İlteriş Kağan

İlteriş Kağan, İkinci Göktürk Kağanlığı’nın kurucusudur. Tang tarihi onu Gudulu adıyla anar: İlig’in uzak bir akrabası, bir Aşina. 682’de ezilmiş bir isyanın kaçaklarını sınırın kuzeyindeki tepelerde topladı.^[1] Beş bin adamla kendini kağan yaptı. 690’lı yılların başında hastalıktan ölene kadar her yıl Tang’a akın etti.^[1] Oğullarının Orhun’daki anıtları onu, Gök’ün tepesinden tutup yükselttiği adam olarak anlatır. Gök bunu Göktürk halkı yok olmasın diye yaptı.^[2] Aynı anıtlara göre on yedi adamla yola çıktı. Kırk yedi kez sefer etti ve halka ilini ve töresini geri verdi.^[2] Danışmanının Tola kıyısındaki anıtı, bir şadın yedi yüz adama önderlik ettiğini ve danışmanın onu kağan yaptığını söyler.^[3] Üç anlatım var ve her biri yazarının gereksindiği sürümdür. Türk Atlası üçünü de verir.

Adları

𐰃𐰠𐱅𐰼𐰃𐰾: 𐰴𐰍𐰣KutlukEski TürkçeTonyukuk inscription
骨咄祿ÇinceJiu Tangshu 194
不卒祿ÇinceJiu Tangshu 194
Elterish Khanİngilizce

Gudulu 骨咄祿, Türkçe Kutluk adının Çince yazımıdır: “Kut sahibi”. Kut, Gök’ün hükümdara verdiği talihtir. Bir anlatım kutlug sözcüğünü ad değil unvan sayar ve sözcüğü bir Yenisey mezar yazıtında çigşi rütbesinin niteleyicisi olarak da bulur.^[4] Yazıtlar taht adı olarak İlteriş’i, “ili toplayan”, kullanır. Tang tarihi bu adı hiç vermez. Bir çözümleme İlteriş’i il teriš, “boyları toplayan” diye açıklar. El sözü hem ülke hem halk demektir, böylece ülke ile boylar aynı bileşiğin iki anlamıdır.^[5] Aynı çözümlemeye göre İlteriş ile sonradan Bayanchur’un taşıdığı El Etmiş taht adları aynı biçimde kurulmuştur.^[5] Ongin yazıtı adı baştaki i olmadan yazar.^[6] Bir çözümleme adı, kağanlığı yeniden kurduğu 682’de aldığı bir ad sayar.^[6] Ad burada sonu k ile yazılır. Türkolojik yazım, sonda ötümlü bir artdamak ünsüzüyle Qutluġ verir. Ama bu ses Göktürk dilinde sözcüğün sonunda durmazdı. Aktarımlardaki -ġ sistemin bir geleneğidir, dilin bir sesi değildir. Çince 祿 lu aktarımı ise ötümsüz söylenişi destekler. 687’deki felaketten sonra İmparatoriçe Wu onun adını Buzulu diye yazdırdı, “talihini tamamlayamayan”. Bu ad, Çince karakterler üzerine bir oyundur. Tang tarihi bunu hoşnutlukla kaydeder.^[1]

Arka plan

Doğu Göktürkleri 630’dan beri Tang yönetimi altında yaşıyordu. Sınır boyunda ve Ordos kıvrımının altı vilayetinde bulunuyorlardı. Kendi reisleri aracılığıyla, Çin himaye idareleri altında yönetiliyorlardı. Kül Tegin yazıtı, Göktürk beylerinin bu yıllarda Göktürk unvanlarından vazgeçtiğini söyler.^[7] 680’de, bir önceki yıldan beri isyan halinde olan Aşide reisleri, Aşina Funian’ı Xiazhou’dan getirtti. Funian, İlig’in büyük amcaoğlunun oğluydu. Reisler onu Sarı Nehir’i geçip kağan yapmak istiyordu. Boylar yeniden ayaklandı.^[1] Pei Xingjian’ın ordusu Funian’ı teslim olmaya zorladı. Funian 681’de Chang’an’ın doğu çarşısında başı vurularak öldürüldü.^[1] Gudulu’nun büyükbabası, Datong’un kuzeyinde surların dışındaki ülke olan Yunzhong’daki Tang valisinin yanında bir reisti. Babadan kalma tudun chuo unvanını taşıyordu. Aile, Tang’ın yönetimi kendileri aracılığıyla yürüttüğü ailelerden biriydi.^[1]

Ayaklanma (682)

682: Funian'ın yenilgisinden sonra Gudulu kaçakları Zongcai Dağı'nda ve Heisha'da toplar, Dokuz Oğuz'a akın eder ve kendini İlteriş Kağan ilan eder. Aşide Yuanzhen ona katılır. Onuncu ayda Göktürkler Bingzhou, Lanzhou ve Dingzhou'ya akın eder. Numaralar olayların sırasını izler. Modern harita, yollar çizimdir, kaynaklarda geçmez.

“Funian ezilince Gudulu, dağılmış kaçakları topladı, Zongcai dağlarına girdi ve beş binden fazla adamlık bir haydut çetesinin başı oldu. Dokuz Soyad’a da akın etti ve çok sayıda koyun ve at aldı.^[1] Yavaş yavaş güçlendi ve sonra kendini kağan ilan etti.”^[1] Küçük kardeşi Mochuo’yu, sonraki Kapgan’ı, şad yaptı. Duoxifu’yu yabgu yaptı.^[8]^[9] Xin Tang Shu, sınırın kuzeyindeki Kara Kumlar anlamına gelen Heisha kasabasını tahkim ettiğini de ekler.^[8] Xin Tang Shu ayaklanmayı 682’ye, Jiu Tang Shu ise 683’e tarihler. Literatür 682’yi izler.

Ayaklanmayı bir devlete çeviren adam Tang tarafından geldi. Aşide Yuanzhen, Şanyu himaye idaresi altında teslim olmuş boyların başındaydı ve bir suç yüzünden hapisteydi. Gudulu akına geldiğinde Yuanzhen, boyları yola getirmek için serbest bırakılmasını istedi. Doğruca Gudulu’ya geçti.^[1] “Gudulu onu elde ettiğine sevindi, onu Apa Tarkan yaptı ve askeri işlerin tamamını ona verdi.”^[1] Tonyukuk, kendi yazıtında yedi yüz adam arasında şada katıldığını söyler. Kendi kendine “Onu kağan yapayım mı?” diye sorduğunu ve yaptığını da söyler. Yuanzhen’in Tonyukuk olup olmadığı, Tonyukuk maddesinin ele aldığı sorudur. Tang tarihine göre Yuanzhen, Gudulu ölmeden önce Türgişlere karşı savaşta düştü. Özdeşlik bunu açıklamak zorundadır.

Tang’a akınlar (683–687)

Tang tarihi akınları sayar. 683’te Weizhou’ya akın etti ve orada Fengzhou valisi öldürüldü. 684’te Shuozhou’ya akın etti ve orada ona karşı sınır komutanı Cheng Wuting atandı.^[1] 686’da Shuozhou ve Daizhou’ya akın etti. Yardıma gelen bir Tang kuvveti onunla Xinzhou’da karşılaştı ve beş bin adam yitirdi. 687’de yanında Yuanzhen’le Hebei’deki Changping’e, sekizinci ayda da yine Shuozhou’ya akın etti.^[1] Orada Heichi Changzhi onu Huanghuadui’de ağır biçimde yendi. Onu kırk li öteye, çölün ötesine sürdü.^[1] Tang albayı Cuan Baobi şöhret için can atıyordu. İşini bitirmek için on üç bin seçme askeri sınırın iki bin li ötesine götürdü.^[1] Saldırıdan önce Göktürklere haber gönderdi ve böylece onları uyarmış oldu. Bütün ordusunu yitirdi. Baobi idam edildi ve imparatoriçe kağanın adını değiştirdi.^[1]

Tonyukuk yazıtı aynı yılları içeriden anlatır. Ayaklanma önce sınırın kuzeyinde, Çogay Kuzı ve Kara Kum’da, geyik ve tavşanla geçinerek yaşadı. Düşmanlar onu çevrelemişti.^[10] Bir kaçak, Dokuz Oğuz’un yeni kağanının Çin ve Kıtañlarla bir ittifak kurduğunu haber verdi.^[11] Amaç, “Türk Sir halkının ülkesinde hiçbir efendi çıkmasın” diye emin olmaktı.^[10] Danışman kağanı önce saldırmaya ikna etti. Oğuzları Tola kıyısında üç ya da altı bin kişilik olduğu söylenen bir orduya karşı iki bin adamla yendi.^[12]^[13] Sonra kağanı ve halkı Ötüken ülkesine getirdi, ardından dört yanın halkları geldi.^[14] Bir anlatıma göre İlteriş 687’de Yin Shan’dan ayrıldı ve ordusunu orta ve kuzey Moğolistan’ın iç bölgelerine çevirdi. 687 ile 691 arasında bu toprakları elinde tutan Tokuz Oğuzlar ve Uygurlar bozguna uğratılıp boyun eğdirildi. Başları Abuz Kağan savaşta düştü ve devletin merkezi Ötüken dağlarına taşındı.^[15] Kendi anlatımına göre Tonyukuk, bir Göktürk ordusunu Şantung kentlerine ve denize ilk götüren kişiydi. Orada kağan yirmi üç kenti yağmaladı. 687’deki Hebei akını bunun belli ki karşılığıdır.

Yeniden kurulan devletin düzeni

Kül Tegin yazıtı devletin anayasal yönünü verir. İlteriş yedi yüz adamı topladı. Ardından “ilini yitirmiş bir halkı, kağanını yitirmiş bir halkı” atalarının töresine göre düzene koydu.^[2] Tölisleri ve Tarduşları örgütledi, onlara bir yabgu ve bir şad verdi.^[2] Güneyde Çinliler düşmandı, kuzeyde Baz Kağan ve Dokuz Oğuz. Çevrede Kırgızlar, Kurıkanlar, Otuz Tatar, Kıtañlar ve Tatabılar da düşmandı.^[2] Başka bir yorum kuzeydeki tümcede bazı özel ad olarak değil, “tebaa, vasal” anlamında ortak bir sözcük olarak alır.^[16] “Babam kağan kırk yedi kez sefere çıkmış ve yirmi meydan savaşı yapmış”.^[2] İli olanlardan ilini, kağanı olanlardan kağanını aldı. Sonra “uçup gitmiş”.^[2] Mezarında ilk balbal olarak öldürülmüş bir düşmanın suretini diktiler. Bir yoruma göre bu düşman Oğuzların Baz Kağan’ıydı.^[2] Tonyukuk’un hesabı Çinlilerle on yedi, Kıtañlarla yedi, Oğuzlarla beş savaştır, “ve bunların hepsinde danışmanı bizzat bendim, komutanı da bizzat bendim”.^[17]^[18]^[19]

Ölümü ve halefiyet

“Gudulu Tianshou yıllarında hastalıktan öldü”, 690 ile 692 arasında. Literatür 691 yazar.^[1] Bir araştırma ölümü için 692 yazar ve Kapgan’ın saltanatını 692 ile 716 olarak verir.^[20] İkinci bir çalışma İlteriş’in ölümünü 691’in sonuna, Kapgan’ın tahta çıkışını 692’ye koyar.^[21] Eşi İlbilge Katun’un adı Orhun’da onun yanında geçer. Katun, Gök’ün onunla birlikte yükselttiği kadındır.^[22] Oğulları küçüktü: Bilge sekiz, Kül Tegin yedi yaşındaydı. Kardeşi Mochuo “makamı gasbetti ve kendini kağan yaptı”.^[1] Yirmi beş yıl sonra oğullar amcanın oğullarını öldürüp tahtı geri aldı. Diktikleri anıtlar, kurucunun hatırasının kendi halkının sözleriyle yaşamasının nedenidir.

İlteriş, Göktürk devletinin ikinci kurucusudur ve yazıtlar onu Bumin’e denk görür. İkisine de aynı kalıp hizmet eder: Gök, halk yok olmasın diye bir kağanı yükseltir.^[2] Onu Bumin’den ayıran kanıtlardır. Bumin, Çin kayıtlarından ve ölümünden iki yüzyıl sonra dikilmiş bir anıttan bilinir. İlteriş ise Çin kayıtlarından, oğullarından ve onu kağan yaptığını söyleyen adamdan bilinir. Bu kaynakların hepsi onun ölümünün canlı hatırası içindedir.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ a b c d e f g h i Kül Tegin inscription
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 283
^ Erhan 2011, p. 18
^ a b Tekin 2003, p. 97
^ a b Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 29
^ Litvinsky 1996, p. 330
^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Taşağıl 2004, p. 8–18
^ a b Tonyukuk inscription
^ Tekin 1994, p. 5, 32
^ Tekin 1994, p. 8–9
^ Orkun 1994, p. 104–105
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285
^ Litvinsky 1996, p. 331
^ Tekin 1968, p. 310
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 289
^ Tekin 1994, p. 21
^ Taşağıl 2004, p. 17
^ Kafesoğlu 1997, p. 115
^ Taşağıl 2004, p. 18, 19–20
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 335

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Tonyukuk inscription
Kül Tegin inscription
Bilge Khan inscription

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Friedrich Hirth, Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk. Beiträge zur Geschichte der Ost-Türken im 7. und 8. Jahrhundert nach chinesischen Quellen (1899)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)
Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
Gerard Clauson; übersetzt von F. Yelda Şahin, Ongin Yazıtı (2011 (translation); original 1957)
Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)
Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)