Khöshöö Tsaidam

Khöshöö Tsaidam, Orhun vadisinde Kül Tegin ile Bilge Kağan’ın anıtlarının bulunduğu yerdir. Ulan Batur’a yaklaşık 400 kilometre uzaklıkta, Ugei-nor gölünün yaklaşık 30 kilometre güneyinde ve Karakurum kalıntılarının 40 kilometre kuzeyindedir.^[1] Ad aynı zamanda bir gölün adıdır. Bilge Kağan külliyesi, Kül Tegin anıtının yaklaşık bir kilometre güneyinde, Orhun ile bu gölün arasındadır.^[2] Kül Tegin anıtı Arkhangai ilinin Khashaat ilçesinde durur.^[3]

Anıtlar

Grupta beş anıt vardır. İkisi büyüktür, biri Bilge Kağan’a, biri küçük kardeşi Kül Tegin’e aittir. Öbür üçü küçüktür ve adları bilinmeyen kişiler için dikilmiştir.^[4] İki büyük anıtın dikilitaşları 732 tarihli Kül Tegin yazıtını ve 735 tarihli Bilge Kağan yazıtını taşır.^[5] Her iki dikilitaşta bir Çince, bir Türkçe metin vardır ve iki metin aynı değildir. Bunları karşılaştırmak araştırmacıların Eski Türk yazısını okumasını sağladı.^[6]

Keşif

Rus bilgin N. M. Yadrintsev grubu 18 Temmuz 1889’da buldu.^[1] 1890’da A. O. Heikel yönetiminde bir Fin seferi izledi, 1891’de W. Radloff yönetiminde bir Rus seferi çalışmaya başladı.^[1] İlk incelemeyi anlatan ikinci bir anlatım aynı yılı ve aynı yöneticiyi verir.^[7]

Kül Tegin külliyesi

Bir Çekoslovak-Moğol seferi Kül Tegin külliyesini Temmuz başından itibaren yedi hafta boyunca kazdı. Grupta bir anıt daha buldu.^[8]

Külliye, üstte yaklaşık altı metre genişliğinde, iki metre derinliğinde dikdörtgen bir çukurun içinde duruyordu. Kerestelerle yanları tutulmuştu, çukurun içinde de kiremitle kaplı, badanalı ve kırmızıya boyalı bir toprak duvar uzanıyordu.^[9] Avlu 67,25 × 28,25 metre ölçüsündeydi ve pişmiş çinilerle döşenmişti. Doğu duvarında 2,90 metre genişliğinde bir kapı vardı, iki yanında başları birbirine dönük iki mermer koç dururdu.^[9] Kapının sekiz metre içinde, 2,25 metre uzunluğunda, başsız bir mermer kaplumbağa yatıyordu, dikilitaş onun üstünde durmuştu.^[10] Kutsal yere giden yolun iki yanında devlet adamlarının ve saray mensuplarının insan boyunda heykelleri sıralanmıştı. Hepsinin başı kopmuştu.^[10]

Anma salonu 13 × 13 metrelik bir kürsü üzerinde duruyordu, dış duvarları bir kenarda yaklaşık 10,25 metreydi. İçerideki 4,40 × 4,40 metrelik iç odada, biri Kül Tegin, biri üst sınıftan bir kadın sayılan iki oturan figürün alt kısımları bulundu.^[11] Kürsünün batısındaki çukurlarda Kül Tegin heykelinin başı, bir başka çukurda alnında kuş bulunan beş uçlu tacı yatıyordu.^[12] Altın taç maddesi, bu buluntuyu Bilge Kağan külliyesinde bulunan tacın yanına koyar. Salonun batısında silindirik bir oyuğu olan bir granit blok duruyordu, kurban taşı sayılmıştır, altında da kemiksiz bir kömür ve kül ocağı vardı.^[13]

Doğuda Zaidam tuz göllerinden binaya kadar üç kilometreden uzun bir kaba taş sırası uzanıyordu. Bazıları yalnızca 2,6 metre arayla duruyordu, 169’u günümüze kalmıştır. Yazıtlar bu taşlara balbal der, sefer her birini Kül Tegin’in öldürdüğü bir düşman saydı.^[14] Taş figürler ve gömü ve balbal maddeleri figürleri ve taşları ele alır.

Tarih ve yapıcılar

Dikilitaş 732 tarihlidir, yani Kül Tegin’in ölümünden bir yıl sonradır.^[15] Tang tarihine göre imparator, bir kurban salonu ile Kül Tegin’in taştan bir suretini yapmak ve kendi yazdığı bir metinle taş bir dikilitaş dikmek üzere memurlar gönderdi. Savaşlarının dört duvara resmedildiğini de söyler.^[16]^[17] Bulunan boyalı sıvada savaş sahneleri görünmez.^[18]

Kazı raporu bütün külliyeyi Çinli ustaların işi sayar. Dayanakları biçim, malzeme ve teknik ile ölçülerdir, ölçüler Çin yapı birimi olan 86 santimetrenin tam katlarıdır. Rapor yalnızca balbalları, taş adamları ve Türkçe yazıtları Türk sayar.^[19] Sonraki bir özet de Çinli sanatçıları varsayar, yine de Kül Tegin heykelinin Türk heykeltıraşlığını yansıttığını savunur.^[20]

Onarımlar ve tahrip

Kazı, salonun bir kez onarıldığını gösterdi. Zemin yeniden döşenmiş, sıva yenilenmişti, define avcıları kurban taşında zaten kazı yapmıştı.^[21]

Heykellerin başları kesilmişti. Kül Tegin figüründe boyun ve taç da kesilip alınmıştı, böylece zarar onarılamaz oldu. Zeminler sökülmüş, dikilitaşın üstündeki köşkün dört direğinden üçü çekilip çıkarılmıştı.^[22] Rapor tahribi ya Uygur egemenliğinin Göktürk egemenliğinin yerini aldığı 745’e, ya da Yenisey Kırgızlarının 840 akınına tarihler, Uygurların Orhun Göktürklerine duyduğu nefret yüzünden 745’i yeğler. İkisi arasında karar verecek hiçbir buluntu anmaz.^[22]

Mezarlar

Kazıda hiçbir mezar bulunmadı. Rapor, Kül Tegin külliyesinin Çin tarzı bir anma salonu olduğu ve mezarların başka yerde yattığı sonucuna varır.^[23] Dört kilometre ötedeki bir tepede bilinmeyen bir höyük gördü ve Kül Tegin ile Bilge Kağan’ın orada yatıyor olabileceğini önerdi. Bu, kazıcının tahminidir.^[24]

Buna karşı başka görüşler durur. Biri küçük yerlerdeki taş sandıkları gerçek tabut sayar. Bir başkası yerleri mezarlardan ayrı anma yerleri sayar. Üçüncüsü, altı ay sonra yakılan bir cesedin kemik bırakmadığını, dolayısıyla kemik yokluğunun hiçbir şeyi kanıtlamadığını savunur.^[25]

Koruma

1997’de bir Moğol-Japon ekibi Kül Tegin taşını temizledi ve hasarlı yüzeyini işledi. Taşın üst kısmı 1950’lerde yıldırımla kırılmıştı.^[3]

Notlar

^ a b c Jisl 1963, p. 387
^ Bahar 2009, p. 1
^ a b Khishigbajar 2000, p. 255
^ Jisl 1963, p. 388
^ Kül Tegin inscription; Bilge Khan inscription
^ Jisl 1963, p. 387–388
^ Amartuvshin 2000, p. 19
^ Jisl 1963, p. 388–390
^ a b Jisl 1963, p. 391
^ a b Jisl 1963, p. 392
^ Jisl 1963, p. 393–394
^ Jisl 1963, p. 394–395
^ Jisl 1963, p. 389, 396
^ Jisl 1963, p. 390
^ Jisl 1963, p. 389
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ Jisl 1963, p. 395
^ Jisl 1963, p. 397
^ Jisl 1963, p. 398–399
^ Durmuş 2000, p. 186–187
^ Jisl 1963, p. 396–397
^ a b Jisl 1963, p. 398
^ Jisl 1963, p. 396, 401
^ Jisl 1963, p. 401
^ Jisl 1963, p. 399–402

Kaynaklar

Literatür

Lumír Jisl, Kül-Tegin anıtında 1958'de yapılan arkeoloji araştırmalarının sonuçları (1963)
Ch. Amartuvshin, Batı Moğolistan’da Bulunan Eski Türk Anıtları (2000)
Tayfun Çay; Ayhan Ceylan; İbrahim Yılmaz; İsmail Şanlıoğlu; Hakan Karabörk; Murat Yakar, Göktürk anıtlarında jeodezik çalışmalar (2000)
İlhami Durmuş, Köl Tigin Külliyesi Kalıntıları ve Türk Kültür Çevresindeki Yeri (2000)
D. Khishigbajar, Köl Tigin Yazıtı Taş Anıtının Korunması (2000)
Hasan Bahar, The Excavation and the Conservation of Bilge Khan Monumental Grave Complex in Mongolia (2009)