Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

İkinci Göktürk Kağanlığı, İlteriş’in 682’de kurduğu devletti. İlteriş onu Çin sınırının kuzeyindeki tepelerde beş bin kişilik bir topluluktan çıkardı. Bu sırada Tang’ın birinci kağanlığın son kağanını ele geçirmesinin üzerinden elli iki yıl geçmişti.[1] Devlet, İlteriş’in hükümdarlığı içinde Ötüken’e taşındı.[1] Kardeşi Kapgan döneminde devlet bir imparatorluk oldu. Tang tarihleri onu İlig’inkine denk sayıyordu: on bin li genişliğinde, dört yüz bin okçulu.[1] İlteriş’in oğlu Bilge Kağan döneminde devlet, Çin’le barış içinde yaşayan ve bu barışın bedelini ipekle ödeyen bir güçtü.[1] Devlet, Bilge’nin ölümünden on yıl geçmeden, 744’te, yönettiği halklara yenildi.[1] Tonyukuk, Kül Tegin ve Bilge Kağan yazıtlarını diktiren devlet budur. Bu yazıtlar bir Türk dilindeki en eski metinlerdir. Devlet, Moğollardan önce kendini kendi sözleriyle anlatan tek bozkır imparatorluğuydu. Göktürklerin kendi dillerinde yönetim, onun yitirilişi ve yeniden kuruluşu üzerine yazdığı her şey bu altmış yıldan gelir.

Kağanlar, danışman, Bolçu Muharebesi ve yazıtların her birinin kendi maddesi vardır.

Tang tarihleri ona selefine verdikleri adı, Tujue’yi verir. Tarihler 682’den 744’e kadar olan dönemin tamamını doğu Göktürklerine ayrılmış bölümün devamı sayar.[1] Orhun anıtları halka türk bodun, ülkeye türk el der. Birinci kağanlık da böyle demişti.[2] Yalnızca Tonyukuk taşında devletin kendine özgü bir adı vardır: türk sir bodun, yani Türk Sir halkı. Taş bu adı dört kez kullanır. Bir kez de “Türk Sir halkının ülkesi”nden söz eder: sahipsiz kalacakken sahip bulan şey budur.[3] Sirlerin genellikle Xueyantuo olduğu kabul edilir, yani Çincedeki Sir Tarduş. Xueyantuo, 630 ile 646 arasında Orhun ülkesini yönetmişti. Öyleyse yeniden kurulan devlet kendini, Göktürkler yokken Ötüken’i elinde tutmuş halkla Göktürklerin birliği olarak adlandırmıştır. Hiçbir Çin kaynağı 682 hakkındaki bu olguyu kaydetmez. “İkinci Kağanlık” ise modern araştırmalarda kullanılan addır.

Kuruluş

682: Funian'ın yenilgisinden sonra Gudulu kaçakları Zongcai Dağı'nda ve Heisha'da toplar, Dokuz Oğuz'a akın eder ve kendini İlteriş Kağan ilan eder. Aşide Yuanzhen ona katılır. Onuncu ayda Göktürkler Bingzhou, Lanzhou ve Dingzhou'ya akın eder. Numaralar olayların sırasını izler. Modern harita, yollar çizimdir, kaynaklarda geçmez.
682: Funian'ın yenilgisinden sonra Gudulu kaçakları Zongcai Dağı'nda ve Heisha'da toplar, Dokuz Oğuz'a akın eder ve kendini İlteriş Kağan ilan eder. Aşide Yuanzhen ona katılır. Onuncu ayda Göktürkler Bingzhou, Lanzhou ve Dingzhou'ya akın eder. Numaralar olayların sırasını izler. Modern harita, yollar çizimdir, kaynaklarda geçmez.
© Emre-E Yavuz 2026

630’dan sonra elli yıl boyunca doğu Göktürkleri Tang yönetimi altında yaşadı. Sınır boyunda ve Ordos kıvrımının altı vilayetinde yaşıyorlardı. Kendi reisleri onları Çin himaye idareleri altında yönetiyordu ve Tang onlardan Çin savaşları için asker alıyordu.[1] Kül Tegin yazıtının “elli yıl boyunca emeklerini ve güçlerini verdiler” sözü, Ötüken’den görülen aynı yarım asırdır.[2] İsyanlar 670’li yılların sonlarında başladı. 680’de Aşide reisleri, İlig’in bir amcazadesinin oğlu olan Aşina Funian’ı Xiazhou’dan getirip kağan yaptı. Pei Xingjian ayaklanmayı bastırdı. Funian 681’de Chang’an çarşısında başı vurularak öldürüldü.[1]

Türkçesi Kutluk olan Gudulu, İlig’in uzak bir akrabasıydı. Bir Aşina’ydı ve büyükbabası, Yunzhong’daki Tang valisinin yanında babadan kalma bir unvanla reislik yapmıştı.[1] Funian’ın kaçaklarını Zongcai dağlarında topladı. Yağma ve Dokuz Soyadın sürülerine yaptığı baskınlarla geçindi ve sonunda beş bin adamı oldu.[1] Sonra kendini kağan ilan etti. Kardeşi Mochuo şad, Duoxifu adında biri ise yabgu oldu.[1] Teslim olmuş boyların Çin eğitimli denetçisi Aşide Yuanzhen Gudulu’ya geçti ve ordu kendisine Apa Tarkan olarak verildi.[1][4] Tonyukuk taşı aynı başlangıcı, üçte ikisi atlı yedi yüz adam ve bir şad olarak verir. Taş, onu kağan yapan bir danışmanı da ekler.[5] Orhun anıtları bu başlangıcı on yedi adam olarak verir: bunlar yetmiş, sonra yedi yüz oldu. Anıtlar, Gök’ün İlteriş’i ve eşi İlbilge Katun’u “tepesinden tutarak” yükselttiğini anlatır.[2] Devletin ilk merkezi sınırın kuzeyindeki tepelerdeydi. Taşa göre merkez Çogay Kuzı ve Kara Kum’daydı. Çin anlatımına göre Zongcai dağlarında ve Kara Kumlar anlamına gelen Heisha adlı müstahkem kasabadaydı.[6]

Ötüken’e taşınmayı yalnızca Tonyukuk anlatır. Bir kaçak, Dokuz Oğuz’un yeni kağanının Çin ve Kıtañlarla “Türk Sir halkının ülkesi”ne karşı bir ittifak kurduğunu haber verdi.[7] Danışman kağanı önce kendisinin saldırmasına ikna etti.[8] Kök Öng’ü geçti ve Tola kıyısında üç ya da altı bin kişilik olduğu söylenen bir orduya karşı iki bin adamla Oğuzları yendi.[9][10][11] Sonra kağanı ve halkı Ötüken ülkesine yerleştirdi: “güneyin, batının, kuzeyin ve doğunun halkları bize geldi”.[11] Bu yürüyüşün tarihi bilinmez, ama İlteriş’in hükümdarlığı içinde kalır. O anda sınırdaki ayaklanma, birinci kağanlığın elinde tuttuğu topraklarda bir bozkır imparatorluğuna dönüştü.

Yönetim ve yapı

Devlet, birinci kağanlığı hatırdan yeniden kurmuştu. Kül Tegin yazıtı İlteriş’in halkı “atalarımın töresine göre” düzene soktuğunu söyler. İlteriş, halkın doğu ve batı yarıları olan Tölisleri ve Tarduşları örgütledi ve onlara bir yabgu ile bir şad verdi.[2] İkinci Kağanlık, Birincinin yeniden kurulması olarak görülebilir. İlteriş ve halefleri kendilerini Bumin ile İstemi’nin torunları ve Göktürk büyüklüğünün yeniden kurucuları saydı. Aradaki yüzyılı, Çinlilerin sömürmesine izin verdikleri bir talihsizlik olarak gördüler.[12] Tang tarihi ilk atamaları kendi gördüğü gibi sıralar. Kağanın kardeşi şad oldu, bir başkası yabgu, Çin eğitimli bir subay da ordunun başında Apa Tarkan.[1] Kağanın yanında danışman, ayguçi, dururdu. Tonyukuk taşı onu devletin ikinci direği sayar. Taş beş kez şöyle der: “kağanı cesur, danışmanı bilgedir”.[3]

699’da Kapgan devlete, sonra da koruduğu biçimi verdi.[1] Sol ve sağ iki şadın her biri yirmi bin kişiden fazla askere sahipti.[1] Onların üstünde kendi oğlu olan bir Küçük Kağan dururdu. Küçük Kağan batının On Soyadı’ndan kırk binden fazla adamı yönetiyordu ve “Batıyı Genişleten Kağan” unvanını taşıyordu. Hepsinin üstünde kağan vardı.[1] Bilge Kağan bu düzende on dört yaşında Tarduşların şadı olmuştu.[1] Ölümünden sonraki naiplik döneminde ordu yine doğuda bir Sol Şad ile batıda bir Sağ Şad arasında bölündü, “ve en iyi birliklerin hepsi iki şadın emrindeydi”.[1] Makamları şad, yabgu ve Kağan ve han maddeleri ele alır. İkinci kağanlığın bunlara kattığı, batı üzerinde kraliyet unvanlı bir genel vali olan Küçük Kağan’dır.

Tabi halklar vergi ödedi. Kıtanlar ve Xi “697’den beri onun angaryalarına ve hizmetlerine tabiydi”. On Ok da Küçük Kağan’ın kırk binini sağladı.[13] Ordos’un altı vilayeti, Tang’ın 698’de tohum ve sabanlarla teslim ettiği Soğd-Göktürk yerleşimleriydi. Bu yerleşimler devlete çiftçi ve tüccar kazandırdı.[13] Aralarındaki Soğdlular devlete tüccarlarını ve bazı subaylarını verdi. Bu subaylardan biri An Lushan’ın babasıydı.[13] Meşrulaştırıcı fikirler Gök, Kut, Töre ve Ötüken’in kutsal toprağıdır. Bunlar kendi maddelerinde ele alınır. Neredeyse tamamen bu devletin anıtlarından bilinirler.

Toprak

Bilge Kağan’ın kendi ölçüsü, kardeşinin anıtının güney yüzünde durur. Ordular doğuya Shantung ovasına ve denizin hemen yakınına kadar gitti. Güneye Dokuz Ersin’e ve Tibet’in hemen yakınına kadar gitti. Batıya İnci Nehri’ni aşıp Demir Kapı’ya kadar gitti. Kuzeye Yir Bayırku ülkesine kadar gitti.[2] Tang tarihi Kapgan için kendi ölçüsünü verir. İmparatorluk doğudan batıya on bin li’den fazlaydı ve dört yüz bin okçusu vardı. Kıtanlar ve Xi haraççıydı, “ve İlig’den beri hiç kimse bu kadar güçlü olmamıştı”.[1] İki ölçü de orduların nerelerde bulunduğunu gösterir, sınırları belli bir toprağı değil. İkisi de bir çizgi çekmez. Devlet Ordos’u yalnızca altı vilayet olarak elinde tuttu. On Ok’a yalnızca 711’deki Bolçu’dan 715’teki ayrılmalara kadar hâkim oldu. Syr Darya’nın ötesindeki ülke ise yalnızca bir seferin süresince onun elindeydi. Merkez baştan sona Ötüken’di. Anıtlar, devletin ancak oradan elde tutulabildiğini söyler.[2]

İlteriş (682–691)

Kurucunun on yılı, her yıl Tang’a karşı savaşla geçti. Jiu Tang Shu 683’te Weizhou’daki çarpışmayı kaydeder. Fengzhou valisi orada öldürüldü. Metin ayrıca 684’te Shuozhou’daki, 686’da Shuozhou ve Daizhou’daki çarpışmaları ve Xinzhou’da beş bin Tang ölüsünü kaydeder. 687’de ise Hebei’deki Changping ile yine Shuozhou’daki çarpışmaları kaydeder.[1] O yıl Tang generali Heichi Changzhi kağanı Huanghuadui’de yendi ve onu çölün kuzeyine sürdü. Peşinden gelen ve işini bitirmek isteyen on üç bin seçme askerli bir albay, hepsini yitirdi.[1] Tonyukuk Çinlilerle on yedi, Kıtañlarla yedi, Oğuzlarla beş savaş sayar.[14] Orhun anıtları kırk yedi sefer ve yirmi meydan savaşı sayar, hepsi bütün komşulara karşı: “güneyde Çinliler, kuzeyde Baz Kağan ve Dokuz Oğuz, Kırgız, Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtañ ve Tatabı”.[2] İlteriş, sekiz ve yedi yaşında oğullar bırakarak 690 ile 692 arasında hastalıktan öldü. Kardeşi tahta çıktı.[1]

Kapgan (691–716)

Kapgan’ın hükümdarlığının kendi maddesi vardır. Akından imparatorluğa dönüş 696’da geldi. İmparatoriçe Wu Kıtanlarla savaş hâlindeydi. Kapgan’ın teklifini kabul etti: Kıtanları ezecekti, karşılığında Sarı Nehir’in batısında teslim olmuş Göktürk haneleri geri verilecekti.[1] Kapgan Kıtanları yendi ve ailelerini aldı, “bu günden sonra gücü arttı”.[1] 698’de bir elçiyi alıkoyarak Ordos’un altı vilayetini, kırk bin kile tohumu ve üç bin aleti koparttı.[1] Kızı için gönderilen Wu damadını reddetti. Tang tarihi onun Li hanedanı üzerine yaptığı konuşmayı korur.[1] Damadı ve elçi Yan Zhiwei’yi alıkoydu, Yan’ı da kağan ilan ettirdi.[1][15] Sonra yüz bin adamla Hebei’ye girdi. Tang orduları kımıldamadan seksen ya da doksan bin esirle çekildi.[1] 699 düzenlemesi, ardından yıllık akınlar geldi. 703’te Baga Tarkan’ı yeniden istemeye gönderdi, bu kez damat olarak veliahdın bir oğlunu. İmparatoriçe kabul etti. Kapgan teşekkür etmek için bin atla yüksek rütbeli bir subay gönderdi ve imparatoriçe onu Suyu köşkünde ağırladı.[1][16] 705’te Göktürkler Mingsha’da bir Tang ordusunu yok etti ve Longyou sürülerini çaldı. Tang’ın cevabı, güneye giden yolu kapatmak için ırmağın ötesine kurulan üç Shouxiang şehri oldu.[1] İmparator Ruizong’un tahta çıkışından sonra Kapgan bir kez daha gelin istedi. Tang yönetimi, Song Prensi Chengqi’nin bir kızına Jinshan Prensesi adını verdi. Kapgan oğlu Yangwozhi Tegin’i Tang yönetimine gönderdi ve imparator ona general rütbesi verdi. Sonra Ruizong tahtı devretti ve evlilik hiç gerçekleşmedi.[1][17]

Batıda Tonyukuk, Tang, On Ok ve Kırgızlardan oluşan üç kağanlı ittifakı bozdu. Bunu Sayan dağlarını kışın geçerek yaptı ve bu geçiş Kırgız kağanını öldürdü.[18] Altay ve Irtış üzerinden Bolçu’ya gece yürüyüşü bunu izledi. Orada Türgiş kağanı esir alındı ve On Ok boyun eğdi.[19] Ordu Syr Darya’yı aşıp Demir Kapı’ya kadar ilerledi. Soğdlular teslim oldu.[20] Yazıtlardaki Demir Kapı’nın Semerkant ile Belh arasında mı, Soğdiyana ile Fergana arasında mı olduğu tartışılmıştır, Göktürklerin orada Araplarla karşılaşıp karşılaşmadığı da.[21] Tang tarihi Türgiş kağanı Suoge’nin yıkılışını 710 ya da 711’e tarihler.[1] Bu, devletin ulaştığı en geniş sınırdı. Sürmedi. Küçük Kağan’ın Beiting’e saldırısı 714’te başarısız oldu.[1] Kapgan’ın kız kardeşinin kocası Huoba Jielifa saldırıya katılmıştı. Tang komutanı şehri elinde tuttu ve Tong’e Tegin’i surların altında öldürdü. Huoba eve dönmeye cesaret edemedi. Karısıyla birlikte Tang’a geçti, Tang yönetimi onu Yanbei Prensi yaptı ve karısına Jinshan Prensesi unvanını verdi.[1][22] 715’te batının On Soyadı ve on binden fazla çadır Tang’a geçti. Dokuz Soyadı da öyle ağır yenildi ki önderleri de Çin’e kaçtı.[1] 716’da Kapgan, Tola’da Bayırkular üzerindeki bir zaferden dikkatsizce dönerken bir söğüt korusunda bir geri kalmış asker tarafından kafası kesilerek öldürüldü.[1] “Mochuo yaşlanınca boylar giderek kaçıp dağıldı.”[1]

Bilge Kağan (716–734)

Kül Tegin Küçük Kağan’ı, amcasının kardeşlerini ve amcasının çevresini öldürdü. Ağabeyini tahta çıkardı. Bilge tahtı geri sundu ve reddedildi, Kül Tegin de orduyu aldı.[1] Tonyukuk, eski çevreden sağ kalan tek kişiydi. Kızı yeni katundu ve Tonyukuk yetmişin üzerindeki yaşında başdanışman olarak geri çağrıldı.[1] Bilge’nin devraldığı devlet, kendi sözleriyle, “içinde yiyeceği olmayan, sırtında giyeceği olmayan, perişan ve kırılmış bir halk”tı.[2] Tang tarafına geçenler silah zoruyla geri döndü. Dokuz Oğuz bir yılda beş kez onunla savaştı. Batıda Sulu önderliğindeki Türgişler yeniden bir kağan çıkardı.[2]

Tonyukuk’un öğüdü siyaseti belirledi. Devlet zayıfken Çin’e akın yapılmayacak, surlu şehir ve tapınak olmayacaktı. Gücün temeli hareketlilikti.[1][23] Tang sınaması 721’de üç koldan bir saldırı olarak geldi, ama yalnızca Basmıllar ulaştı. Göktürkler Basmılları evlerine kadar takip etti, Beiting’ten kopardı ve bütün olarak aldı. Dönüş yolunda Liangzhou’yu sürülerinden soydular.[1] “Bundan sonra Küçük Şad’ın gücü çok arttı ve Mochuo’nun bütün adamları onun oldu.”[1] Aynı yıl barış istedi ve imparatorun oğlu olmayı önerdi.[1] Tang oğulluğu kabul etti, geliniyse reddetti. 725’te, Bilge’nin elçiye Tibetlilerin, Xi’lerin ve Kıtanların neden prensesi olup Göktürklerin olmadığını öfkeyle sormasından sonra yine reddetti.[1] 727’de Tibet’in ortak istila teklifini Chang’an’a gönderdi. Batıdaki Shouxiang şehrinde yılda birkaç yüz bin top ipekle bir pazar hakkı aldı.[1] Bir araştırma, Tang’ın yalnızca 727’deki armağanını, otuz attan oluşan sembolik bir haraca karşılık yüz bin parça ipek olarak hesaplar.[24] Kül Tegin yazıtının güney yüzü bu düzeni Ötüken’den anlatır. “Bizim istememize gerek kalmadan” gelen altın, gümüş ve ipekten söz eder ve güneye gidip orada yaşamamak için uyarır.[2]

Kül Tegin 731’de öldü. Göktürklerin devlet kuramının tamamını taşıyan anıtı 732’de tamamlandı. Yanına imparatorun yazdığı bir Çin steli dikildi ve Chang’an’dan ustalar gönderildi.[2] 734’te bir vezir Bilge Kağan’ı zehirledi. Bilge ölmeden önce veziri ve hizbini yok ettirdi.[1]

Gerileme ve çöküş (734–744)

Oğlu Yiran tahta çıkarıldı. Tang ona kendi stelini ve türbesini vererek hükümdarlığını onayladı. Yiran birkaç ay içinde hastalıktan öldü.[1] Küçük oğlu Tengri, bir çocuk, onu izledi. Devleti annesi, yani Tonyukuk’un kızı, sevgilisiyle birlikte yönetti, “ve halk ona boyun eğmedi”.[1] Ordu Bilge’nin iki amcazadesinin elindeydi: doğuda Sol Şad, batıda Sağ Şad. 740’ta Tang Tengri’yi bir kez daha onayladı. Çok geçmeden Tengri ile annesi Sağ Şad’ı yanlarına çağırıp başını kestirdi. Sol Şad de aynı akıbetten korkarak Tengri’yi öldürdü ve kendini Özmiş Kağan ilan etti.[1] Basmıllar ona karşı ayaklandı ve onu yendi, “bütün ülke karışıklığa düştü”.[1] 742’nin sekizinci ayında hanedanın kalıntısı Chang’an’a vardı: Sağ Şad’ın dul eşi ve çocukları, Kapgan’ın bir torunu, Bilge Kağan’ın bir kızı, Yiran’ın bir dul eşi ve Tengri’nin bir kızı.[1] İmparator onları kabul etti ve bu konuda bir şiir yazdı.[1]

Jiu Tang Shu’nun Göktürk bölümü orada biter. Xin Tang Shu’nun alt bölümü hikâyeyi sürdürür. Onun anlatımında Uygurlar, Karluklar ve Basmıllar, Bilge’nin iki oğlunu öldürüp tahtı almış bir yabguya karşı Tianbao’nun başında birlikte ayaklandı. Onu öldürüp Basmıl reisini kağan yaptılar.[6] Halk Özmiş’i tahta çıkardı.[6] 744’te Basmıllar Özmiş’i öldürüp başını Chang’an’a gönderdi. Kardeşi Baimei tahta çıkarıldı.[6] Uygurlar ve Karluklar Basmıl kağanını öldürüp Uygur Guli Peiluo’yu kağan yaptı. 745’te Baimei’yi de öldürdüler, Bilge’nin dul eşi Katun Pofu ise halkıyla birlikte Tang’a geldi.[6] İki araştırma Göktürk devletinin sonunu 745’e koyar: Göktürklerin akrabası Uygurlar onu bu yıl yıktı.[25][26] Göktürklerin Çin kaynaklarında son anılışı 941’e tarihlenir.[26] Modern araştırmalar aynı hikâyeyi 744’e kadar anlatır.[27] Basmıl, Karluk ve Uygurlardan bir ittifak hanedanı 742’de yıktı. Bir Basmıl kağanı Orhun’u iki yıl elinde tuttu. 744’te Uygur önderliğinde bir ittifak onu da devirdi, bu da Uygur Kağanlığı’nın doğuşudur.[27] Tianbao’nun üçüncü yılında, yani 744’te, aynı Tang tarihinin Uygur bölümü Uygur hükümdarının “Basmılları saldırıp fethettiğini” anlatır. Bölüm, hükümdarın Kutluk Bilge Kül Kağan unvanını aldığını da kaydeder.[28] Uygurlar, İlteriş’ten beri her Göktürk kağanının savaştığı Dokuz Oğuz’dan bir halktı. Orhun’u aldılar ve Ötüken’i devletin merkezi olarak elde tuttular. Gök ile Yer’e dair Göktürk inancını kendi anıtlarında tekrarladılar.

Çöküşün nedenleri

Devletin kendi anıtları tek bir kuram verir. Kül Tegin taşında devlet, beyler ile halk birbirine dürüst davranmadığında, küçük kardeş büyüğe karşı kışkırtıldığında ve halk tatlı sözlerle, yumuşak ipekle güneye çekildiğinde yitirilir.[2] Taşa göre devlet Ötüken’den elde tutulur, başka yerden değil.[2] Konuşan, halkı için, sonraki bir günün insanları için “nasıl yanılıp öleceklerini” yazdığını söyler.[2] Taşların anlattığı çekişmeler kabilevi ve kişisel olduğu kadar toplumsal da sayılmıştır. Bu durumda çatışma, beyler, yani begler ile halk, yani budun arasındadır. Yeniden kuruluş da taşların ayrıca andığı “kara” halkın, yani kara budunun işidir.[29] Tonyukuk taşı başka bir kuram verir. Kağanı cesur, danışmanı bilge olduğu sürece devlet ayakta kalır. Yaşlı Tonyukuk, kağanı olan bir halkın başında değersiz adamların bulunmasının nasıl bir talihsizlik olacağını sorar.[3] Başka bir çeviri ise onun bunun yerine, kendisi gibi bir adama sahip olan bir halkın nasıl bir sıkıntı çekeceğini sorduğunu söyler.[30] Tang tarihi en açık anlatımı verir. Kapgan “halkına acımasızca davrandı” ve boylar ondan kaçtı. Bilge öldürüldü. Bir naip ve sevgilisi bir çocuğu yönetti.[1] Bütün askerlere sahip iki şad hem tahta hem birbirlerine saldırdı. Basmıl, Karluk ve Uygur gibi tabi halklar gerisini tamamladı.[1] Üçü de, devletin dıştan vurulmadan önce içten kırıldığı konusunda birleşir.

Moğol göllerinden gelen kayıt bir zemin ekler. Telmen Gölü tortulları İkinci Göktürk devletini, göl kaydının bozkır imparatorluklarına verdiği iyi yıllar dizisinin içine yerleştirir. Tortullar Orta Moğolistan’ın yaklaşık 700’den itibaren kurulaştığını, sonra da öyle kaldığını gösterir.[31] Gücü, Tonyukuk’un kendi anlatımına göre su ve otlak arayışıyla göç etmekte olan bir devlet için bunun ne anlama geldiğini Türk Atlası iklim ve bozkır imparatorlukları başlığı altında açık bırakır.

Kaynaklar

Devlet, kendi üç yazıtından ve Tang tarihlerinin iki bölümünden bilinir. Bu iki tür, istenen yerlerde birbiriyle örtüşmez. Tonyukuk yazıtı 682’den 716’ya kadarki dönemi danışmanın açısından kapsar. Kraliyet anıtlarından bağımsızdır. 732 tarihli Kül Tegin yazıtı ile 735 tarihli Bilge Kağan yazıtı aynı yılları kağanın açısından kapsar. Bilge’nin hükümdarlığını da kapsarlar. Tarihî bölümleri kelimesi kelimesine ortaktır. Bu yüzden uyuştukları yerde tek bir tanıktırlar. Ongi yazıtı aynı hanedanın daha küçük bir anıtıdır.[32] Üçü de ötekinin kahramanını anmaz. Hiçbiri bir şeyi Çinlilerin tanıyacağı bir yılla tarihlemez. Taşlar hayvan döngüsüyle ve prenslerin yaşlarıyla sayar.

Koyu renkli, yazıtlı bir taş levhanın yuvarlak tepesi, ortasında oyma bir amblem, alt kenarında bir sıra runik işaret
Kül Tegin taşının başlığı ve üst runik satırları, 1890 Fin seferinin çektiği fotoğraf. Fotoğraf: 1890 Fin seferi, Inscriptions de l’Orkhon recueillies par l’expédition finnoise 1890, Helsingfors 1892, Tab. 2, kamu malı.
Açık bozkırda bir arabanın ve beyaz bir atın yanında iki adam, biri büyük bir kayanın üzerinde oturuyor
Orhun'daki Bilge Kağan anıtının bulunduğu yerin genel görünümü, 1890. Fotoğraf: 1890 Fin seferi, Inscriptions de l’Orkhon recueillies par l’expédition finnoise 1890, Helsingfors 1892, kamu malı.

Jiu Tang Shu’nun Göktürkler bölümü Kutluk’un ayaklanmasından 742’deki kabule kadar uzanır. Bölüm yılları, akınları, elçilikleri, unvanları, Tonyukuk’un ve Bilge’nin konuşmalarını ve çöküşün işleyişini verir.[1] Xin Tang Shu’nun üst bölümü onu 716’ya kadar yeniden yazar. İkinci bir tanık değildir.[6] Alt bölümü 716’dan 745’e kadar olanı anlatır. Üst bölümün yoksun kaldığı sonu sağlar.[6] Bu bölümde yabgunun gaspı, Basmıl kağanı, Özmiş’in 744’te ve kardeşi Baimei’nin 745’te öldürülmesi, Bilge’nin dul eşinin teslim olması ve Batı Wei döneminde başlamış devletin artık var olmadığını söyleyen cümle yer alır.[6] Jiu Tang Shu’nun Uygur bölümü 744’ü verir.[28] Çin kayıtları Tonyukuk taşının yanına ilk kez 1899’da konuldu. İkisi o günden beri birlikte okunuyor.[33]

© Emre-E Yavuz 2026 İkinci Göktürk Kağanlığı, 682–744, sekiz zaman kesitinde: Tang sınırının kuzeyindeki ayaklanmadan Basmıllar, Uygurlar ve Karluklar karşısındaki çöküşe kadar. Çin yıllıklarına ve Tonyukuk ile Kül Tegin yazıtlarına göre, Natural Earth altlığı üzerine modern harita. Bölgeler yaklaşıktır, güzergâhlar şematiktir. İlteriş TangDokuz OğuzKitanlar Heisha Çang'an Ötüken Göktürkler TangKitanlar Changping, 687 Heisha Ötüken Tola GöktürklerKitanlar ve Tatabılar TangKırgızlarTürgişler Hebei, 698 Ötüken Tola Dingzhou GöktürklerKırgızlarTürgişler Tang Kögmen aşılır, 710Bolçu'ya Ötüken Kögmen Bolçu Suyab GöktürklerKırgızlar TangEmevi HalifeliğiTibet İmparatorluğuOn Ok Demir Kapı'yaBeiting, 714 Ötüken Suyab Demir Kapı Beiting Bilge KağanTürgişler TangKitanlarBayırku Ötüken Tola Bilge KağanTürgişler TangKitanlarBasmıllarTibet İmparatorluğu Beiting, 721Liangzhou, 721 Orhun Yazıtları Tonyukuk Yazıtı Beiting Liangzhou Uygur Kağanlığı TangBasmıllarKarluklar Ötüken Beiting

  1. 682 Ayaklanma

    Çin yıllıklarının Gudulu dediği İlteriş, sınırın kuzeyinde Tang'a karşı ayaklandı. Xin Tang Shu ayaklanmayı 682'ye, Jiu Tang Shu 683'e tarihler. Jiu Tang Shu ona Zongcai dağlarında beş binden fazla adam verir. Tonyukuk yazıtı ise yedi yüz der: üçte ikisi atlı, üçte biri yaya. İlteriş, Kara Kumlar demek olan Heisha kasabasını tahkim etti.

  2. y. 687 Ötüken

    Tonyukuk orduyu Kök Öng'ü aşırıp Ötüken ormanına götürdü ve Tola'da Oğuzları yendi: iki bine karşı üç bin. Hiçbir kaynak bu göçün tarihini vermez. 687'de Ötüken'de yeniden bir kağan vardı. İlteriş oradan her yıl Tang sınırına akın etti, 687'de Hebei ovasındaki Changping'e kadar.

  3. 698 Kapgan

    İlteriş'in küçük kardeşi Kapgan 691'den itibaren hüküm sürdü. 696'da Tang'a karşı ayaklanan Kitanları ezdi. 697'den itibaren Kitanlar ve Tatabılar onun vergisine tabiydi. 698'de Tang ona Ordos'un altı vilayetinden birkaç bin çadır, kırk bin ölçek tohum ve üç bin alet gönderdi. Aynı yıl yüz bin adamla Hebei'ye akın etti. Zhaozhou ve Dingzhou düştü, Kapgan seksen doksan bin tutsakla döndü.

  4. 710–711 Kırgızlar ve Türgişler

    710 kışında Göktürkler, tek yolu karla kapanmış Kögmen'i bir Az kılavuzla aştı ve Soŋa ormanında Kırgız kağanını öldürdü. Sonra yolu olmayan yerden Altay'ı, geçidi olmayan yerden İrtiş'i geçtiler. Bolçu'da Türgiş kağanını öldürüp ilini aldılar. Bolçu savaşının yılı 710 ya da 711'dir, yeri kesin değildir.

  5. 712–714 Demir Kapı'ya

    Bolçu'dan sonra On Ok, 715'teki kopuşlara kadar Göktürklere bağlıydı. Göktürk ordusu İnci Irmağı'nı, yani Seyhun'u geçip Demir Kapı'ya kadar gitti. Soğdlar, başlarında Suk olmak üzere, geldi. 714'te İnel ile Tongga Tegin Beiting'i kuşattı. Guo Qianguan şehri tuttu ve Tongga Tegin'in başını kesti. Tang tarihine göre Kapgan'ın ülkesi, gücünün doruğunda doğudan batıya on bin li'yi aşıyordu.

  6. 716 Kapgan'ın ölümü

    716'da Kapgan, Tola'da Bayırkuları yendi. Zaferini hafife alarak tedbirsiz döndü ve bir söğüt korusunda geride kalmış bir Bayırku tarafından öldürüldü. Kül Tegin küçük kağanı öldürdü ve ağabeyi Bilge'yi tahta çıkardı. Türgişler kendi kağanlarını seçti, Kitanlar ve Tatabılar Tang'a geçti.

  7. 721–734 Bilge Kağan ve Tonyukuk

    720'de Tang üç yandan bir saldırı tasarladı. 721 sonbaharında Tonyukuk, Basmıllar varmadan Beiting'i almak için bir birlik gönderdi ve bütün kuvvetlerini tutsak etti. Dönüşte Liangzhou'nun koyunlarını ve atlarını aldı. 727'de Tang, batıdaki Shouxiang kalesinde bir pazar açılmasına izin verdi. Kül Tegin 731'de, Bilge Kağan 734'te öldü. Taşları Orhun vadisinde, Tonyukuk'unki yukarı Tola'da durur.

  8. 741–745 Çöküş

    741'den sonra ülke kargaşaya düştü. Basmıllar, Uygurlar ve Karluklar son kağanlara karşı ayaklandı. 744'te Basmıllar Özmiş Kağan'ı öldürdü. Ardından Uygurlar ve Karluklar Basmıl kağanını öldürüp Uygur Kutlug Bilge Kül'ü kağan yaptı. 745'te Göktürklerin son kağanı Baimei öldürüldü. Ötüken Uygur Kağanlığına geçti.

  • Bir kaynakta adı geçen yer (konumu genel kabule göre)
  • Konumu tartışmalı ya da yaklaşık
  • Çin yıllıklarına ve yazıtlara göre çizilmiş bölge
  • Göktürk egemenliği altındaki halk
  • Göktürklere vergi veren halklar
  • Bir kaynakta geçen hareket (güzergâh çizilmiştir)
İkinci Göktürk Kağanlığı, 682–744, sekiz zaman kesitinde: Tang sınırının kuzeyindeki ayaklanmadan Basmıllar, Uygurlar ve Karluklar karşısındaki çöküşe kadar. Çin yıllıklarına ve Tonyukuk ile Kül Tegin yazıtlarına göre, Natural Earth altlığı üzerine modern harita. Bölgeler yaklaşıktır, güzergâhlar şematiktir.

Hükümdarlar

  1. Ilterish Khan682–691
  2. Kapgan Khan691–716
  3. Inel Khana699–716
  4. Bilge Khan716–734
  5. Yiran Khan734
  6. Tengri Khan734–741
  7. Ozmish Khan741–744

Tahtın el değiştirmesi üzerine

  1. aInel Khan: Inel was set up as Lesser Khan beside Kapgan, not after him. The two reigns run together from 699 to 716 because the khaganate had two khans at once, the great khan in the centre and the lesser over the western wing.
  1. Ilterish Khan682–691
  2. Kapgan Khan691–716
  3. Inel Khan699–716
  4. Bilge Khan716–734
  5. Yiran Khan734–734
  6. Tengri Khan734–741
  7. Ozmish Khan741–744

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Tang682 – 716

  2. Uygur Kağanlığı744

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf bg Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Kül Tegin inscription
  3. ^ a b c d e f Tonyukuk inscription
  4. ^ Taşağıl 2004, p. 8–18
  5. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 283
  6. ^ a b c d e f g h i Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  7. ^ Tekin 1994, p. 5, 32
  8. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 284–285
  9. ^ Tekin 1994, p. 8–9
  10. ^ Orkun 1994, p. 104–105
  11. ^ a b Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285
  12. ^ Kwanten 1979, p. 28
  13. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; de la Vaissière 2005a
  14. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 289
  15. ^ Taşağıl 2004, p. 25, 27
  16. ^ Taşağıl 2004, p. 29–30
  17. ^ Taşağıl 2004, p. 32–34
  18. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 286–287
  19. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 287–288
  20. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 288–289
  21. ^ Barthold 2004, p. 39–40
  22. ^ Taşağıl 2004, p. 34, 46
  23. ^ Ögel 2000, p. 177, 179
  24. ^ Litvinsky 1996, p. 336
  25. ^ Rásonyi 1993, p. 98
  26. ^ a b Litvinsky 1996, p. 337
  27. ^ a b Golden 1992
  28. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Mackerras 1972
  29. ^ Sinor 1990, p. 310
  30. ^ Tekin 1968, p. 290
  31. ^ Struck 2022
  32. ^ Ōsawa 2011
  33. ^ Golden 1992; Hirth 1899

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Friedrich Hirth, Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk. Beiträge zur Geschichte der Ost-Türken im 7. und 8. Jahrhundert nach chinesischen Quellen (1899)
  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei. Zweite Folge: Die Inschrift des Tonjukuk (1899)
  • E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Takashi Ōsawa, Revisiting the Ongi inscription of Mongolia from the Second Turkic Qaγanate on the basis of rubbings by G. J. Ramstedt (2011)
  • Julian Struck; Marcel Bliedtner; Paul Strobel; William Taylor et al., Central Mongolian lake sediments reveal new insights on climate change and equestrian empires in the Eastern Steppes (2022)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler62

Kişiler
Ashina Funian · Bars Beg · Bilge Khan · Ilterish Khan · Kapgan Khan · Kül Tegin · Kutlug Bilge Kül Khan · Kutluk Tegin · Qutayba ibn Muslim · Right Shad (d. 741) · Sulu Khan · Tengri Khan · Tonyukuk
Devletler
First Göktürk Khaganate · Tang · The Tibetan Empire · Uyghur Khaganate · Yenisei Kirghiz Khaganate
Savaşlar
Uyghur–Kirghiz War
Muharebeler ve olaylar
Bilge Khan's Tent Banquet (725) · Göktürk campaign against the Kirghiz (710) · The battle of the Talas, 751 · The coup of 716 · The fall of Ordu-Balık, 840
Yerler
Beshbalik · Dzungaria · Kögmen · Lingzhou · Ordos · Orkhon valley · Ötüken · Shiveet Ulaan · Tarim Basin · Xiazhou
Halklar
Bayirku · Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples · The Great Empires of the Steppe · Toquz Oghuz · Uyghurs
Soylar
Ashina
Kurumlar ve Unvanlar
Baga · Buyruk · Chinese Bans on the Export of Iron · Göktürk Weapons · Kut · Tarkhan · Tegin · Tölis and Tardush · Women among the Turkic Peoples
Dinler
Tengrism
Diller
Old Uyghur · The Old Turkic script
Yeme içme
Millet · Steppe Diet
Gelenekler ve eğlenceler
Hunting among the Göktürks · Turkic Songs at the Tang Court
Kaynaklar
Bilge Khan inscription · Kül Tegin inscription · Küli Čor inscription · Nalaikh Inscription · Tonyukuk inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Second Göktürk Khaganate.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/second-turkic-khaganate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026