Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Taş 1909’da kuzey Moğolistan’da Şine-Usu’da bulundu.[1] G. J. Ramstedt ve S. Pälsi onu Örgöötü Dağı, küçük Mogoitu nehri ve Şine-Usu Gölü yakınında buldu.[2] Taş, runik Türkçeyle yazılmış bir metne sahiptir. Metin, Uygur Kağanlığı’nın ikinci hükümdarı Bayanchur Kağan’ın seferlerini ve savaşlarını birinci kişiden anlatır.[1] Taş bir anıt olabilir. Bir mezar kompleksiyle bağlantılı olarak, 759’da ölen kağanın anısına dikilmiştir.[2] Metin Uygurların ilk hükümdarı Kutlug Bilge Kül’den de söz eder.[2]

Tarihsel içerik

Metindeki iki şey başka hiçbir kaynakta geçmez. Birincisi, Uygurların Basmıllar ve Karluklar üzerindeki egemenliğini pekiştirmesidir. İki halk 744’teki devirmede müttefik olmuştu ve aynı yıl içinde tebaa hâline geldi, ancak daha fazla sefer yapılmadan tebaa kalmadılar.[1] İkincisi, Uygur başkentinin ve Orhun üzerindeki hükümdar sarayının inşasıdır.[1]

İkisi de Çin tarihlerinde geçmez. Çin tarihleri Uygur işlerini, Çin’i ilgilendirdikleri ölçüde bildirir.

Tarih

Taş, hayvan döngüsünde yılları verir: Yılan yılı 741’den Yılan yılı 753’e kadar.[2] Taşın kendi tarihi ayrı bir sorudur. Üç Uygur taşının bir sıralaması taşı yaklaşık 760’a koyar.[2] Başka bir sıralama 759’a koyar.[2] Üçüncüsü 760 ya da 761’e koyar, çünkü mezar ve kağanın ölümünden sonraki törenler zaman aldı.[3]

Tariat ve Şine-Usu taşları neredeyse sözcüğü sözcüğüne ortak bölümlere sahiptir. Bu bölümler Göktürklerin yenilgisini ve Karluklarla mücadeleleri anlatır.[4] Tariat daha uzun metindir. Şine-Usu bir özet gibi okunur.[4]

Ganimet ve tutsaklar

Taş, kağanın seferlerinin ganimeti arasında sürüleri, malları, kızları ve dulları sayar. Bir düşmanın hatununu tutsak aldığını da söyler.[5]

Anıtın amacı

Bu türden Uygur dikili taşları tarafsız raporlar değildir. Amaçları ölmüş bir kahramanı yüceltmektir. İçlerindeki bölümler onun işlerini tarihten çok destana yakın bir biçimde anar. Tür retorik niteliktedir ve abartmaya yatkındır, bu yüzden ayrıntıların kesinliği varsayılamaz.

Yazıtların Çin kaydına göre iki üstünlüğü vardır. Anlattıklarına zaman ve yer bakımından çok daha yakındırlar. Ayrıca yabancı bir hükümdarlık merkezinin önemsediğini değil, Uygurlar için önemli olanı kaydetmek üzere yazıldılar.

Taş çok aşınmıştır ve okunabilen kısım, kazınanın azıdır.[1] Dikili taş altı metre yüksekliğindedir ve dört yüzüne de yazılmıştır. Yıldırım ona çarptı ve ikiye böldü. Bir yüzdeki metin yok olmuştur. Ötekiler hasarlıdır.[6]

Dil

Dil hemen hemen Orhun taşlarının dilidir. Orhun taşlarının Uygur yazıtları üzerindeki etkisi açıktır.[7] Ayrıntılarda farklar vardır. Taşta ben bağımsız zamir olarak geçer, Kül Tegin ve Bilge Kağan taşlarında ise her yerde men vardır. Bu iki taş gibi, e ünlüsünü i olarak yazar.[8]

Notlar

  1. ^ a b c d e Mackerras 1972
  2. ^ a b c d e f Rybatzki 2011, p. 65
  3. ^ Rybatzki 2011, p. 66
  4. ^ a b Rybatzki 2011, p. 66–67
  5. ^ Tokyürek 2013, p. 123, 126
  6. ^ Tsogtbaatar 2000, p. 369
  7. ^ Erdal 2004, p. 7, 14
  8. ^ Erdal 2004, p. 12

Literatür

  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Volker Rybatzki, Taryat, Tes ve Şine Usu Yazıtları Arasındaki Dil Bilimsel ve Tarihî Bağlar Üzerine Bazı Notlar (Some Notes on the Philological and Historical Relations Between the Terx, Tes and Sine Usu Inscriptions) (2011)
  • B. Tsogtbaatar, Moğolistan Bölgesindeki Eski Türk Anıtları Çalışmaları Meselesi Üzerine (2000)
  • Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)

Bu kaynağa dayanan maddeler 9

Bay Balïq · Bayanchur Khan · Kutlug Bilge Kül Khan · Old Uyghur · Ordu-Balık · Orkhon valley · Toquz Oghuz · Tuğ · Uyghur Khaganate

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler9

Kişiler
Bayanchur Khan
Muharebeler ve olaylar
Uyghur victory over the Kirghiz (758)
Yerler
Bay Balïq · Ordu-Balık · Shiveet Ulaan
Diller
Old Uyghur
Kaynaklar
Hoyto Tamir inscriptions · Tariat inscription · Tes inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Šine-Usu inscription.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/shine-usu-inscription/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026