Şiveet Ulaan, Moğolistan’ın Bulgan ilinde Göktürk dönemine ait bir anıt külliyesidir. İnsan ve hayvan biçiminde taş heykelleri, tamgalı bir taşı ve batı kısmında kubbeli bir salonu vardır.[1] Eldeki anlatımlar onu 7. yüzyılın ikinci yarısına ya da sonuna, İkinci Kağanlık dönemine tarihler.[2]

Konum ve araştırma

Külliye Bulgan ilindedir, yaklaşık 48°47’ kuzey ve 102°00’ doğuda.[3] Deniz seviyesinden yaklaşık 1.340 metre yükseklikte, yüksek bir yerdedir. Kuzeyinden akan Hanuy ırmağı Hunuy ırmağına karışır.[3] G. Ramstedt alanı 1912’de inceledi.[3] 1996 ile 1998 arasındaki Japon-Moğol seferi bir ön raporda alanı ele aldı.[4] 2025 tarihli bir derlemenin yazarlarından biri alandaki kazıya katıldı.[5]

Külliye

Japon-Moğol seferinin raporu külliyeyi iki bölüm olarak anlatır. Batıda, Uygur dönemine ait Şine-Usu anıtına çok benzer. Doğuda dokuz insan biçimli taş heykel, dört taş aslan ve altı taş koç durur.[3] Koçlardan birinin ayağında bir koç tamgası kazılıdır. Rapor onu bir Aşina mensubunun işareti sayar.[3]

Türk dönemi alanlarını tarayan bir derleme, Şiveet Ulaan’ı çağının en büyük anıtları arasında sayar. Külliyenin batısında sekiz kenarlı, kubbeli bir taş salonu anlatır. Her kenar 7 metre uzunluğundaydı, salon 4 metre yüksekliğindeydi. Kubbeyi ahşap kirişler taşırdı.[6] Derleme bu biçimi çağı için alışılmadık bulur, çünkü o zaman anıt, işlenmiş bir taş sandık ya da düz bir levhaydı.[7]

Tamgalı taş

Külliyenin dışında, doğu tarafında, 22 × 55 ile 56 santimetre boyutlarında ve 24 ile 25 santimetre derinliğinde dikdörtgen bir oyuğu olan bir taş sandık durur. Anıt taşı bu oyuğa oturtulmuştu.[3] Taş 224 santimetre uzunluğunda, 80 ile 84 santimetre genişliğinde ve 22 santimetre kalınlığındadır, başı yarım daire biçimindedir.[3] Üzerinde runik ya da başka hiçbir harf yoktur. Yalnızca çok çeşitli tamgalar kazınmıştır. Rapor, harf beklenen yerde neden tamga bulunduğunun henüz bilinmediğini belirtir.[3] Taş şimdi bir tapınakta Budistlerin ibadet yeri olarak kullanılıyor.[3]

Orta Asya’nın runik anıtları üzerine bir kitap taşın bir fotoğrafını verir. Resim altı yazısı onu, 7. yüzyılın sonunda İlteriş Kağan’ın cenazesine katılan Türk beylerinin tamgalarını taşıyan bir levha olarak adlandırır.[8] Türk dönemi alanları üzerine derleme, taşta altmıştan fazla boyun tamgasını sayar. Çoğu, İkinci Kağanlığın kurucusunun zamanındaki boyların işaretlerine denk gelir. Bunların arasında Aşinalar, Aşideler, Basmıllar, Kırgızlar, Kitanlar, Karluklar, Türgişler ve Uygurlar vardır.[6] Tamga maddesi işaretleri, İlteriş Kağan maddesi hükümdarı ele alır.

Heykeller

Külliyede, toplumun farklı kesimlerinden insanları gösteren bir grup taş heykel korunmuştur. Heykeltraş onlara giysilerini ve nesnelerini vermiştir, bunların arasında elde bir asa ve bir tören kabı vardır.[9] Bir erkek heykel, ön tarafında uçmaya hazır bir kuş işlenmiş bir başlık takar.[9] Orta Asya’daki Göktürk heykelleri arasında kadın heykelleri seyrektir. Şiveet Ulaan’daki bir heykelin yanında, Kül Tegin ve Bilge Kağan’ın anıt külliyelerinde de bilinirler.[9] Orta Asya bölgesinin eski Türklerinin kadın heykelleri hemen her zaman erkek heykellere eşlik eder.[10] Taş figürler ve gömü ve balbal maddeleri bu geleneği ele alır.

Tarih

Eldeki anlatımlar külliyeyi 7. yüzyılın sonuna yerleştirir. Seferin raporu onu Doğu Göktürk İmparatorluğunun ikinci dönemine bağlar. Batı kısmı bir Uygur anıtına benzese de, doğudaki dokuz heykelden, aslanlardan ve koçlardan yola çıkar.[3] Heykeller üzerine bir çalışma külliyeyi ve heykellerini 7. yüzyılın ikinci yarısına, İkinci Kağanlığın başlangıcına tarihler. Yapıcıları olarak Aşinaları, külliyeyi de Türk üslubundaki tören külliyelerinin erken bir örneği sayar.[11] Aynı çalışma, Kül Tegin ve Bilge Kağan külliyelerinde bulunmayan bazı özellikleri, örneğin aslanı, Göktürklerin sonradan Çin heykel anlayışını benimserken bıraktığı bir bozkır kimliğinin işaretleri olarak okur.[11]

Notlar

  1. ^ Ōsawa 2000, p. 283; 189–190; Bogenbaev 2025, p. 283; 189–190
  2. ^ Park 2019, p. 33; 102; Klyashtorny 2003, p. 33; 102
  3. ^ a b c d e f g h i j Ōsawa 2000, p. 283
  4. ^ Ōsawa 2000, p. 277, 283
  5. ^ Bogenbaev 2025, p. 187
  6. ^ a b Bogenbaev 2025, p. 189–190
  7. ^ Bogenbaev 2025, p. 190
  8. ^ Klyashtorny 2003, p. 102
  9. ^ a b c Bogenbaev 2025, p. 192
  10. ^ Kubarev 2017, p. 97
  11. ^ a b Park 2019, p. 33

Literatür

  • Takashi Ōsawa, Moğolistan’daki Eski Türk Anıt ve Yazıtlarının 1996–1998 Yılları Arasındaki Yeni İnceleme Sonuçları (Japon–Moğol Ortak Çalışmasının Ön Raporu Olarak) (2000)
  • S. G. Klyashtorny, История Центральной Азии и памятники рунического письма (Istoriya Tsentralnoi Azii i pamyatniki runicheskogo pisma) (2003)
  • N. Bogenbaev; S. Kentbek; T. Moldabai; N. Smagulov; A. Zhalmyrza, Некоторые аспекты изучения археологических памятников тюркского периода (Монголия и Алтай) (Some Aspects of the Study of Turkic Period Archaeological Sites, Mongolia and Altai) (2025)
  • Gleb V. Kubarev, Древнетюркские изваяния из Апшиякты в Центральном Алтае (к проблеме выделения женских статуарных памятников у древних тюрок) (Old Turkic Statues from Apshiyakta, Central Altai) (2017)
  • Ah-rim Park, Stone Statuaries of the Turks in the 7th and 8th centuries: the Shiveet Ulaan Ritual Complex (몽골 초원의 7–8세기 석상 연구, 시베트 울란 제사유적을 중심으로) (2019)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Shiveet Ulaan.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/places/shiveet-ulaan/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026