükselen Tangut devleti kervanlarına saldırdı. Başarısız birkaç hücumdan sonra 1028’de başkenti aldı. Yaglakar boy adını taşıyan Uygur kağanı kendini öldürdü.^[4] Koridordaki öteki Uygur toprakları, aralarında Sha-chou (Dunhuang) da olmak üzere, 1036’da düştü. Gansu’nun Sarı Uygurları bu devletin halkından gelir.^[5]

Gansu’ya ulaşan gruplar farklı yollardan geldi. Bir anlatıma göre on beş Uygur boyu 840’ta batıya, Karluklara doğru kaçtı.^[6] Bunlardan bir grup Tibetlilere gitti, sonra Gansu bölgesine yerleşti. Orada küçük bir krallık kurdu. Bu krallık Çin’le her zaman dostça ilişkiler sürdürdü.^[7]

923’te kağan Renmei, Uygurları tehdit eden Tibetlilere karşı Çin’le bir anlaşma yaptı.^[8] Renmei 924’te ölünce en küçük kardeşi Tegin kağan oldu.^[8] 924 ile 928 arasında Uygurlar içinde kargaşa çıktı.^[8] 933’ten sonra Uygurlar, kervanlarını soymaya başlayan Tibetlilere karşı savaşlar yaptı.^[8] Bir anlatıma göre onuncu yüzyılda Kıtan hükümdarı Abaoji, Orhun’a yaptığı seferle Moğolistan’a geldi ve Uygur başkentinin kalıntılarını gezdi. Ganzhou’daki Uygur hükümdarını eski yurda dönmeye çağırdı. Uygurlar reddetti. Bir yoruma göre reddin sebebi, Uygurların tarıma ve şehir yaşamına alışmış olmasıydı.^[9]

Onuncu yüzyıla ait Çin kayıtları, Uygurların Çin yönetimine gönderdiği malları sayar. Bunlar arasında 932’de boraks ve nişadır, 959’da yeşim ve nişadır vardır.^[10]^[11]^[12] Kayıtlar Uygurları yer belirtmeden anar. Gönderenler büyük olasılıkla Ganzhou Uygurlarıydı. Başka kayıtlar Uygurlara asma ile şarabı, ektikleri bitkiler arasında da kişnişi atfeder. Hangi Uygur ülkesini kastettiklerini söylemezler.^[13]

Notlar

^ Golden 1992, p. 163
^ a b c d Golden 1992, p. 165
^ Golden 1992, p. 166
^ Golden 1992, p. 166,167
^ a b c d e f Golden 1992, p. 167
^ İzgi 1989, p. 25
^ Sümer 1972, p. 22
^ a b c d İzgi 1989, p. 28
^ Khazanov 1994, p. 199
^ Cefu yuangui
^ al. 974
^ Laufer 1919, p. 506
^ Laufer 1919, p. 223,298
^ a b Golden 1992, p. 175

Kaynaklar

Cefu yuangui (after Tongdian and Jiu Tangshu)

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
Xue Juzheng 薛居正 et al., 舊五代史 Jiù Wǔdàishǐ (974)
Özkan İzgi, Çin Elçisi Wang Yen-te'nin Uygur Seyahatnamesi (1989)
Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)