Göktürklerin bütün uygulamaları arasında en iyi belgelenen cenazedir. Çinliler cenazeyi iki kez anlatır. Yazıtlar bir cenazeyi tarihleriyle birlikte içeriden verir. Mezarların kendisi de yerinde durur.[1]

Çin kaynaklarında ayin

Zhou Shu ayini sırasıyla anlatır.[1] Ceset bir çadırda yatırılırdı. Oğulları, torunları ve her iki cinsten akrabaları birer koyun ve at keser ve adak olarak onun önüne koyardı.[1] Çadırın çevresinde yedi tur atarlardı. Her kapıya gelişlerinde bıçakla yüzlerini keser ve ağlarlardı, öyle ki kan ile gözyaşı birbirine karışırdı. Bunu yedi kez yapar ve dururlardı.[1]

Sonra bir gün seçilirdi. Ölenin bindiği at ve kullandığı eşya cesetle birlikte yakılırdı. Geriye kalan kül toplanırdı.[1] Gömme ise mevsimi beklerdi. İlkbaharda ya da yazın ölenler, ot ve yapraklar sararınca gömülürdü. Sonbaharda ya da kışın ölenler, çiçekler açıp yapraklar çıkınca gömülürdü.[1] Gömü gününde akrabalar adağı yeniden sunar, ilk ölümde olduğu gibi at sürer ve yüzlerini keserdi.[1] Bir Roma elçisi 576’da İstemi için tutulan yasta yüz kesmeyi gördü. Menandros, Göktürklerin bu ayinler için kullandığı kendi adı korumuştur: dochia.[2]

Gömüden sonra mezarın başına bir taş dikilir ve bir işaret yükseltilirdi. Taşların sayısı, ölenin yaşamı boyunca öldürdüğü adam sayısına uyardı. Kurban edilen koyun ve atların başları işarete asılırdı.[1] O gün kadınlı erkekli herkes en güzel giysileriyle gömü yerine gelirdi. Hoşuna giden bir kadın bulan erkek, sonradan kadını istetirdi ve ailesi nadiren geri çevirirdi.[1] Cenaze, dağınık olanların bir araya geldiği bir fırsattı ve evlilikler orada yapılırdı.

Sui Shu ana çizgide aynı şeyi söyler. Mezarda ayrılır.[3] Orada ceset çadırda yatar. Akrabalar öküz ve at keser ve adak sunar. Çadırın çevresinde bağırarak dolaşır ve yüzlerini keserler. Kan ile gözyaşı birlikte düşer, yedi kez ve daha fazla değil.[3] Sonra seçilen bir günde ceset ata konur ve yakılır, kül gömülür.[3] Mezar ahşapla işaretlenir. Mezarın içine bir ev yapılır ve bu evde ölenin portresi ile yaşamı boyunca katıldığı savaşlar resmedilir.[3] Öldürdüğü her adam için bir taş dikilirdi ve bazı mezarlarda yüz ya da bin taş vardı.[3] Bei Shi ayin için Zhou Shu’nun sözlerini, mezar için Sui Shu’nun sözlerini verir. Resimli ev de buna dahildir. Bei Shi kendi başına bir tanık değildir.[4] 801 tarihli Tongdian Zhou Shu’yu kısaltır ve atla dönmeyi ve yakmayı atlar.[5]

Resimli ev, Zhou Shu’da bulunmayan ayrıntıdır. Göktürk dönemi mezarlarının kazılarından çıkanla örtüşen de odur. Bu tümce külün çukuru ile taşlar arasında durur ve ayinin akışını orada keser.[6] Metinler, tümcenin Göktürklerin 581’den önceki ayinini mi yoksa Çinli gözlemcilerin Sui yıllarında ve Tang’ın ilk on yıllarında öğrendiklerini mi aktardığını söylemez.[6] Tang tarihleri, Kül Tegin anıtını anlatırken ölenin savaşları için aynı sözcükleri kullanır. Anıtın dört duvarına onun savaşları çizilmiştir. Anıtı Çin’den gönderilen ustalar yapmıştır.[7]

Yazıtlarda balbal

Göktürkler sözcüğü kendileri kullanır.[8] İlteriş Kağan uçup gidince, der Kül Tegin yazıtı, onun için bir balbal dikildi. Bu satır iki biçimde anlaşılabilir.[9] Birincisi baš balbal’ı “ilk balbal” sayar ve kağanın mezarının başına dizisinin ilk taşının dikildiğini söyler. İkincisi bir ad okur: babası kağan için Baz Kağan’ı balbal olarak dikmişlerdir. Bu, yazıtın önceki pasajda düşmanlar arasında andığı Dokuz Oğuz’un Baz Kağan’ıdır.[9][10][11] Bu Baz Kağan, İlteriş’in yükselişi sırasındaki Dokuz Oğuz kağanıyla özdeşleştirilmiştir. Onun Tola’da düşmüş olabileceği düşünülür.[12] Üçüncü bir ihtimal, o pasajdaki baz’ın ad değil, “tebaa, vasal” anlamında genel bir sözcük olmasıdır.[13][14] Başka bir yerde kağan, Kırgız kağanını balbal olarak diktiğini söyler.[8] İkincisi doğruysa iki satır aynı kuruluştadır: bašlayu, “önce”, sonra belirtme durumunda düşman kağan, sonra balbal.[15] Vilhelm Thomsen’in Almanca çevirisi satırı, Baz Kağan’ı nesne, “ilk balbal”ı da ondan yapılan şey olarak verir: “Babam kağan için Baz kağanı ilk balbal olarak diktik”.[16] Fiil kişiyi belirtme durumunda, balbal’ı yalın durumda alır, “Kırgız kağanını balbal olarak diktim” gibi. İfade o sıralarda kalıplaşmış olabilir.[17] Bilge Kağan yazıtında da sözcük vardır, birisi için bir anıt taşın yapıldığı bir satırda.[18] Thomsen’in çevirisinde bu satır güney yüzdedir. Kağanın en büyük oğlu hastalıktan ölünce, kağan bir generali balbal olarak diktirdi. General, yendiği ve ordusundan otuz bin kişiyi kılıçtan geçirdiği Quy säŋün’dü.[19][20]

Taşların kendisi kabadır, işlenmemiş ya da çok az işlenmiştir. Mezardan doğuya doğru bir sıra halinde dizilirler, kimi yerlerde çok uzaklara kadar.[21] Kül Tegin anıtında dizi, mezarlığın girişinin dışında başlıyor ve yaklaşık dört buçuk kilometre boyunca düz bir çizgide uzanıyordu.[22] Taşlar birbirinden on ile on iki metre uzaktaydı, kabaca insan biçimindeydi ve yüzleri doğuya bakıyordu.[22] Çekoslovak-Moğol seferi 1958’de üç kilometreden uzun bir sıra ölçtü. Sıra doğuda, Zaidam tuz göllerinin güneyinde başlıyordu ve taşlar yer yer birbirinden yalnızca yaklaşık 2,6 metre uzaktaydı. Kabaca biçimlendirilmiş blokların 169’u kalmıştı, çoğu devrilmişti.[11] Seferin başkanı her taşı Kül Tegin’in öldürdüğü bir düşman saydı. Uzak uçta yenilmiş komutanların ve kağanların taşlarını gördü.[11] Bilge Kağan anıtının yakınında yatan bir taş, ona taş balbal adını veren kısa bir runik satır taşır. Satırın bir karşılığı “bu, Tölis şadının taş balbalıdır”dır.[11] Başka bir yayım onu “Tölös qadın, taş balbal” diye basar ve qadın’ı çevirmeden bırakır.[23] Neyi temsil ettikleri tartışmalıdır. Her taş çoğunlukla ölenin öldürdüğü bir adam sayılır. Taşların onun hizmetinde bulunsun diye oraya dikildiğini düşünür. Yazıtın kendi kullanımı, yani adı anılan bir düşman kağanın balbalın kendisi olması, bunu destekler.[8] Gerekçe şöyle verilir: öldürülen ya da biri için öldürülen kişi öbür dünyada katiline hizmet ederdi.[24] Bu açıklamaya göre balbal hem biçimsiz bir taştır hem de ruhunun içinde yaşadığı sanılan öldürülmüş düşmandır. Ölü için dikilmiş bir anıt taşı değildir.[25] İkinci bir yazıt olan Ongin taşı da insanları balbal yapmaktan söz eder.[24] Başkaları onları yoldaş, yoldaşlardan gelen armağan ya da ata figürü saymıştır. Sözcüğün kökeni de tartışmalıdır.[26] Balbal’ın Çinceden türetildiği de ileri sürülmüştür.[27] Bir başkası onu parçalara kesmek anlamındaki bir Moğolca fiilden türetir, bu da bir Ana-Moğolca kökene izin verirdi. Üçüncü bir öneri ise onu alev anlamındaki bir sözcükle bağlar.[25] Kazakça sözcükleri inceleyen bir çalışma, sözcüğün yirminci yüzyılda bilimsel yoldan Kazakçaya geri geldiğini belirtir ve onu “sağlam durmak” anlamındaki Moğolca balbalah fiiliyle ilişkilendirir.[28]

Gün doğarken bozkırdaki bir anıt çevresi: taş levhalardan bir düzen, elinde kadeh tutan oyma bir figür ve doğan güneşe doğru uzanan uzun bir kaba taş dizisi
Atlas için yapılmış özgün bir sanatsal çizimde bir anıt çevresi: taş levhalardan düzen, kadehi göğsünde tutan oyma figür ve gün doğumuna doğru doğuya uzanan balbal dizisi. Belirli bir yeri göstermez. © Emre-E Yavuz 2026

Çin kaynakları da aynı yönü gösterir ve bir sayı ekler. Zhou Shu’ya göre taşlar öldürülenlerin sayısına uyar. Sui Shu’ya göre ise öldürülen her adam için bir taş vardır ve bazı mezarlarda yüz ya da bin taş bulunur.[1] Erken bir araştırma Orhun yazıtlarının Çin haberlerini bütünüyle doğruladığını söyler.[27] İki bağımsız betimleme geleneği, Çin ve runik gelenek, aynı açıklamayı verir. En güçlü dayanak da budur. İkisi baştan beri bir arada görülmüştür. Vilhelm Thomsen’in Orhun anıtlarına girişi, Çinlilerin mezarda saydığı taşları Türkçe metinlerin balbal dediği şey sayar.[29]

Balbaldan ayrı olarak, yüzlü, göğüste kadeh tutan ve kemerinde donatısı olan oyma taş figürler vardır. Bunlar sıranın içinde değil, anıt çevresinde durur.[30][31] Kadeh tutan figürler bütün Orta Asya’da ve Doğu Avrupa’da bulunur, Güney Sibirya onlarla doludur.[32] İkisi sık sık karıştırılır, oysa aynı anıtın farklı kısımlarına aittir.[33] Altay höyüklerinde figürler ve dikili taşlar yan yana durur, bu yüzden figürlerin balbal olması gerekmez.[34] Her anlatım ikisini ayrı tutmaz. Bir araştırmaya göre sekizinci yüzyılın balbalları, dış biçim bakımından, Rusların kamennaya baba dediği ve Güney Rusya bozkırından itibaren uzun mesafelere dizilen taş figürlerle aynıdır. O figürlerin Türk kökenini Yenisey yazıtları okunduğundan beri şüphe götürmez sayar ve böylece onların Türklerin gelişinden çok önce dikildiği yolundaki eski görüşü bir kenara bırakır.[35] Aynı araştırma yolcu William of Rubruck’a başvurur, o Kumanların mezarlarında böyle figürler görmüştü. Rubruck, ölülerin üstüne büyük bir höyük yükselttiklerini ve yüzü doğuya dönük, elinde göbek hizasında bir kadeh tutan bir heykel diktiklerini yazar.[36]

Bulutlu gökyüzü altında yeşil bir otlakta yıpranmış bir taş figür: gür kaşlı, sarkık bıyıklı bir yüz ve göğüste tutulan bir kap
Açık bozkırda oyma bir taş figür: kaşları ve bıyığıyla yüz, göğüste tutulan bir kap. Anıt çevresinde duran, çoğunlukla balbal diye anılan türden bir figürdür.
BİR ANIT ÇEVRESİNİN PLANI anıt çevresi: taş levhalardan bir düzen taş figür: yüz, göğüste kadeh, kemer balballar: sıra halinde kaba taşlar, genellikle ölenin öldürdüğü her adam için bir taş diye anlaşılır doğu: sıra mezardan gün doğumuna doğru uzanır, kimi yerlerde çok uzaklara kadar Şematik plan. İkisi sık karıştırılır: figür anıt çevresinde durur, balballar ondan uzanır.
Bir anıt çevresinin kısımları ve düzeni. Kadeh tutan oyma figür anıt çevresinde durur, kaba balballar ondan doğuya uzanır ve ikisi sık sık birbirine karıştırılır. Şematiktir: taşlar ölçeğe ya da sayıya uygun çizilmemiştir ve Sui Shu bazı mezarlarda bunlardan yüz ve bin tane sayar.

Kül Tegin’in cenazesi

Yazıt bir cenazeyi tarihleriyle birlikte eksiksiz verir. Kül Tegin Koyun Yılı’nın on yedinci gününde uçup gitti. Cenaze töreni dokuzuncu ayın yirmi yedisinde yapıldı.[37] Mezar yapısı, oymalar ve yazıtlı taş, Maymun Yılı’nın yedinci ayının yirmi yedinci gününde tamamlandı.[37][38] Kül Tegin kırk yedi yaşındaydı.[37] Ölüm ayı verilmemiştir. Thomsen’in çevirisi 731 yılının ilk ayını varsayar. Anıtın tamamlanışını, yani yedinci ayın yirmi yedinci gününü, 21 Ağustos 732 olarak tarihler.[39]

Yas tutanlar halklara göre sayılır. Liste, Göktürklerin sekizinci yüzyılda tanıdığı halkları verir. Kurucuların cenazesine gün doğusundan Bökliler, Çinliler, Tibetliler, Aparlar, Purumlar, Kırgızlar, Üç Kurıkanlar, Otuz Tatarlar, Kitanlar ve Tatabılar geldi. Ağladılar ve cenaze töreni yaptılar.[8] Kül Tegin’in kendi cenazesine Kitanlar ve Tatabılar başta geldi. Çin imparatoru on bin top ipek ve hesabı olmayan altın ve gümüş gönderdi. Tibetliler bir vezir gönderdi. Soğdlular ve Buharalılar kendi elçilerini gönderdi. Kırgızlar Tardush Inanču Çor’u gönderdi.[8] Metnin başka bir aktarımında imparatorun armağanında ipek yoktur. Yalnızca ölçüsüz miktarda hazine, altın ve gümüş vardır.[40]

Anıtı yapan adamlar Tang sarayından geldi.[41] Çin imparatoru yeğeni Čaŋ Seŋün’ü ve ustalarını mezar yapısını yapmak, oymaları işlemek ve yazıtlı taşı yontmak için gönderdi.[37] 1958 seferi bütün yapı grubunu Çin işi saydı. Kanıt olarak biçimi, malzemeyi ve tekniği, bir de Çin yapı ölçüsü olan 86 santimetrenin tam katı olan ölçüleri gösterdi. Yalnızca balbalları, taş figürleri ve Türkçe yazıtları Türk saydı.[42] Başka bir çalışma, cilalı beyaz mermerden figürlerin Tang heykellerine benzediğini, ama tümüyle Çin’e bağlanamayacağını belirtir.[34] Bilge Kağan, onlara olağanüstü bir mezar yaptırdığını ve içine ve dışına olağanüstü oymalar kazıttığını söyler.[43] Yaşamı Çin ordularını yok etmekle geçmiş bir adamın mezarını Çinli eller yaptı. Yazıt iki olguyu da uzlaştırmadan kaydeder.

Cenazede öldürme bir kez, açık sözlerle tanıklanmıştır. Toŋa Tegin’in cenaze ziyafetinde Kül Tegin Toŋra boyunun on yiğidini öldürdü.[44] Bunun bir ayin mi, yoksa törensel bir ortamda yapılan bir hesaplaşma mı olduğu, bu kaynakların ayırt etmediği türden bir ayrımdır.

Bilge Kağan’ın kendi cenazesi, 735’te, anıtının güney yüzünde anlatılır. Lisün tai-säŋün başkanlığındaki beş yüz kişilik heyet güzel kokular, altın ve gümüş, cenaze mumları (?) ve sandal ağacı getirdi.[45] Yazıta göre bütün bu insanlar saçlarını kırptı, kulaklarını ve yanaklarını yırttı. Sayısız iyi binek atı, kara samur ve mavi sincap getirdiler ve hepsini kurban ettiler.[45]

Ölmek için sözcükler

Külliyat iki dil katmanını birbirinden ayrı tutar. Fark, ölülerin nereye gittiği hakkında bir ifadedir. Bir kağan ya da bir tegin uçar, yani uç- ya da uça bar-. Ya da gerekli olur, yani kergek bol-.[8] Tekin ve Orkun’un yayımları bu ifadeyi sade biçimde “öldü” diye karşılar ve Tekin’in sözlüğü kergek’i “gerekli, bulunmayan” diye verir.[46][47] Düz öl- ise atlar için, hanedanın akrabaları için ve bağlılığına ihanet eden bağlı hükümdarlar için kullanılır. Türgiş kağanı ölür, İzgiller ölür, Kül Tegin’in atları ölür.[8] Eski Türkçede ölümü anlatan örtmeceler arasında Orhun Türkçesi için kergek bol- yanında teŋri bol-, yani “tanrısal olmak”, ve yok bol-, yani “yok olmak”, da sayılır. Uygur metinleri için ise ätöz kod-, yani “bedenini bırakmak”, sayılır.[48]

Uçuş süslü bir söz değildir. Gök’ün tahta oturtulurken tepesinden tutup yukarı kaldırdığı kağan, sonunda aynı yöne gider. İki imge tek bir tasavvura aittir.[8] Uçmak fiili, ölümden sonra ruhun bir kuş ya da böcek biçimini aldığı inancıyla ilişkilendirilebilir.[49] Batı Türkleri arasında, İslam’a geçtikten sonra bile, “öldü” denecek yerde “doğan oldu”, şonkar boldu, denirdi.[49] Başka bir çalışma uça bar-, yani uçarak gitmek, ifadesinin Türk ve Uygur yazıtlarında yalnızca kağan ve kardeşi Kül Tegin için durduğunu belirtir. Kül Tegin dışında konuşan her zaman bir oğul ya da küçük kardeştir.[50] Anıtlar bir varış yeri vermez. Ölülerin vardığı bir yer, onları karşılayan bir güç ve bir yargı adlandırmazlar.[8]

Acının kendisi için ayrı bir fiil yoktur. Bilge Kağan sakın- ile yas tutar, yani düşünmek, kara kara düşünmek ile. Gören gözleri görmüyormuş gibi oldu, bilen aklı bilmiyormuş gibi oldu. Gözlerine gelen yaşı tuttu, yüreğinde yükselen ağlamayı geri çevirdi. Çok yas tuttu.[44] Sözcük altı satırda dört kez tekrarlanır. Bu tekrar, adamın göstermek istemediği acıyı dile getirir.

Yas için iki sözcük 1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig’de yaşar. Yoğ aşı ölen için verilen cenaze yemeğidir. Sığıt ise ağıttır ve kitabın bilgeleri yas tutanlara ondan vazgeçmelerini söyler.[51] Kitap Çin kaynaklarındaki ayinlerin hiçbirini bilmez. Çadırın çevresinde at sürmek, yüz kesmek ve taş dikmek orada yoktur.[52]

Anlatıdan sapmalar

Zhou Shu ile Sui Shu’nun genel anlatısından ayrılan birkaç tek cenaze haberi vardır.[53]

576’da İstemi’nin yasında Türk Şad dört Hun savaş esirini bağlı olarak babasının atları arasına getirtti. Onlara kendi dillerinde babasına gidip ona ne kadar büyük olduğunu … söylemelerini buyurdu. Cümle orada kesilir.[2] Elde kalan metin esirlerin öldürüldüğünü söylemez.[2] Bu görev bir insan kurbanı olabilir: esirler ölüye haberi ulaştırmak için öldürülmüş ve atlarıyla birlikte gömülmüş olurlar. Bu, Çin anlatılarının bilmediği ve içinde cesedin yakılması bulunmayan, bir hükümdar için yapılmış bir ayindir.[54] Bu yastaki yüz kesme Çin betimlemeleriyle birlikte anılır, kurban ise onlardan ayrı tutulur.[55]

582’de, Zhoupan muharebesinin ardından Göktürkler ölülerini sahada yaktı ve onlar için feryat etti.[56] Bu, sahayı terk etme zorunluluğunun doğurduğu bir yakma ya da aynı ölçüde aceleyle yapılmış olağan ayin olabilir.[55]

Xin Tang Shu’nun imparator Taizong’a söylettiği bir konuşmada Göktürkler âdet olarak ölülerini yakar, şimdi ise babalarının ve dedelerinin sözüne aykırı olarak mezar höyükleri yükseltirler.[57][58] Konuşma, kağanlığı yıkacak kusurları sıralar. Höyüklerle ilgili söz, değişmiş bir ayinin haberi değil, klasiklerin üslubunda anın bir savı olabilir.[59] Yakma ve höyük birbirini dışlamazdı. İlig Kağan 634’te Chang’an’da ölünce halkı cesedini Ba ırmağının doğusunda yaktı ve üzerine bir höyük yükseltti.[7]

Kül Tegin anıtı yine başka bir durumdur. Tang tarihleri, içinde ölenin taş bir görüntüsü ve duvarlarında savaşları bulunan, Çinli ustaların yaptığı bir tapınağı anlatır.[7] Kazılan yapıda görüntü bulunmuş, kalıntılar bulunmamıştır. Yapının yanında Çin işi yedi mermer heykel duruyordu. Heykeller Göktürkleri gösteriyordu ve biri herhalde ölenin heykeliydi. Hepsinin başı koparılmıştı. Bir mezardan iz yoktu, ama prensin orada ya da yakınında yattığı sanılıyordu.[22][60] Başlar, hasar onarılamasın diye koparılmıştı.[61] Anıtın yıkılışı Uygur egemenliğinin Göktürk egemenliğinin yerini aldığı 745’e tarihlenmiş, bu tarih Kırgızların 840’taki akınından daha olası sayılmıştır.[61] Yapının batısında, silindirik bir oyuğu olan bir granit blok duruyordu ve kurban taşı sayıldı. Altında kemiksiz bir kömür ve kül ocağı yatıyordu.[62] Kaidenin batı yüzünün önünde, torba biçimli üç çukur yanmış toprak ve bitki kalıntıları taşıyordu, diplerinde çizili kap kırıkları vardı.[63] Dört kilometre ötedeki bir tepede sefer, daha önce bilinmeyen bir gömü höyüğü buldu. Seferin başkanı Kül Tegin ile Bilge Kağan’ın orada yattığını varsaydı, sefer bu varsayımı sınamadı.[64]

Orhun’un büyük anıtlarının mezar mı yoksa anma yapıları mı olduğu tartışılır. Küçük alanların taş sandukaları kimilerince gerçek tabut sayılır. Başkalarına göre bu alanlar, mezarlardan bir mesafede kurulmuş, balballar ve heykellerin doğrudan önlerinde durduğu anma yerleridir. Üçüncü bir argüman, altı ay sonra yakılan bir cesedin kemik bırakmadığı, bu yüzden kemiklerin yokluğunun hiçbir şey kanıtlamadığıdır.[65] Kalıntılar anlatıların dediği gibi yakıldıysa başka yerdedir. O halde anıt, Çin biçiminde bir anma yapısıdır ve Göktürk mezarının örneği değildir.[66]

Bozkırın başka halkları ölülerini başka biçimde gömdü. Tongdian, Gaocheleri ölülerini açık bir çukurda oturur durumda gömerken gösterir. Kırgızların ise cesedi yakıp bir yıl sonra mezar höyüğünü yükselttiğini söyler (Ölünün etrafında atla dönme maddesine bak).[67] Bei Shi Gaoche için aynısını verir: ölüler açık bir çukurda oturur durumda gömülür.[68] İbn Fadlan, Oğuzların ölüleri bir oda gibi bir mezar odasında, giysileri, silahları ve elde bir kadeh içkiyle oturur durumda gömdüğünü anlatır. Ölenin atları sonra öldürülür ve cenaze ziyafetinde yenirdi, başları, ayakları ve derileri mezarın üstündeki direklere asılırdı. Öldürdüğü her adam için mezarın üstüne oyma ahşap bir figür dikilirdi.[69][70] Bu figürlerin balballa aynı âdet olduğu da ileri sürülmüştür.[70] Birlikte ele alındığında haberler, Göktürk ülkesinin gömü âdetlerini Zhou Shu’nun gösterdiğinden daha az tek biçimli bırakır.[71]

Metinler ve kazılar

Bir noktada Çin betimlemesi ile arkeoloji ayrılır. Hem Zhou Shu hem de Sui Shu cesedin atla birlikte yakıldığını ve külün gömüldüğünü söyler. Kazılan mezarlarda ise ceset gömülüdür ve atlar bütün olarak süvarilerinin yanına gömülmüştür.[1] Yakma, Yenisey’in Türkçe konuşan halkları arasında ve bozkırın kimi dönemlerinde tanıklıdır. İki ayin yan yana ya da art arda var olmuş olabilir. Çin anlatımları, gördükleri tek bir uygulamayı genelleştirmiş de olabilir. Erken bir araştırma, han mezarlıklarındaki kazıların şimdiye kadar hiçbir mezar ortaya çıkarmadığını belirtti. Çin’in yakma haberlerinin şimdilik reddedilmemesi gerektiğini savundu.[49] Tujue, Uygurlar ve Hakaslar hakkındaki Çin cenaze haberlerinin Altay ve Yenisey’in Demir Çağı mezarlarıyla 1880’lerde yapılan erken bir karşılaştırması, at kurbanının ve ölünün eşyasının konmasının doğrulandığını buldu. Karşılaştırma orada yanmış insan kemikli urnalar bilmiyordu. Çin’in mezar başında sıra sıra taş suret bildirmesini, çok daha eski taş figürlerle bir karıştırma saydı.[72] On dokuzuncu yüzyılda Altaylılar ölülerini dağ yamaçlarında gizli yerlere, tam giysisi içinde ve yola azık olarak bir torbayla toprağa gömerdi. Zenginlerin binek atını da yanlarına gömdüğü söylenir. Dört direk üzerindeki bir iskele üzerine gömme yalnız Soyonlarda görülmüştür.[73]

Altay’daki Berel’de Göktürk dönemi mezarları taş sandukalarda ya da çıplak toprakta yapılmış gömülerdir. Ölü sırtüstü yatar ve başı doğuya bakar. Yanında ya da üstünde koşumlu bir aygır bulunur. 37 numaralı kurganda mezarın güneydoğusunda iki alçak balbal, batısında ise dikili bir taş durmaktaydı.[74]

Tuva’da Kızıl yakınındaki Döge-Baarı’da, doğu yanında bir balbal sırasıyla çevrili bir dikilitaş, Kırgız denilen dokuzuncu ya da onuncu yüzyıla ait bir höyüğün yanında duruyordu.[75] Kazıda dikilitaşın devrilmiş bir geyik taşı olduğu, Kırgızlar zamanında baş aşağı gömüldüğü görüldü.[75] Buluntuyu bildiren çalışma, yazıtın ilk satırının Türkçe olduğundan kuşku duyar.[75]

Altay, Tuva ve Yedisu’nun anıt çevreleri, yani çoğunlukla bir figürlü ve doğuya uzanan balbal sıralı, kare ya da dikdörtgen taş levha düzenleri, metinlerin anlattığının maddi biçimidir. Bunlar Göktürk dininin bugün de yerinde gezilebilen kısmıdır.

Göğüslerinde kadeh tutan, bıyıklı üç taş figür, savaş arabaları, geyikler, bir okçu ve runik işaretlerle dolu koyu mavi bir gökyüzüne karşı aşı boyasıyla resmedilmiş, ufukta küçük taşlardan bir sıra
Göğüslerinde kadeh, kemerlerinde hançer taşıyan üç oyma figür, modern bir resimde. Arkalarında ressam, bozkır kaya sanatı tarzında savaş arabaları, geyikler ve bir okçu ile Eski Türk runlarını andıran işaretler yerleştirmiştir. Ufukta bir taş sırası uzanır.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b c Menander Protector
  3. ^ a b c d e Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  4. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  5. ^ Tongdian, juan 197
  6. ^ a b Ecsedy 1984, p. 280–281
  7. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  8. ^ a b c d e f g h i Kül Tegin inscription
  9. ^ a b Kül Tegin inscription; Erdal 2004, p. 223
  10. ^ Orkun 1994, p. 35, 37
  11. ^ a b c d Jisl 1963, p. 390
  12. ^ Sümer 1972, p. 6, 14
  13. ^ Tekin 1968, p. 310
  14. ^ Tekin o. J., p. 43
  15. ^ Erdal 2004, p. 223
  16. ^ Thomsen 1924, p. 147
  17. ^ Erdal 2004, p. 363
  18. ^ Erdal 2004, p. 261
  19. ^ Tekin o. J., p. 78–79
  20. ^ Orkun 1994, p. 70
  21. ^ Kutlu 2021, p. 774, 793; 517; Çikolar 2026, p. 774, 793; 517
  22. ^ a b c Thomsen 1924, p. 138
  23. ^ Orkun 1994, p. 189, 190
  24. ^ a b Roux 1994, p. 217
  25. ^ a b Roux 1994, p. 216
  26. ^ Çikolar 2026, p. 517–518
  27. ^ a b Barthold 2004, p. 19
  28. ^ Elmira 2013, p. 243
  29. ^ Thomsen 1924, p. 132
  30. ^ Potanin 1881, p. 64–67
  31. ^ Ögel 1978, p. 160, 177
  32. ^ Ögel 1978, p. 160
  33. ^ Ögel 1984, p. 165–166
  34. ^ a b Ögel 1984, p. 166
  35. ^ Barthold 2004, p. 20
  36. ^ Rockhill 1900, p. 82
  37. ^ a b c d Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 272
  38. ^ Ögel 1978, p. 5
  39. ^ Thomsen 1924, p. 157–158
  40. ^ Tekin 1968, p. 272
  41. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 272, 281
  42. ^ Jisl 1963, p. 398–399
  43. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 281
  44. ^ a b Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 271
  45. ^ a b Thomsen 1924, p. 158
  46. ^ Tekin o. J., p. 38–39, 46–47, 52–53, 105
  47. ^ Orkun 1994, p. 50
  48. ^ Erdal 2004, p. 532
  49. ^ a b c Barthold 2004, p. 21
  50. ^ Roux 1994, p. 214
  51. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 1233–1234, 4577
  52. ^ Kutadgu Bilig
  53. ^ Ecsedy 1984, p. 263–264
  54. ^ Ecsedy 1984, p. 264–267
  55. ^ a b Ecsedy 1984, p. 265
  56. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 131
  57. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  58. ^ Ögel 1995, p. 522–523
  59. ^ Ecsedy 1984, p. 276–277, 282
  60. ^ Jisl 1963, p. 396, 401
  61. ^ a b Jisl 1963, p. 398
  62. ^ Jisl 1963, p. 389–390, 396
  63. ^ Jisl 1963, p. 394–395
  64. ^ Jisl 1963, p. 401
  65. ^ Jisl 1963, p. 399–402
  66. ^ Ecsedy 1984, p. 278, 283
  67. ^ Tongdian, juan 197; Tongdian, juan 200
  68. ^ Pulleyblank 1990, p. 23–25
  69. ^ Ibn Fadlan
  70. ^ a b Sümer 1972, p. 45
  71. ^ Ecsedy 1984, p. 282–284
  72. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 121–122
  73. ^ Radloff 1884, p. 320–321
  74. ^ Kutlu 2021, p. 777, 792
  75. ^ a b c V. 2000, p. 261

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Ildikó Ecsedy, Ancient Turk (T'u-chüeh) Burial Customs (1984)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Vilhelm Thomsen, Alttürkische Inschriften aus der Mongolei, in Übersetzung und mit Einleitung (1924)
  • Mehmet Kutlu, Leila Kutlu, Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları (2021)
  • Eyüp Çikolar, Türk Ölüm Adetleri ve Balbal Taş Geleneğinin Şahideler Üzerindeki Manevi İzleri (2026)
  • Grigorii Nikolaevich Potanin, Очерки Северо-западной Монголии. Вып. 2. Материалы этнографические (Ocherki severo-zapadnoi Mongolii, Bd. 2) (1881)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Erster Band (1884)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
  • Lumír Jisl, Kül-Tegin anıtında 1958'de yapılan arkeoloji araştırmalarının sonuçları (1963)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş III: Türklerde ev kültürü (1978)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş IV: Türklerde yemek kültürü (1978)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Edwin G. Pulleyblank, The 'High Carts': A Turkish-Speaking People Before the Türks (1990)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
  • William Woodville Rockhill (trans. and ed.), The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55, as narrated by himself, with two accounts of the earlier journey of John of Pian de Carpine (1900)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Kormuşin, İgor V., Kuzey Tuva Öğök-Turan Vadisindeki Göktürk Anıtlarının Bazı Özellikleri (2000)
  • Kaljanova, Elmira, Eski Türk Yazıtları ve Kazakçadaki Ortak Kelimeler (2013)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler24

Muharebeler ve olaylar
Taizong's Speech on the Signs of Ruin (628)
Yerler
Berel · Khöshöö Tsaidam · Shiveet Ulaan
Halklar
History of the Turkic peoples
Kurumlar ve Unvanlar
Captives and the Unfree · Deer stones · Honour of Death in Battle · Warfare of the Steppe Empires · Women among the Turkic Peoples
Dinler
Ancestor Cult · Animism · Dochia · Göktürk Face-Cutting · Horse Sacrifice · Iye · Riding Round the Dead · Sacrifice and the year · Stone Figures
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples
Kaynaklar
Bilge Khan inscription · Kül Tegin inscription · Ongi inscription
Tartışmalar
The making of Tengrism

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Burial and the balbal.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/burial-and-balbal/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026