924’te Kıtan hükümdarı Abaoji bir orduyla Moğolistan’a, Orhun kıyısındaki eski Göktürk ve Uygur hükümdarlık topraklarına gitti.[1] Uygur başkentinin yıkıntılarını gezdi, eski kağanların yazıtlı taşlarına baktı ve kendi anıtını dikti.[2] Gelenek, Kırgız gücünün bozkırdaki sonunu bu yıla bağlar. Oysa seferi anlatan hiçbir haber Kırgızları bu işe karıştırmaz.[3]

Sefer

Çağdaş anlatımların aktardığına göre Liao shi, Kıtanların 924’te Tuhunları, Zubuları ve Tangutları yendiğini söyler. Ardından Kıtanlar Göktürklerle Uygurların eski hükümdarlık topraklarına ulaştı.[1] Abaoji orada Bilge Kağan’ın yazıtlarının kazınmasını ve yerlerine kendi yazıtlarının Kıtanca, Türkçe ve Çince yazılmasını emretti.[1] Başka bir anlatıma göre dikilen anıt günümüze ulaşmadı.[2] Orhun bölgesine yapılan sefer 924 ile 925 arasına düşer.[4] Liao shi, Uygur yazısına göre biçimlendirilen Kıtan küçük yazısını da aynı 924 yılına koyar.[5] Sefer sayesinde Moğol platosu Kıtan egemenliğine girdi. Bu egemenliğin biçimi hâlâ az anlaşılmıştır.[4]

O yılın Çin sınır haberleri, Cefu yuangui’de korunduğu kadarıyla, doğuya bakar. 924’ün yedinci ayında Youzhou valisi, Abaoji’nin Bohai üzerine doğuya yürüdüğünü bildirdi.[6] Dokuzuncu ayda Kıtanları bırakıp gelen bir adam, Jurchenlerin, Uygurların ve Sarı Başlı Shiwei’nin Kıtanlara karşı birleştiğini bildirdi. Ona göre Abaoji, kuzeyin reislerini savunmaya çağırdı.[6] İki kayıt da Orhun’u ya da Kırgızları anmaz.[6]

Kırgızlar

Seferi anlatan haberler Kırgızları düşman olarak göstermez.[1] Michael R. Drompp bu sessizliği bir bulgu sayar. Ona göre Abaoji 924 ile 925 arasında Orhun’da ne bir Kırgız imparatorluğuyla ne de örgütlü bir devletle karşılaştı. Karşısına ancak ona direnemeyen dağınık topluluklar çıktı, Kırgızlar da Kıtan denetiminin dışında kaldı.[4] Onunkinin yanında dört görüş daha vardır. Birincisi, seferden önce Kırgızlara karşı bir zaferin kazanılmış olması gerektiğini savunur. Hiçbir bilinen kaynağın bunu anmadığını da ekler.[2] İkincisi, Kıtan kurucusunun Kırgızları 924’te Orhun’dan geri ittiğini söyler.[7] Üçüncüsü, Kırgız imparatorluğunu 917 dolaylarında bitirir. Kıtanların o sırada kuzey Çin’i ve Moğolistan’ı birleştirdiği söylenir.[8] Dördüncüsü bir arkeoloji çalışmasından gelir. Kırgızların 916 ve 924’te Kıtan baskısıyla Moğolistan’dan ayrılmış olabileceğini kabul eder. Bir kısmının Usa havzasına yerleştiğini de ekler.[9]

Kırgızların yaşadığı bölgeleri inceleyen bir çalışma, 916’da da Moğolistan’a bir Kıtan seferi yapıldığını bildirir. Bu seferde Kıtanlar artık Kırgızlarla karşılaşmadı ve Uygur topraklarına girdi.[10] Dolayısıyla 924, bir Kıtan seferinin tarihidir, Kırgız tarihinde olmuş bir olayın tarihi değildir. Türk Atlası, Uygur–Kırgız Savaşı başlığı altında bu tarihi bir gelenek olarak sayar.[4]

Ganzhou Uygurlarına teklif

Abaoji, Moğolistan’ı aldıktan sonra Ganzhou Uygurlarına bir haber göndermiş. Eski yurtlarına dönmeye çağırmış.[11] Uygurlar kabul etmedi. Cevap olarak, Moğolistan’dan ayrılalı on kuşak geçtiğini söyledikleri aktarılır.[12] Çağdaş anlatımlar bu cevabı abartılı bulur, çünkü Kırgızların Uygurları yenmesiyle Kıtan seferi arasında yalnızca seksen yıl kadar vardı.[12] Kıtanlar, Kırgızlardan önce Moğolistan’da var olan düzeni yeniden kurmak istedi.[2]

924’ten sonra

Yenisey Kırgızları 924’te ortadan kalkmadı.[13] Liao yıllıkları, 952 ve 977’de Kırgız haraç heyetlerini kaydeder.[13] Ḥudūd al-ʿĀlam bir Kırgız hânından söz eder.[14]

947 ile 953 arasında Kıtanlar arasında yaşayan bir Çinli olan Hu Jiao, orada ilk kez karpuz yedi. Ona, Kıtanların bu ürünü Uygurların yıkılmasından sonra elde ettiği söylendi.[15] Aktarıldığı kadarıyla anlatım ne bir yer ne de bir yıl verir. 924 seferiyle bir bağ bu yüzden ancak tahmin edilebilir.

Notlar

  1. ^ a b c d Golden 1992, p. 183
  2. ^ a b c d Barthold 1927, p. 24
  3. ^ Golden 1992, p. 183; 24; Barthold 1927, p. 183; 24
  4. ^ a b c d Drompp 2005, p. 203
  5. ^ Sinor 1990, p. 407
  6. ^ a b c Cefu yuangui, juan 995
  7. ^ Minorsky 1942, p. 78
  8. ^ Minorsky 1970, p. 282
  9. ^ Mitko 2025, p. 115
  10. ^ Khudyakov 2021, p. 116
  11. ^ Golden 1992, p. 166
  12. ^ a b Barthold 1927, p. 24–25
  13. ^ a b Golden 1992, p. 186
  14. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 96
  15. ^ Laufer 1919, p. 438–439

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • V. Minorsky, Sharaf al-Zamān Ṭāhir Marvazī on China, the Turks and India (1942)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
  • Yu. S. Khudyakov; A. Yu. Borisenko, Localization of the Kyrgyz Residence Areas in Southern Siberia and Central Asia within the Periods of late Antiquity, Early and High Middle Ages (2021)
  • Oleg A. Mitko, «This Long Ninth Century»: Yenisei Kyrgyz in the Usinsk Basin (2025)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Devletler
Ganzhou Uyghur Kingdom
Halklar
Shiwei

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Abaoji's campaign to the Orkhon (924).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/abaoji-campaign-to-the-orkhon-924/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026