Şiveyler, Kıtanların kuzeyinde yaşayan bir halklar topluluğuydu. Sui Shu onları bir tür Kıtan, yani kuzeyli Kıtan sayar. Üzerlerinde hepsini yöneten bir hükümdarın bulunmadığı beş parçaya böler.[1] Göktürkler onları tudunların yönetimine verdi. 840’larda Şiveyler yıkılmış Uygurları içlerine aldı ve yedi boylarına paylaştırdı.[2] Kırgız veziri Apa ise ardından onları yendi ve Uygurları çölün kuzeyine geri götürdü.[3]

Wei Shu’daki Şiveyler

Wei Shu, 失韋 diye yazdığı Şiveylere ayrı bir kayıt ayırır. Ülkeleri Luoyang’dan altı bin li uzaktaydı ve metnin nemli dediği bir diyardaydı. Oraya Kıtan ülkesinden geçilerek ve bir dizi ırmak aşılarak varılırdı.[4] Dilleri Kumo Xi’nin, Kıtanların ve Doumolou’nun diliyle aynıydı.[4] Darı, buğday ve panicum ekerler, domuz ve balık yerler, sığır ve at beslerler, koyun beslemezlerdi. Yazın yerleşim yerlerinde yaşar, kışın su ve otlak arayışıyla göç ederlerdi.[4] Uzun oklarla boynuz yaylar atar, beyaz geyik derisi giyerlerdi.[4] Hırsızlık üç katı ödenir, adam öldürmek üç yüz atla ödenirdi. Ölüler ağaçlara bırakılır, yas üç yıl sürerdi.[4] Metne göre dördüncü ayda ilk kez elçi gönderdiler, Zhang Yandoufa ve başkaları. Heyetler Wuding yıllarının sonuna kadar sürdü.[4] Doğu Wei yıllıkları ilk heyeti 544’ün dördüncü ayına tarihler.[5]

Sui Shu’daki beş Şivey

Sui Shu beş bölüm sayar: Güney, Kuzey, Bo, Shenmodan ve Büyük Şiveyler.[1] Güney Şiveyler, Kıtanların üç bin li kuzeyinde, nemli bir ülkede yirmi beş boy halinde yaşıyordu. Her boyun başında, yerli unvanını metnin 餘莫弗瞞咄 diye yazdığı bir şef vardı. Öküz arabalarıyla gezer, Göktürklerin keçe arabaları gibi saz hasırdan kulübelerde yaşarlardı.[1] Koyunları yoktu, atları azdı, domuzları ve sığırları çoktu. Kendilerine ait demirleri yoktu ve demiri Koguryŏ’dan alırlardı.[1] Adam gelinini kaçırır, öküz ve atları sonradan gönderirdi. Boylar birlikte büyük bir ağıl yapar, ölüler onun üzerine bırakılırdı.[1]

Onların on bir günlük yürüyüş kuzeyinde Kuzey Şiveyler, Tuhe Dağı çevresinde dokuz boy halinde, her yerden soğuk bir ülkede yaşıyordu. Kar bir atı gömerdi. Kışın dağlara girer, çukurlarda yaşarlardı ve birçok sığır donardı. Geyik avlar, balık tutmak için buzu kırar, kar üzerinde “ağaçla binerlerdi”.[1] Bin li daha kuzeyde, Kuzey Şiveylerden kalabalık olan Bo Şiveyler, huş kabuğundan evlerde yaşardı. Shenmodan onların dört günlük yol güneybatısında yaşıyordu. Adlarını bir ırmaktan almışlardı ve kışın çukurlarda yaşarlardı.[1] Büyük Şiveyler, dik bir yolun ucunda, birkaç bin li kuzeybatıdaydı. Dilleri anlaşılmazdı, ülkeleri samur ve sincapla zengindi.[1] Sui Shu’ya göre beşi arasında yalnızca Kuzey Şiveyler elçi gönderdi.[1]

Tongdian anlatımı yineler ve Tang’ın bildiği dokuz bölümü ekler: Lingxi, Shanbei, Huangtou, Daruzhe, Xiaoruzhe, Nabei, Powo, Damo ve Luotuo Şiveyleri. Bunlar Liucheng’in üç buçuk ile altı bin iki yüz li kuzeydoğusundaydı.[6] Doğu Wei’ye ek heyetler 546, 548 ve 549 için kayıtlıdır.[5]

Göktürklerin ve Uygurların egemenliğinde

Sui Shu, Göktürklerin Şiveyleri hep üç tudunun yönettirdiğini söyler.[1] Tongdian’a göre İşbara Kağan bir keresinde tudun Pan Die’yi onların başına getirdi. Sui Shu aynısını Kıtanlar için söyler.[7] Şibi Kağan gücünün doruğundayken, egemenliği doğuda Kıtanlar ve Şiveylerden batıda Tuyuhun ve Gaochang’a kadar uzanıyordu.[8] 607’de Sui imparatoru Göktürk topraklarından geçeceğini bildirince, Qimin Kağan emrindeki Xi’nin, Şiveylerin ve diğer halkların şeflerini, birkaç düzineyi, bir araya çağırdı.[9] Kül Tegin yazıtı Şiveyleri anmaz.[10]

Bir Uygur başvezir, bir Tang prensesine, Uygur kağanıyla evlenecek olan prensese eşlik etmek için bin adamla Zhenwu’ya gitti. Şiveyler onu orada yağmaladı ve o çarpışmada öldü.[11] Xin Tangshu bir yıl belirtmez. 788 yılı, Uygurlar hakkında bir modern anlatımdan alınmıştır.[12]

Şiveyler ve son Uygurlar

Tang Taihe’yi Ögä’dan geri aldıktan sonra Uygur kağanı yaklaşık 400 li kuzeydoğuya kaçtı ve Hejie Şiveylerinin yanında konakladı.[13] Kız kardeşini Şiveylere eş olarak verdi ve kendini onların himayesine bıraktı.[13] Kezhili adlı bir tegin iki boyla kuzeydoğuya, Büyük Şiveylerin yanına gitti.[13] Xin Tangshu kağanın sığınağını Kara Arabalar olarak verir. Kaynaklar iki adın birbirine nasıl bağlandığını söylemez.[11]

Ögä’nın halefi E-nie dokuz atlıyla batıya kaçınca, geride kalan Uygurlar, yaklaşık beş yüz prens ve ileri gelen, Şiveylere yöneldi. Şiveyler onları, yedi Şivey boyunun her birine bir pay olacak biçimde yedi parçaya böldü.[3] Kırgızlar öfkelendi. Vezirleri Apa güneybatıdan, bildirildiğine göre 70.000 kişiyle geldi. Şiveyleri yendi ve Uygurları çölün kuzeyine geri götürdü.[3] Kaynak eserler, Kırgız veziri Apa’nın yürüyüşünü Mart 848’e tarihler.[14] Bazı araştırmacılar, Kırgızların Şiveylere ulaşmış Uygurlara saldırdığını ve bir kısmını kuzeye götürdüğünü söyler.[15]

Daha sonra Qidan guo zhi’nin, Abaoji’nin Moğolistan’a yürüyüşünü Şiveylere ve Curçenlere karşı bir ceza seferiyle açtığı söylenir.[16] Kıtanların Şiveylere ve Xi’ye karşı seferleri 901’e tarihlenmiştir.[16]

Dil ve soy

Kaynak eserler Şiveyleri Kıtanların kuzeyine, doğu Moğolistan’a ve Heilongjiang’a yerleştirir. Onları sığır, at ve domuz yetiştiren, adet olarak koyun yetiştirmeyen yarı göçebeler olarak tanımlar.[17] Onları Kıtanların çevresinde Moğol dillerinden birini konuşan bir halk sayar.[15] Wei Shu onların dilini Kıtanların ve Kumo Xi’nin dili olarak verir. Tongdian ise Güney Şiveylerin dilini Mohe dili olarak verir.[18]

Üç özdeşleştirme açıktır. Birincisi, Göktürk yazıtlarındaki Otuz Tatar’ı, yani Otuz Tatarları Şiveylerle, Toquz Tatar’ı, yani Dokuz Tatarları ise Güney Şiveylerle bir sayar.[19] Kanıtı Tatarlar maddesi verir. İkincisi, Jiu Tangshu’nun sekizinci yüzyıl olaylarıyla ilgili olarak andığı, Şiveyler arasındaki Mengwu’yu Monggol biçimi olarak Moğollarla bir sayar. Bu özdeşleştirmeye bir itiraz, adı Mangut sayar.[20] Üçüncüsü, Siyenpi ile Şivey adlarını, kimsenin açıklamadığı Serbi ya da Sirvi diye yazılan tek bir adın iki lehçe biçimi sayar.[21]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  2. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  3. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  4. ^ a b c d e f Wei Shu, juan 100
  5. ^ a b Wei Shu, juan 12
  6. ^ Tongdian, juan 200
  7. ^ Tongdian, juan 200; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  8. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  9. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 180
  10. ^ Kül Tegin inscription
  11. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  12. ^ Mackerras 1972, p. 96
  13. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  14. ^ Drompp 2005, p. 156
  15. ^ a b Golden 1992, p. 163
  16. ^ a b Golden 1992, p. 183
  17. ^ Golden 1992, p. 184
  18. ^ Wei Shu, juan 100; Tongdian, juan 200
  19. ^ Golden 1992, p. 145
  20. ^ Golden 1992, p. 283
  21. ^ Golden 1992, p. 68

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Michael R. Drompp, Tang China and the Collapse of the Uighur Empire: A Documentary History (2005)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Kişiler
Apa (Kirghiz Chancellor) · Ögä Khan
Muharebeler ve olaylar
Kirghiz campaign against the Shiwei (848)
Halklar
Heichezi · Tatars
Kurumlar ve Unvanlar
Wagons of the Steppe Peoples
Gelenekler ve eğlenceler
Wooden Horses

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Shiwei.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/shiwei/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026