Şamanizm

Şamanizm, modern araştırmanın, trans hâline girip başkaları adına ruhlarla ilişki kuran bir ayin uzmanının işine verdiği addır. Uzman hastaları iyileştirir, kaybolanı bulur, yılın neler getireceğini önceden bildirir ve zararlı güçleri kovar.^[1] Sözcük Türkçe değildir. Tunguzcadan gelir. Altay Türkleri uzmana kam der.^[2]

Tengricilik şamanizmden doğmuştur. Şamanizm, kağanlıkların gök dininin üzerinde yükseldiği temeldir. Türk halkları, şamanın merkezde durduğu toplumlardan Tengri’ye bakan toplumlara geçti. Göktürk kağanlarının inancı, şamanist atalarının inancından doğdu ve bu sırada daha gelişmiş, daha karmaşık ve daha hiyerarşik hâle geldi.^[3]

İkisinin birbirine nasıl bağlandığı konusunda görüşler ayrılır. Biri şamanizmi eski Türk dininin kendisi sayar.^[4] İkincisi önce şamanizmin ne olduğunu sorar: bir din, bir dinin bir parçası ya da gerektiğinde yapılan bir dizi eylem. On dokuzuncu yüzyıl gözlemcilerini bu soruda bölünmüş bulur.^[5]

Kanıt, aralarında yüzyıllar bulunan katmanlar hâlinde durur. Çin ve Bizans kayıtları uzmanı adlandırır ve tek tek ayinleri anlatır. Kağanların yazıtları onu hiç adlandırmaz. Türkçe metinler kam sözcüğünü on birinci yüzyıldan itibaren kullanır. Gezginler ve etnograflar davulu, kaftanı ve yolculuğu on sekizinci yüzyıldan itibaren ayrıntılı biçimde anlatır. Yirminci yüzyılda uygulama Sovyetler Birliği’nde bastırıldı. 1990’lardan beri yeniden canlandırılıyor. On dokuzuncu yüzyıl gözlemcileri, Kuzey Asya’nın bütün Tunguz, Moğol ve Türk kabilelerini şamanizmin eski müritleri arasında saydı.^[6]

Yazılı kayıttan önce

Tunç Çağı’ndan ya da erken Demir Çağı’ndan hiçbir metin, bozkırda bir şaman ayinini anlatmaz. Elde görüntüler, mezarlar ve birlikte görülme örüntüleri vardır. Araştırmacılar bunları son yüzyılların uygulaması üzerinden yorumlar.

Bir anlatım şamanizmin kökenini, bütünüyle olmasa da kısmen, kuzeyin büyük ormanlarına yerleştirir. Şamanizmi, Türk halklarının sonradan benimsediği dinlerin altındaki bir katman sayar.^[7] İkincisi, renklerin yönlerle eşleştirilişinde görüldüğü gibi, hem erken Çin uygarlığında hem de Asya Hunlarının dünyasında şamanik bir alt tabaka bulur. Bu alt tabakayı erken Tunç Çağı’na, hatta Neolitik’e kadar götürür.^[8] Üçüncüsü, Tuva kaya oymalarını yirminci yüzyıl Tuva şamanlarının başlıklarının yanına koyar. Benzerliği, bir bağı yadsıyamayacak kadar çarpıcı bulur ve maskeleri ile başlıkları şaman atalarının görüntüleri sayar.^[9] Davulun kaftandan eski olduğu kabul edilir, çünkü davulun birkaç Türk, Moğol ve Tunguz dilinde ortak bir adı vardır, kaftanın ise yoktur.^[10] Bunların hiçbiri bir ayini tarihlemez. İlk Çin kayıtlarından önceki dönem için uygulamanın yaşı kayda değil, yoruma bağlıdır.

MS ilk yüzyıllara ve beşinci yüzyıla ait buluntular da aynı biçimde yorumlanır. Kuban kıyısındaki Ust-Labinskaja’da yağmalanmış bir Sarmat mezarında ağaç ve kuş, dağ keçisi ve geyik biçiminde yaldızlı bronz figürler vardı. Bu mezar bir şamanın mezarı olarak yorumlanmıştır. Başka bir yoruma göre mezar, gömü için yapılmış nesnelerle gömülmüş bir adama aittir.^[11] Kuzey Tanrı Dağları’ndaki Karagalyk’ta bir kadın mezarından çıkan, hayvanlara binen kanatlı figürlü altın alın tacı, şamanlık yapmış soylu bir kadının başlığı olarak yorumlanmıştır.^[12] Kore’deki Silla mezarlarında bulunan taçların ve kuş kanatlı başlıkların şaman başlığını taklit ettiği kabul edilir.^[13] Üç yorumun hepsi Sibirya halklarının sonraki kayıtlarına dayanır. Hiçbiri bir ayini tarihlemez.

Asya Hunları

Han Shu, Asya Hunlarından bir ayin uzmanının rol aldığı tek bir olayı içerir. Li Guangli, Asya Hunlarına geçmiş bir Han generaliydi. Han’dan kaçan Wei Lü, şanyunun ona gösterdiği iltifata içerlemişti. Şanyunun annesi hastalanınca Wei Lü, Hu’lardan bir wu’ya (胡巫) ne söyleyeceğini öğretti. Wu şunu bildirdi: önceki şanyu öfkeliydi, çünkü Asya Hunları bir seferden önce kurbanlarında Li Guangli’yi sunacaklarına yemin ederlerdi ve şimdi bunu yapmıyorlardı. Asya Hunları generali yakalayıp kurban etti. Aylarca yağmur ve kar yağdı, sürüler öldü, salgın çıktı ve tahıl olgunlaşmadı. Korkuya kapılan şanyu, ölen adam için bir tapınak yaptırdı.^[14] Han Shu uzman için bir Asya Hun sözcüğü vermez.^[14]

Wu, Asya Hun devletinde yüksek bir makamda duran bir kam olabilir. Bir başkası, öldürmeyi Asya Hun hükümdarlık merkezine bunu telkin eden yabancı ya da Çinli bir wu’nun işi olarak açıklar.^[15] Shiji, beşinci ayda Asya Hunlarının Longcheng’de büyük bir toplantı yapıp atalarına, Gök’e ve Yer’e, hayaletlere ve ruhlara kurban sunduğunu söyler.^[16]

Hunlar, Gaocheler ve Rouranlar

Attila çağının yüksek rütbeli iki Hunu, Atakam ve Eskam, adlarında kam taşır ve bu, şaman için kullanılan Türkçe sözcüktür. Bu kanıta göre Hunların şamanları vardı. Uzmanlar Hun toplumunun üst tabakasında yer almış görünür. Aynı anlatım, Hunların ne yaptığı konusunda sonraki bozkır halklarından sonuç çıkarmaya karşı da uyarır.^[17] Hun çağının prens mezarları buna silahlarda ve koşum takımlarında neredeyse tek hayvan figürü olan bir yırtıcı kuş ekler. Bir çift şakak süsünde kuşlu bir ağaç da görülür. Kimileri bunda dünya ağacına ve şamanlara bağlı bir kartal kültü görür.^[18]

Wei Shu, Gaocheler’in yıldırımın düştüğü bir yerde yaptığı bir ayini anlatır. Yıldırım düştükten sonraki sonbaharda bir koç gömer, ateş yakar ve bıçaklarını çekerlerdi. Kadın bir wu (女巫), metnin Çin’in arınma ayinleriyle kıyasladığı dualar okurdu. Sonra o yerin çevresinde yüz kez atla dönerlerdi.^[19] Yıldırım töreni, şamanik görevde bir kadını gösterir.

Aynı bölüm Rouranlar arasında Diwan’dan söz eder. 508’den 520’ye kadar hüküm süren Chounu zamanında, Wuyin boyundan bir adamın karısı olan, yirmi yaşlarında bir kadın hekim ve büyücü (醫巫) olarak çalıştı ve ruhların yardımına sahip olduğunu ileri sürdü.^[19] Kağanın bir oğlu kaybolunca, onun gökte olduğunu ve onu aşağı çağırabileceğini söyledi. Kağan ile annesi büyük bir bataklığa çadır kurdu, yedi gün oruç tuttu ve göğe dua etti. Bir gecenin ardından çocuk çadırdaydı. Diwan’ı Kutsal Kadın ilan ettiler ve Chounu onu katun yaptı. Yıllar sonra çocuk hiç gökte bulunmadığını söyledi. Diwan’ın evinde yaşamıştı ve ona ne söyleyeceğini Diwan öğretmişti. Diwan çocuğu kötüledi ve Chounu onu gizlice öldürttü. 520’de kağanın annesi Diwan’ı boğdurttu.^[19]

Sonraki anlatımlar, 155’te Balkaş Gölü yakınında bir Siyenpi ordusunu geri çevirmek için önce yağmur, sonra kar çağırdığı söylenen Yueban şamanlarını ekler. Avarlar arasında ve 1201’de Naimanlar arasında paralellikler de ekler.^[20] Bu türden hikâyeler, aksi hâlde açıklanamaz görünecek olayları açıklar.^[20]

Göktürkler

Sui Shu, Göktürklerin ruhlara saygı gösterdiğini ve wuxi’ye güvendiğini söyler (敬鬼神，信巫覡). Ayrıca âdetlerinin genel olarak Asya Hunlarınki gibi olduğunu ekler.^[21] Zhou Shu, kurttan doğan Nishidu’yu anlatır. Nishidu rüzgârı ve yağmuru çağırabiliyordu. Yaz ruhunun ve kış ruhunun kızları olduğu söylenen iki kadınla evlendi.^[22] Rüzgâr ve yağmur üzerindeki güç, Türk ve Moğol şamanlarının bir özelliği olarak görülmüştür. Bu gücü, yağmur taşlarına olan inançla ilişkilendirir.^[23]

Zhou Shu üç ayin kaydeder. Kağan her yıl soyluları atalar mağarasında kurban sunmaya götürürdü. Beşinci ayda bir nehir kıyısında toplanıp gök ruhuna kurban sunarlardı. Göktürklerin 勃登凝黎 dediği çıplak yüksek bir dağ, yerin ruhuydu. Bu ayinler kurban ve takvim döngüsüne aittir.^[22] Metin bunları kimin yaptığını söylemez.^[22] Yeni bir kağanın tahta çıkarılışında soylular onu bir keçe üzerinde yükseltir, güneşle birlikte dokuz kez döndürürdü. Boynuna bir ipek kordon, neredeyse bilincini yitirene kadar çekilirdi. Sonra ona kaç yıl hüküm süreceği sorulurdu.^[22] Bir anlatım keçe üzerinde yükseltilmeyi güçlü şamanik imaları olan bir ayin olarak görür.^[24]

Zemarkhos’un Roma elçiliği 569’da kağan tarafından kabul edilmeden önce arındırıldı. Bunu Menandros bildirir.^[25] Raporun kötülük kovucuları dediği Göktürk adamları eşyaları yere koydu ve tütsü yaprakları yaktı. Kendi dillerinde sözler mırıldandı, çan çaldı ve davul vurdu. Kendilerinden geçerek cinleri kovdular. Sonra Zemarkhos’un kendisini alevin içinden geçirdiler. Bu, bir ateşle arınma ayinidir.^[25] Bir Göktürk ayininin görgü tanığı tarafından yapılmış tek anlatım budur. Davul ve çan, anlatımın adlandırdığı araçlardır. Demir çıngırak ve çanlı bir davul, Altaylı şamanın on dokuzuncu yüzyılda elinde tuttuğu şeydir. Benzerlik bir araç türünü gösterir, bir soyu değil.

Aşide boyundan bir kadın, An Lushan’ın annesi, falcılık yapan bir wu diye anılır. Oğluna dair Tang anlatımlarında, Göktürklerin savaş tanrısı Yaluoshan’a bir çocuk için dua etti.^[26]

Kağanların kendi anıtları kamdan hiç söz etmez. Yazıtlar, kağanların Tengri’nin buyruğuyla ve kendi Kut’larıyla nasıl tahta çıktığını anlatır. Anlatıda hiçbir insan ayin yöneticisi görünmez.^[27] Kağanlıkların hiçbir yazıtı uzmanı adlandırmaz.^[27][28] Bu sessizlik bilinçli olabilir. Kağanlar kendi göğe çıkışlarını uzun uzun anlatır ve metinler böylece şamanın, ne evrende yolculukta ne de görünmeyenin bilgisinde kağana üstün olmadığını gösterir.^[29] Aynı anlatım, kağanın ölümü için kullanılan fiilin uça bar-, yani uçarak gitmek olduğunu belirtir. Bu fiil Türk ve Uygur yazıtlarında yalnız çok yüksek kişiler için, kağan ile kardeşi Kül Tegin için geçer. Kül Tegin dışında konuşan her zaman bir oğul ya da küçük kardeştir. Anlatım fiili, ruhun kuş biçimli olduğu ve bedenden uçarak ayrıldığı inancıyla ilişkilendirir ve bir satırı, bir hükümdarın ölümsüzlüğünün Gök’te olduğunu gösteren bir satır sayar.^[30] Yenisey taşları, kanıt zayıf olsa da, o kadar suskun değildir. Bunlarda bel sözcüğü tengri’nin yanında durur. Muhtemelen şamanların saydığı bir ruhtur ve Orhun taşlarında yoktur.^[31] Uyuk-Arkhan yazıtında bir şaman seansının izi bulunmuştur. Bu yazıtta konuşan biri, ölmüş bir adamın ruhuyla annesine geldiğini ve yeryüzüne indiğini söyler. Aynı yorum, Uibat’tan bir yazıtın “evrenin üç katını geçti” satırını bir şamanın mezar yazısı sayar. “Üç kat” diye çevrilen sözcük “üç kez” anlamına da gelebilir, bu yüzden bu yorum kesin değildir.^[29]

Uygurlar ve Kırgızlar

765’te Uygurların bir ordusu, yanında iki şamanla Tang sınırında Jingyang’a geldi. Oysa Uygur yönetimi iki yıl önce Maniheizm’i benimsemişti.^[32] Jiu Tang Shu, Uygur beylerine şunu söyletir: şamanlar güvenli bir yolculuğu önceden bildirmişti. Bu yolculukta Tang birlikleriyle savaşmayacak, büyük bir adamla karşılaşıp geri dönecekti. Büyük adam Tang generali Guo Ziyi’ydi. Guo Ziyi miğferini ve zırhını çıkardı ve onları karşılamaya tek başına at sürdü. Beyler Tang’ın ipek armağanını şamanlarla paylaştı.^[33] Günler sonra, Lingtai’deki savaştan önce Uygur şamanları rüzgâr ve kar çağırdı. Tibetliler dondu ve yayları ile okları işe yaramaz oldu.^[34]

Xin Tang Shu, Kırgızlar hakkında, kağanlıklarında yalnızca su ve ot ruhlarına kurban sunduklarını, kurban için belirli bir zaman tutmadıklarını ve şamanlarına 甘 (gan) dediklerini söyler.^[35] Karakter, Türkçe kam sözcüğünü karşılar.^[36][37] Daha sonraki bir inceleme, Radloff’un Hakas Kırgızları arasında kam için kan biçimini kaydettiğini ekler ve Uriankhailerin Bö-khan denen ilk şaman hakkında bir efsanesini verir.^[38] Mervezî’nin on ikinci yüzyıla ait coğrafya eseri, faghīnūn denen bir Kırgız halk adamını da ekler. Adam her yıl belirli bir günde çağrılırdı. Şarkıcılar ve çalgıcılar içmek ve ziyafet çekmek için çevresinde toplanırdı. Topluluk iyice coşunca adam bayılır ve nöbet geçirmiş gibi yere düşerdi. Sonra gelecek yılı önceden bildirirdi: bol ya da kıt ürünü, yağmuru ya da kuraklığı. Halk ona inanırdı.^[39]

Uygurlar, şamanizmin yerine ahlak kuralları olan bir dini bir halk olarak benimsediği bilinen ilk Türk halkıdır. Sekizinci yüzyıl ve öncesi için bütün bir Türk halkının Budizm’i ya da Hıristiyanlığı kabul ettiği bilinmez. Şamanların inancında bir adamı öldürmek, öldürenin öteki dünyada işine bile yarayabilirdi. Maniheizm’de yalnız öldürmek değil, hayvan etini yemek de yasaktır.^[40]

Kam

Kağanların yazıtları kam sözcüğünü kullanmaz. Onu kullanan Türkçe metinler on birinci yüzyıla ve sonrasına aittir. 1069 tarihli Kutadgu Bilig sözcüğü iki kez kullanır. Hekimi, sözlerle ve büyülerle iyileştiren kamın karşısına koyar.^[41] 1303 tarihli Codex Cumanicus kam katun kisi’yi kadın büyücü, kamlik etermen’i “bir büyü yapıyorum” diye açıklar.^[41] Atakam ve Eskam adlı iki Hun’un adları sözcüğü içeriyorsa, sözcük bu metinlerden daha eskidir.

Göktürk dönemi için kam, doğumlarda, cenazelerde ve şölenlerde ayinleri yürüten bir şifacı olarak tarif edilir. Kam erkek ya da kadın olabilirdi ve asıl alanı bitkisel tıptı.^[42] Kamın siyasi bir rütbesi yoktu. Yazıtlar, Asya Hunları ile Rouranlara dair Çin kayıtlarının ve Attila’nın Hunlarına dair raporların aksine, siyasi işlerde hiçbir kamdan söz etmez.^[43] Göktürk anlatımında kağanı gök yapar ve hiçbir rahip ona taç giydirmez.^[27]

Etnografik kayıt

On sekizinci yüzyıldan itibaren gezginler ve araştırmacılar Sibirya şamanlarını anlattı. Pallas ve Krasheninnikov şamanın giysisine ve davuluna özel dikkat gösterdi.^[44] On dokuzuncu yüzyılda Radloff, Altay’ın Altaylıları arasında çalıştı ve kamlarının ayinlerini kaydetti. Raporlar ayrıntılıdır. Kendi dönemlerinin Sibirya’sı için kanıttır.

Altay

Altaylı kam ayinde, hayvan kürkünden bir önlüğü olan açık bir kaftan ve kara orman tavuğunun tüyü takılı kırmızı bir başlık giyerdi. Kara Orman Tatarlarının, Şorların ve Teleutların kamlarının ise özel bir giysisi hiç yoktu.^[45] Kaftan ayin için önemli değildi. Davul önemliydi. Davul olmadan büyünün gücü yoktu, ancak bir kam onsuz da dua edip kehanette bulunabilirdi.^[46] Çağrı bir hastalık olarak gelirdi.^[47] Müstakbel kam nöbetlere ve çığlıklara tutulurdu. Atalarının gücü içine geçince şamanlık yapmak zorundaydı. Reddederse aklını yitirir, çılgın bir deliliğe düşer ya da kısa sürede ölürdü.^[45]

At kurbanında kam yükselişi canlandırırdı. Tapty adlı huş ağacının çentiklerinden yukarı çıkar ve kurban edilen hayvanın ruhunu temsil eden bir eyer örtüsüyle kaplı tabureye otururdu. Her basamakta, göğün bir katmanını yarıp geçtiğini göstermek için davulla yere vururdu. Huşun ve ateşin çevresinde koşar, gök gürültüsü ve şimşek sesi çıkarırdı.^[48] Üçüncü gökte hayvan yorulmaya başlardı. Kam bir kaz çağırır ve ona binerdi.^[49] Yedinci gökte Güneş’e eğilir ve ona anne diye seslenirdi. Kam ne kadar güçlüyse o kadar yükseğe çıkardı: sekizinci ve dokuzuncu göğe ve ötesine, onuncu, on birinci ve on ikinciye. Buna gücü yetenler azdı. En üstte Ülgen’e seslenirdi.^[50]

Kam aşağıya da inerdi. Bir ayinde, Erlik’in yeraltı dünyasına at sürdüğünü göstermek için davulunda toynak seslerini taklit ederdi. Bu yolculuğun şarkısı Altay dağlarını, Çin çöllerinin kızıl kumlarını, sarı bir bozkırı, soluk bir bozkırı ve göğe dayanan demir bir dağı aşar. Yalnızca bir kılla köprülenmiş bir denize varır. Armağanlarla yatıştırılması gereken köpeklere varır. Kamı kötü kokulu kara bir böcek diye karşılayan ve bir kadeh şarapla yola getirilen Erlik’e varır. Kam, atıyla değil bir kazla döner.^[51] Altaylılar falcıları da tanırdı (belirtiler ve fal). Havayı bir taşla yöneten yadachi’yi de tanırlardı. Yadachi bunun için sahip olduğu her şeyi vermek zorundaydı.^[52]

Yakutlar

Yakut şamanı, yani oyun, geceleri ateşin başında çalışırdı. Gmelin’in gördüğü bir kamlanie, huş kabuğundan bir yurtta gerçekleşti. Uzun kara saçlı bir adam olan şaman, demir sarkıtlı bir kaftan ve tören için işlenmiş çoraplar giydi. Yüzü güneybatıya dönük oturdu ve davul çalıp bağırmaya başladı. Fırladı, vuruşlar hızlandı ve sonunda bayılıp düştü. İki reis onu yakaladı, çünkü çılgınlık içindeyken yere düşerse bütün halkın başına felaket gelirdi. Sonra kehanette bulundu. Ardından hiçbir şey hatırlamadığını söyledi.^[53]

İyi bir Yakut kaftanı 35 ila 40 pound demir taşırdı. Her levhanın ve çanın kendi adı ve anlamı vardı. Yakutlar kaftana şamanın atı derdi. Demiri döven, soydan gelen demirci yarı büyülü bir yere sahipti. Kolıma bölgesinden bir atasözü, demircinin ve şamanın aynı yuvadan olduğunu söyler.^[54]

Hakaslar ve Tuvalar

Minusinsk havzası’nın Hakasları olan Minusinsk Tatarlarından bir şaman, yüzü örtülü olarak fotoğraflanmıştır. Basılı alt yazı, şamanlık ederken yüzünün örtülü olduğunu söyler. Bir lama, bir koleksiyoncuya o bölgeden bir davulun üzerindeki resmi açıkladı. Aşağıda yıllık kurbanların çevresinde yapıldığı zengin bir huş, Ulu-han ülkesinde iki ağaç ve ona hizmet eden beyaz ve kara kurbağalar vardı. Yukarıda kutup ışığı, güneş, şamandan şeytanlara ulak olarak uçan iki kara kuş ve Ulu-han’ın atları vardı.^[55]

Tuva’da asa davuldan önce gelirdi. Yeni bir şaman önce kırmızı boyalı huştan bir asa alırdı. Davulu ise ancak iyi bir şaman olunca, “davula binebildiği” zaman alırdı. Bazıları ömür boyu asaya bağlı kaldı ve davulu olanlar kadar güçlüydü.^[56] Tuvalı bir araştırmacı şamanları güçlerinin kaynağına göre ayırır: şaman atalar, yer ve su ruhları, gökler ya da kötü ruhlar. Gökten gelen şamanlar, yani tengri boo, güçlerini gökten, bir gökkuşağından ya da şimşekten alır. Yer ve su ruhlarının şamanlarının ise eski Türk doğa saygısının anısını koruduğu kabul edilir. Bu, yazıtların kutsal Yer-Su’sunu hatırlatır.^[57] Şaman yardımcı ruhlarını ıslık gibi bir gırtlak şarkısıyla çağırırdı. Ruhlar gelmezse hayvan seslerini taklit ederdi.^[58] 1958’de yaşlı bir kadın şaman, çatısı kaldırılmış bir yurtta bir film için şamanlık etmeyi kabul etti. Kameradan bütünüyle habersiz kaldı, üç buçuk dakika boyunca kusma nöbetleri geçirdi ve sonra kaskatı yattı.^[59]

Kazak baksa

Radloff on dokuzuncu yüzyılda, İslam’ın Türk halkları arasında şamanizmi büyük ölçüde kökünden söktüğünü buldu. Eski dinin açık izleri tek tek göçebe kabilelerde kalmıştı, ancak Radloff ayrıntılı olarak yalnızca Kazaklar hakkında rapor verebildi. Baksa, dindar bir Müslümandan saçı ve başlığıyla ayrılırdı. Davul kullanmazdı. İki telli bir at kılı kemanı olan kobus’u çalar ve çanlarla ve demirle asılı bir asayı sallardı.^[60] Kendinden geçer, kızgın demiri tutar ve seyircilere bağırırdı: “Bakmayın! Ruh gözlerinizi büyülüyor.” Radloff bu hünerleri bir hokkabazın numaraları saydı.^[61] 1870’lerde bir Rus gezgin bu karşıtlığı doğruladı. Kırgız baksy gündüz çalışırdı: davulsuz, özel bir giysi ve dans olmadan, telli bir çalgıyla. Aralarında kadın yoktu. Uriangkhai şamanı ise geceleyin davul, dans ve kostümle çalışırdı.^[62] Kazak baqsy, modern yazıda, trans hâline girmek için qyl-qobyz kemanını çalan bir halk şifacısı olarak anlatılır. Bu şifacı trans içinde ruhlarla konuşur ve onların yardımını ister.^[63]

Tunguzlar ve Amur

Tunguzlar, şaman sözcüğünün geldiği halktır. Tunguz kaftanının sırtında, göğsünde ve kollarında hayvan biçimli demir sarkıtlar asılıdır. Bunlar her harekette şıngırdar.^[64] Gmelin, demirle süslenmiş bir önlük ve çorap giyen bir Tunguz şamanı gördü. Başlık takmıyordu, çünkü eskisi yanmıştı ve ruhlar ona yenisini vermemişti.^[65]

1890’lardan kalma fotoğraflar, Tunguz halklarından biri olan Amur Nanaylarının şamanlarını çerçeve davullarıyla gösterir.

İslam ve Budizm altında

İslam ve Budizm şamanizme son vermedi. Sibirya Tatarlarının İslam’ı ve Buryatların Lamacılığı şamanik uygulamayla karışmıştır. Rus Ortodoksluğu ise Yakutlar arasında şamanizmin üzerinde ince bir cila oluşturur.^[66] Mollalar ve lamalar büyük ölçüde şaman olmak zorunda kaldı.^[67] Türk halkları arasında kamın yerinin İslam’ın azizleri ve kutsal adamları olan erenlere ve evliyalara geçtiği söylenir.^[68]

Sovyet dönemi ve sonrası

1892 ve 1924 tarihli iki özet, şamanizmi ölmekte olarak niteler. Şamanizmi Sibirya halkları arasında can çekişen, doğduğu inançlarla birlikte ölmeye mahkûm ve hızla kaybolan bir şey olarak anlatırlar.^[69] Tuva’da 1931 sayımı 725 etkin şaman saydı: her yirmi haneye bir şaman.^[9] Sonra zulüm geldi. Tuvalı araştırmacı Mongush Kenin-Lopsan, ünlü bir kadın şaman olan ninesinin 1934’te hapse atıldığını, kırklı yılların ortasında yeniden tutuklandığını ve hapiste öldüğünü anlattı.^[70] Ellili ve altmışlı yılların Tuvalı araştırmacıları şamanizm üzerinde çalışmadı ya da çalışmalarını gizli tuttu. Davul çalmak korku nedeni oldu. 1978 tarihli bir makale, Tuva’da şamanizmin önemini tümüyle yitirdiğini bildirdi.^[71]

Canlanma Sovyetler Birliği’nin çöküşünü izledi. Tuva Şamanları Derneği Dungur (“davul”), 21 Ekim 1992’de kuruldu ve ardından tescil edildi.^[72] 1993’te Foundation for Shamanic Studies, Kenin-Lopsan’ı Yaşayan Şamanizm Hazinesi ilan etti. Tuva hükümeti şamanizm için bir bilimsel merkez ve Kızıl’da şamanların şifa uygulayabileceği bir merkez kurdu.^[73] Tuva’da 1937’den önce 700’den fazla etkin şaman vardı.^[74] 1996’da Dungur’un kartlı 37 üyesi ve her ilçede genç şamanlar vardı.^[74] 1996’da bir sabah Dungur binasında bekleyen on kadar kişinin çoğu hasta değildi. Geleceği öğrenmek ya da bir arınmaya katılmak istiyorlardı.^[75] Canlanan uygulamaya, geleneksel koşullardan farklı koşulların biçimlendirdiği, gerçekten yirminci yüzyıl sonuna ait bir olgu denmiştir.^[76] Kendine Tengricilik diyen hareket aynı on yıllara aittir ve Tengriciliği yaratan araştırmaya dayanır.

Şamanizm ve Tengricilik

Şamanizmi Tengriciliğin temeli sayan anlatımda, Türk halkları şamanist toplumların üzerine kurarak Tengrici toplumlar oldu. Yazıtlar bir kamın bir kağana taç giydirdiğini hiç göstermez. Aşina kağanları kendilerini hükümdar yaptı ve bir kama ihtiyaç duymadı. Bu, şamanist bozkır savaşçılarından Tengrici bozkır savaşçılarına gelişmenin bir işareti olarak anlaşılır.^[77] Kam, siyasi rütbesiz, şifacı ve ayin koruyucusu olarak halkın arasında kaldı.^[42]

Bunun yanında başka görüşler de vardır. Biri, Göktürk kağanlarının ve boylarının şamanist olduğunu savunur. Ancak yakın dönem Altaylıların ve Yakutların şamanizminin eski Türk dininin tamamını temsil edemeyeceğini ileri sürer, çünkü büyük kağanlıklar kuran Türklerin daha gelişmiş bir dünya görüşü vardı.^[4] İkincisi şamanizmin ne olduğunu sorar. On dokuzuncu yüzyıl gözlemcileri onu bütün yerli halklarda ortak ilkel bir din biçimi saydı. Başkaları onu kötü ruhları savuşturmak için uygulanan Kuzey Asya kültünün bir biçimi ya da bütün Kuzey Asya’nın ortak ürünü saydı.^[78] Yakutlar Rus hükümetine şamanizmin kendi inançları olmadığını, belirli durumlarda başvurulan bağımsız bir eylemler bütünü olduğunu bildirdi.^[67] 1924 tarihli bir tanım şamanizmi belirli bir din değil, doğaya dair animist görüşe dayanan bir dinî tutum olarak adlandırır. Bu görüş Sibirya’da çok tanrılı ve çok ruhlu tam bir dinin temel bir parçasını oluşturur.^[79]

Milli-tarihçi bir yorum daha ileri gider. Şamanizmi bir Türk inanç sistemi olarak değil, bir büyü meselesi olarak alır ve totemciliği devletin inancı olarak reddeder.^[80]

Katmanlar birkaç noktada birbirine değer. Menandros’un anlattığı yabancıların ateşle arındırılmasının, Başkurtlar ile Kazakların hastaların çevresinde dolaştırdığı yanan bezde ve Anadolu’daki alazlama’da bir karşılığı vardır.^[81] Hava denetimi yinelenir. Nishidu’da, 765’in Uygur şamanlarında, taşıyla Altaylı yadachi’de ve halktan kişilerin söylemesi, rüzgâr, fırtına ya da kar getirmesin diye yasak olan Tuva ıslık şarkısında görülür.^[82] Böyle bir motif bir benzerliği gösterir, bir soyu değil.

Gökyüzünün adı şamanların kendi sözlerinde geçer. Buryat anlatımlarında tengriler, insanları yaratan batının iyi ruhlarıdır. Bu ruhlar insanlara, doğunun kötü ruhlarına karşı yardım için, bir kartal ile bir Buryat kadınının çocuğu olan bir şaman verdi.^[83] Yirminci yüzyılda Tuva’da ağır hasta bir kişi için kurbanı yöneten bir şaman, gök efendisine boz bir at, dağın ruhuna doru bir at sundu.^[9] Etnografların şamanizmi devletsiz küçük topluluklardan gelir. Yazıtların Göktürkleri ise bir imparatorluğun hükümdarlık merkeziydi. Birinin ötekini sürdürüp sürdürmediği gösterilmemiştir.

Davul, kostüm ve üç dünya

Sibirya’da şaman nerede varsa davul vardır. Davul şamanı üst dünyaya taşır ve sesleriyle ruhları çağırır.^[44] Altay davulu, tüngür, üç ya da dört inç genişliğinde ve yaklaşık bir arşın uzunluğunda, tabaklanmış maral derisiyle kaplı oval bir ahşap çemberdir. İçeride, uzun eksen boyunca, kollarını açmış bir adam biçiminde bir sap durur: davulun efendisi. Yuvarlak bir başı, düğme gözleri ve bacak olarak iki eğik ahşap parçası vardır. Bir tel kollarını oluşturur ve davul sallanınca şıngırdayan demir çubukları ve çanları taşır. Şamanın atalarına kutsal kırmızı ve mavi kumaş şeritler sapta asılıdır.^[46]

Derinin dış yüzünde kırmızı figürler vardır. Üst kısım gökyüzüdür: ortasında güneş ve ay, üstlerinde yıldızlar. Aşağısı yerdir: iki yanda ağaçlar, düşen bir adam, atlı bir binici, hayvanlar ve kuşlar. Şaman atları kurban atları, kuşları kazlar ve kartallar, atlıyı şaman ve ağaçları tanrılara kutsal huşlar diye adlandırdı.^[46] Başka davullar dünyayı yatay bir çizgiyle üst ve alt kısma böler.^[84]

Yakut raporları kaftana şamanın atı der. Buryat şamanı üst ve alt dünyalara at başlı iki asa üzerinde gider. Davulun da onun uçtuğu at olduğu söylenir.^[85][86] Kostümün sesleri, kuş çığlıkları, esen hafif rüzgârın hışırtısı ve hayvan sesleri, davulun ve ilahinin üzerine yattığı bir ses ortamı oluşturur. Bu ortam şamana ve dinleyicilere iç dünyaya girmede yardımcı olur ve şamanı yolculukta taşır.^[58]

Kamçadalların raporları levhayla tam uyuşmaz. İki on sekizinci yüzyıl gezgini, Kamçadalların dar anlamda şamanları, özel bir şaman giysisi ve davulu olmadığını savundu.^[87] Teçhizat ve giysi halktan halka değişir. Levha bunlardan hiçbirini temsil edemez.

Altay ayininin evreni, katmanlı göklerin evrenidir. Şaman gök katmanlarını tırmanır ve en üstte Ülgen’e seslenir. Erlik yolculuğunda dağları, bozkırları, bir denizi ve köpeklerin bekçilik ettiği bir kapıyı geçer. Üstte Ülgen, altta Erlik ve ekseni huş ya da direk olan bu katmanlı dünya, son üç yüzyılın etnografyasından bilinir. Sonraki yazarların kurduğu biçimiyle Türk mitolojisine aittir.^[88] Üç dünya, dünya ağacı ve Erlik o katmana aittir. Eski Türk metinleri ölülerin efendisini Erklig adıyla bilir. Yazıtlar üstte mavi göğü, altta kahverengi yeri, aralarında insan oğullarını adlandırır.^[27]

Adlar

• kamqamEski TürkçeDīvān Lughāt al-Turk
• kamlikKıpçakça
• šamanDiğer
• 巫覡ÇinceSui Shu 84
• 胡巫ÇinceHan Shu
• 甘ÇinceXin Tangshu 217
• baqsyDiğer

İngilizce shaman sözcüğü, yerli ad olarak onu kullanan Tunguzlardan gelir. Mançu biçimi saman’dır ve temel anlamı heyecanlanan, harekete geçen ya da yükselen diye verilir. Rakip bir türetme sözcüğü Sanskritçe shramana’dan getirir. Shramana bir çilekeş ve Buda’nın takipçisidir ve Moğollar arasında büyücü anlamına gelmiştir. İki türetmeden daha az kabul göreni budur.^[2] Buryatlar ve Moğollar şamanlarına bo, Yakutlar oyun, Samoyedler tadibei der. Altaylılar kam der ve şamanın ruhlarla ilişkisine kamlanie derler: Rusça kılığında bir sözcük.^[89] Moğollar, Buryatlar, Yakutlar, Altaylılar ve Kırgızlar kadın şaman için çeşitli biçimlerde tek bir sözcüğü paylaşır: udagan ya da utygan. Erkek şaman için sözcük ise her dilde farklıdır.^[90]

Çinli gözlemciler Göktürklerin uzmanları için 巫’yu ve 巫覡 bileşiğini, Asya Hun hükümdarlık merkezinin uzmanı için 胡巫’yu, Gaocheler arasında dua eden kadın için 女巫’yu ve Uygur ordusuyla birlikte olan ikisi için 巫師’yi yazdı. Kırgız kamı için ise 甘 yazdılar.^[91] Menandros, Zemarkhos’u arındıran adamlara kötülük kovucuları der.^[25] Hiçbir Göktürk metni kişi için bir sözcük kullanmaz. Sonraki yüzyılların sağladığı Türkçe sözcük kamdır. Bu yüzden Türk uzman şaman değil kam diye adlandırılır. Şamanizm bir uygulama türünü adlandırır, Göktürklerin bir sözcüğünü değil.^[92]

-izm eki Avrupa’nın bir eklemesidir. On dokuzuncu yüzyıl Rus gözlemcileri sözcüğü önce tek bir bölgenin ve halklarının olgularına kullandı. Onu ancak sonradan birçok halkın olgularına genişletti.^[93] Budizm’i kabul eden Moğollar eski dinlerine, lamaların Sarı İnancı’na karşı Kara İnanç dedi.^[78]

Değerlendirme

Bozkır şamanizmi iki bin yıldır kayıtlıdır ve kaydın ağırlığı eşit değildir. Çin ve Bizans kayıtları uzmanı Asya Hunları, Gaocheler, Rouranlar, Göktürkler, Uygurlar ve Kırgızlar arasında iş başında gösterir. Kurbanı ve kehaneti, yabancıların arındırılmasını, kar ve rüzgârın çağrılmasını gösterir. Türkçe kaynaklarda kam sözcüğü on birinci yüzyıldan itibaren vardır. Son üç yüzyılın etnografyası ise davulu, kaftanı, yolculuğu ve katmanlı evreni, o yüzyılların Sibirya’sına ait ayrıntıyla verir.

Şamanizm Tengriciliğin temelidir. Kağanların gök kültü onun üzerinde yükseldi ve kamı yazıtların dışında bıraktı.^[42] Tuva’da uygulama bastırılmaya dayandı ve on dokuzuncu yüzyılın bilmediği biçimler aldı.^[76] Açık kalan, on sekizinci yüzyıldan beri kaydedilen uygulamanın kağanlıkların uygulamasını ne ölçüde sürdürdüğüdür.

Notlar

1. ^ Casanowicz 1924 (Annual Report 1924), p. 415,166,242; Czaplicka 1914, p. 415,166,242
2. ^ a b Casanowicz 1924 (Annual Report 1924), p. 419
3. ^ Yavuz 2025, p. 139,150–151
4. ^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 1,6
5. ^ Czaplicka 1914, p. 166,63; Mikhailovskii 1895, p. 166,63
6. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 1
7. ^ Golden 1992, p. 1–2
8. ^ Cosmo 2011, p. 47
9. ^ a b c Hoppál 2003, p. 470
10. ^ Czaplicka 1914, p. 211,526; Harva 1938, p. 211,526
11. ^ Werner 1956, p. 71–72
12. ^ Werner 1956, p. 77–78
13. ^ Werner 1956, p. 75–76
14. ^ a b Han Shu, juan 94
15. ^ Erkoç 2026, p. 245–247
16. ^ Shiji, juan 110
17. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 269
18. ^ Werner 1956, p. 72–74, 81
19. ^ a b c Wei Shu, juan 103
20. ^ a b Yavuz 2025, p. 138
21. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
22. ^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
23. ^ Golden 1992, p. 119
24. ^ Golden 1992, p. 147
25. ^ a b c Menander Protector
26. ^ Erkoç 2024, p. 193
27. ^ a b c d Kül Tegin inscription
28. ^ Barthold 2004, p. 17–18
29. ^ a b Roux 1994, p. 53
30. ^ Roux 1994, p. 214
31. ^ Barthold 2004, p. 18
32. ^ Sinor 1990, p. 330
33. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
34. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
35. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
36. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 8
37. ^ Hassan 1985, p. 238
38. ^ Hassan 1985, p. 238–239
39. ^ Marvazī (Ṭabāʾiʿ al-ḥayawān); Minorsky 1942, p. 30
40. ^ Barthold 2004, p. 47–48
41. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 67
42. ^ a b c Yavuz 2025, p. 150–151
43. ^ Yavuz 2025, p. 387
44. ^ a b Czaplicka 1914, p. 202
45. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 17
46. ^ a b c Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 18
47. ^ Verbitskii 1893, scan 31
48. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 36–37
49. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 37–39
50. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 49
51. ^ Czaplicka 1914, p. 240–242
52. ^ Czaplicka 1914, p. 200
53. ^ Mikhailovskii 1895, p. 65
54. ^ Czaplicka 1914, p. 211,215,218
55. ^ Czaplicka 1914, p. 221
56. ^ Hoppál 2003, p. 466
57. ^ Hoppál 2003, p. 472
58. ^ a b Hoppál 2003, p. 475
59. ^ Hoppál 2003, p. 468–469
60. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 59–60
61. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 60
62. ^ Potanin 1881, p. 81–82
63. ^ Rancier 2018, p. 215
64. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 17–18
65. ^ Czaplicka 1914, p. 203–205
66. ^ Casanowicz 1924 (Annual Report 1924), p. 416
67. ^ a b Mikhailovskii 1895, p. 63
68. ^ Alsan 2024, p. 1443
69. ^ Mikhailovskii 1895, p. 63,415; Casanowicz 1924 (Annual Report 1924), p. 63,415
70. ^ Hoppál 2003, p. 471
71. ^ Hoppál 2003, p. 470,471,476
72. ^ Hoppál 2003, p. 474,476
73. ^ Hoppál 2003, p. 473–474
74. ^ a b Hoppál 2003, p. 476
75. ^ Hoppál 2003, p. 477–478
76. ^ a b Hoppál 2003, p. 478
77. ^ Yavuz 2025, p. 150
78. ^ a b Czaplicka 1914, p. 166
79. ^ Casanowicz 1924 (Annual Report 1924), p. 415
80. ^ Kafesoğlu 1997, p. 297–303
81. ^ Yavuz 2025, p. 145
82. ^ Golden 1992, p. 119,200,475; Czaplicka 1914, p. 119,200,475; Hoppál 2003, p. 119,200,475
83. ^ Mikhailovskii 1895, p. 64
84. ^ Czaplicka 1914, p. 220–221
85. ^ Czaplicka 1914, p. 218,224
86. ^ Potanin 1881, p. 87–88
87. ^ Czaplicka 1914, p. 171
88. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 49,240–242; Czaplicka 1914, p. 49,240–242
89. ^ Mikhailovskii 1895, p. 63,419; Casanowicz 1924 (Annual Report 1924), p. 63,419
90. ^ Czaplicka 1914, p. 198
91. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Han Shu, juan 94; Wei Shu, juan 103; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
92. ^ Yavuz 2025, p. 146,150
93. ^ Mikhailovskii 1895, p. 62

Kaynaklar

• Han Shu, juan 94 (after Shiji)
• Shiji, juan 110
• Wei Shu, juan 103
• Sui Shu (Book of Sui), juan 84
• Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
• Menander Protector
• Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
• Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)
• Marvazī (Ṭabāʾiʿ al-ḥayawān)
• Kül Tegin inscription
• Dīvān Lughāt al-Turk

Literatür

• Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
• Marie Antoinette Czaplicka, Aboriginal Siberia: A Study in Social Anthropology (1914)
• V. M. Mikhailovskii; Oliver Wardrop (trans.), Shamanism in Siberia and European Russia, Being the Second Part of "Shamanstvo" (1895)
• I. M. Casanowicz, Shamanism of the Natives of Siberia (1924 (Annual Report 1924))
• Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
• Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
• Mihály Hoppál, Tracing Shamans in Tuva (2003)
• Hayrettin İhsan Erkoç, Gök Türklerde Doğa Kültleri (2024)
• Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
• Şenay Sayın Alsan, Gök Tanrı İnancının Türk İnanç Sisteminde Yeri ve Mimariye Yansımaları (2024)
• Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
• Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
• Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
• Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
• Razia Sultanova, Megan Rancier (ed.), Turkic Soundscapes: From Shamanic Voices to Hip-Hop (2018)
• V. Minorsky, Sharaf al-Zamān Ṭāhir Marvazī on China, the Turks and India (1942)
• Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
• Grigorii Nikolaevich Potanin, Очерки Северо-западной Монголии. Вып. 2. Материалы этнографические (Ocherki severo-zapadnoi Mongolii, Bd. 2) (1881)
• Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
• Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
• V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
• Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)
• İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
• Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)

İlgili maddeler

• Tengricilik
• Animizm
• Kam (Türk şamanı)
• Tengri
• Kut
• Erklig
• Üç dünya
• Ulukayın
• Yer-Su ruhları
• Ateş kültü
• Ateşle arınma
• Alametler ve kehanet
• Kurban ve yıl
• Türk Mitolojisi
• Tengriciliğin oluşumu
• Asya Hunları (Xiongnu)
• Hunlar
• Rouran
• Diwan
• Chounu Khan
• Gaochelerin yıldırım töreni
• Yizhi Nishidu
• Zemarchos
• Atalar mağarası
• Keçe üzerinde kaldırma
• An Lushan
• Uygur Kağanlığı
• Yenisey Kırgız Kağanlığı
• Yenisei Kirghiz
• Altay
• Minusinsk Havzası
• Menander Protector

Buraya bağlantı verenler3

Halklar

History of the Turkic peoples

Dinler

Animism · Iye

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Shamanism.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/shamanism/

Kopyala Son güncelleme: 8 Kasım 2026