Taş figürler

Erken ortaçağın göçebeleri taş levhalardan ve bloklardan insan heykelleri oydu. Bu heykelleri, güney Urallardan doğu Moğolistan’a uzanan bir bozkır kuşağı boyunca diktiler.^[1] En yaygın figür ayakta duran bir erkektir. Sağ elinde göğsünün hizasında bir kadeh tutar. Belinde bir kemer oyulmuştur ve yanında bir kılıç, bir eğri kılıç ya da bir hançer asılıdır.^[2]^[3]^[4] Figür, taş levhalardan yapılmış dikdörtgen bir çitin doğu yanında durur. Sırtı çite, yüzü doğuya dönüktür. Kaba taşlardan oluşan bir dizi, yani balballar, ondan doğuya doğru uzanır.^[5]

Eski yazın oyma figürlere de balbal der. Sözcük Eski Türkçedir ve yazıtlar onu taşlar için kullanır. Kül Tegin yazıtında kağan, bir düşman hükümdarını balbal olarak diktiğini söyler.^[6] Hiçbir metin bir balbalın heykel olduğunu söylemez. Bazı araştırmacılara göre “heykel” sözlük karşılığı bir metinden değil, arkeologlardan gelmiştir.^[7]^[8] Altay höyüklerinde heykeller ve dikili taşlar yan yana durur, bu yüzden heykellerin balbal olması gerekmez.^[9] Erken bir inceleme, sekizinci yüzyılın balballarını dış biçim bakımından Rusların kamennaya baba dediği taş figürlerle aynı sayar. Yenisey yazıtları okunduğundan beri bunların Türk kökenli olduğunu kuşku götürmez bulur ve böylece Türklerin gelişinden çok önce dikildikleri yönündeki eski görüşü bir kenara bırakır.^[10] Aynı inceleme, on üçüncü yüzyılda Kumanların mezarlarında bu tür figürleri gören Rubruck’lu Wilhelm’i anar. Rubruck, ölülerin üzerine büyük bir höyük yığdıklarını ve yüzü doğuya dönük, elinde göbek hizasında bir kadeh tutan bir heykel diktiklerini yazar.^[11] Bu yüzden figür burada, anıtın kendi soruları olan bir parçası sayılır: nasıl yapıldığı, nerede durduğu, ne kadar eski olduğu ve kimi gösterdiği. Binden fazla figür bilinir. Yalnızca birkaçı adı geçen bir kişiye bağlanabilir. Bunlar Khöshöö-Tsaidam’daki büyük anıtların figürleri, Bain Tsokto, Ongi ve Küli-chor’daki yazıtlı figürler ve Soğdca metinli Xiao Hongnahai figürüdür.^[12]

Figürlerin görünümü

Ustalar uzun ve dar taşlar seçti ve onları az çok bir bedenin biçimine göre düzeltti. Yuvarlak bir kaya parçası kullanıldığında, onun düz yüzeyi yontulmuş yüzeye karşı konuldu.^[13] Kabartma alçaktır. Usta, bir özelliğin çevresinde taşı oydu ya da özelliği kontur olarak çizdi. Çoğu kez aynı figürde ikisini birden yaptı. Hemen hemen tam heykel biçiminde bir figür enderdir.^[14]

Figürlerin çoğu bıyıklı ve küçük sakallı bir erkeği gösterir. Kaşlar dalgalı bir çizgi olarak ya da kaşlar ve burun birlikte T biçiminde tek bir çıkıntı olarak oyulmuştur.^[15] Saç sırtta tek bir örgü hâlinde ya da beş ila sekiz ince örgü hâlinde sarkar. Bazı erkekler küpe ya da boyunluk takar.^[16] Giysi, üçgen yakalı ve dar kollu, sıkı bir kaftandır. Kaftan, çoğu kez levha ve tokalar asılı dar bir kemerle belde tutulur. Kemerden bir hançer ya da bir eğri kılıç, bazen ikisi birden sarkar. Yanında bir bileği taşı ve bir kese seçilebilir.^[13] Başka bir anlatıma göre Altay, Tuva, Moğolistan ve Issık Göl figürleri, devrik yakalı uzun bir kaftan, metal levhalar ve kayışlarla donatılmış dar bir kemer, çakmaktaşı ve kav bulunan bir kese taşır, bir ya da iki örgü örer, küpe takar. Dört tür başlık ayırt edilebilir.^[17] Kap sağ elde ya da iki elde taşınır. Biçimleri değişir: ayaklı kadehler, kulplu kadehler, kaseler ve uzun silindirik kaplar. Bilinen beş örnekte sağ ele bir kuş konmuştur.^[14] Birçok taş yalnızca bir yüz ya da bir baş gösterir.^[14]

İlk saha betimlemelerinden biri, 1876–77’de kuzeybatı Moğolistan’dan geçen bir Rus seferinden gelir. Sefer taşları yontulmuş ve yontulmamış diye ayırdı. Yontulmamışlara sayısız, yontulmuşlara ender dedi.^[18] Torkhula granit sırtının eteğinde, doğuya bakan ayakta bir figür kaydetti. Kaşları, gözleri ve ağzı çizgilerle oyulmuştu. Bir oluk başı gövdeden ayırıyordu ve alnın üstünde bir takke vardı. Sakalın altında, her biri iki paralel çizgi olarak çizilmiş iki el, yuvarlak karınlı ve dar boyunlu bir kap tutuyordu. Ellerin altında oyulmuş bir şerit kemeri belirtiyordu. İkinci bir figür başı doğuya, yüzü yere dönük olarak yanında yatıyordu.^[19] Sefer bu tür taşlara yalnızca Gobi’nin kuzeyinde rastladı.^[18]

Bazı figürler kadındır. Bunların bıyığı, sakalı ve silahı yoktur. Çoğu üç boynuzlu bir başlık takar ve sağ elinde bir kap tutar.^[20] Yedisu figürlerinin bir sayımında, 1960’ların ortasına kadar bilinen 145 figürün yaklaşık üçte birine bir cinsiyet verilemedi.^[20] Kadınlar Yedisu’da Güney Sibirya ve Moğolistan’dakinden daha sıktır. Taşlar ne kadar batıdaysa, kadınlar o kadar çoktur.^[21]^[22]

Yayılım

1966 tarihli bir sayımda Yedisu ve Kazakistan’da 332, Güney Sibirya, Tuva ve Moğolistan’da 165 figür vardı.^[21] Daha sonraki bir sayım toplamı binden fazla verir: Rusya’nın Altay’ında yaklaşık 260, Tuva ve Hakasya’da 110, Moğolistan’da 330, İç Moğolistan’da 17, Yedisu’da (yani güneydoğu Kazakistan ve Kırgızistan’da) 150 ve Sincan’da 200.^[12] İki sayım alan ve yıl bakımından ayrılır ve toplanamaz. Tuva, Sayan ve Altay yaylalarının öteki her yerinden daha fazla figüre sahiptir. Yalnız Tuva Ulusal Müzesi altıncı ile sekizinci yüzyıllardan 33 figür saklar.^[23]

Çoğu artık dikildiği yerde durmaz. Tarım ve inşaat onların müzelere taşınmasına yol açtı. Figürün yeriyle birlikte yanındaki çitin yeri de bu durumda artık bulunamaz.^[24] Yedisu’daki Karakystak’ta kazılan bir çitte figür yoktu. Ulken Kakpak’ta bir heykelin beklenebileceği çitlerin kuzey duvarında bir dikili taş duruyordu.^[25]

Kuzeybatı Moğolistan’daki Uvs ilinde 1989 tarihli bir araştırma 86 figür kaydetti, 2000 tarihli bir yazı ise on dört köyde 90 figür sayar.^[4] Buradaki figürler üç gruba ayrılır: silahlarıyla tam figürler, kısmî figürler ve yalnızca baş ile gövdesi olan kaba biçimler.^[26] Beşi sivri üçgen, kalp ya da daire biçiminde kolye taşır. Benzer figürler Kırgızistan’dan ve Bayan-Ölgii’den bilinir.^[27] Bir figür düzgün bir nehir taşından yontulmuştur ve yalnızca yüzü gösterir.^[27] Hyargas’ta uzun bir kayanın her iki ucunda birer figür vardır.^[27] Kaya, başka bir zamanda yeniden kullanılmış bir taş olabilir.^[27] İki figürden hangisinin daha eski olduğunu bilmiyoruz.^[27]

Yedinci ve sekizinci yüzyıla ait atlı ve hayvan figürleri Kırım bozkırında, Azak Denizi kıyısında ve aşağı Dinyeper’de de bulunmuştur.^[28] Zaporojye bölgesindeki Çernozemnoye’de bir kurganın çevresindeki hendekte kireç taşından sekiz figür duruyordu, dört atlı ve dört hayvan.^[29] İnsan biçimli bir dikilitaş büyük olasılıkla höyüğün ortasında duruyordu.^[29] Ortadaki figür, yedinci ve sekizinci yüzyılda Altay ve Güney Sibirya’nın Türk halklarında giyilen koni biçimli bir başlık takar.^[30] Kazıyı yapan, hendeği güneşin bir işareti, içindeki kemikleri de Tengri’ye sunulan kurbanların kalıntıları olarak okur.^[28] Figürleri, Göktürk kağanlığı döneminde bozkıra gelen ve Batı Kağanlığı’nın Proto-Bulgarları arasında yayılan bir gelenek sayar.^[30]

Anma çiti

Bir figürün yerleşimi bir plana uyar. Çitin ortasında bir sunu yeri vardır. Bu, küllü, yanmış kemikli ve çanak çömlek parçalı bir çukur ya da aynı içerikli küçük bir taş sandıktır. Onunla duvar arasında bir geçit uzanır ve figür doğu duvarında durur. Balballar doğuya doğru sürer, bazı durumlarda sonunda sola döner.^[31] Altay’da çitler, kenarına dikilmiş levhalardan oluşan, taşla doldurulmuş kare düzenlemelerdir. Çoğu kez ortada ahşap bir direğin çukurunu gösterirler.^[32] Daha eski olanların birkaçında gömülü bir at vardı.^[33] Çitlerde ya da yanlarında yakma izine rastlanmamıştır. Bu gerekçeyle bilginler çitleri mezarlardan ayrı yapılmış anıtlar olarak yorumlar.^[34] Balballar mezarlarda da dururdu. Kazak Altay’ındaki Berel’de bir Göktürk dönemi mezarında güneydoğuda iki alçak balbal ve çukurun batısında dikili bir taş vardı. Hiçbir figür bildirilmemiştir.^[35]

Orhun’un büyük anıtları planı daha görkemli bir biçimde gösterir. Bir Çekoslovak-Moğol heyeti Kül Tegin anıtını 1958’de kazdı.^[36] Anıtta bir kaide üzerinde on metre karelik bir tapınak, kapısında iki koç bulunan duvarlı bir avlu, yazılı dikili taşı taşıyan mermer bir kaplumbağa ve tapınağa giden yol boyunca iki sıra hâlinde ileri gelenlerin heykelleri vardı.^[37]^[38]^[39] Tapınak, üst kısmı yaklaşık altı metre genişliğinde ve iki metre derinliğinde, duvarları kirişlerle tutulan dikdörtgen bir çukurda duruyordu. Çukurun içindeki, kiremitli, badanalı ve kırmızıya boyalı toprak bir duvar kutsal alanı kapatıyordu.^[40] Kapının hemen içindeki bir çukur ile ondan çukura giden bir toprak boru, kötü ruhları yapıdan uzak tutmak için dinî amaçlı bir yağmur tuzağı olarak yorumlanmıştır.^[41] Orta odanın içinde prensin ve eşinin heykellerinin parçaları yatıyordu. Heykellerin durduğu yerlerin önünde, kırık çömlekli, sıvalı çukurlar vardı. Birinde prensin heykelinin başı yatıyordu.^[42]^[43] Avluda heyet, hepsi başsız olarak, uzun bir asa tutan ayakta bir erkek, bir bez tutan bir kadın, iki diz çökmüş erkek ve göğsünde yuvarlak bir disk bulunan bir erkeğin gövdesini buldu. İçeride iki oturan heykelin alt kısımlarını buldu. Biri Kül Tegin, öteki üst sınıftan bir kadın sayıldı.^[44] Başka bir çukurda başından koparılmış beş uçlu taç yatıyordu. Tacın önünde bir yırtıcı kuş, belki bir kartal vardı. Yanında, büyük olasılıkla kadına ait daha küçük bir tacın parçası da duruyordu.^[45] Balballar doğu duvarından, bir anlatıma göre üç kilometreden fazla, bir başkasına göre yaklaşık dört buçuk kilometre uzanıyordu.^[46]^[47] 1958’de dizi 169 taş sayıyordu, bazı yerlerde aralarında yalnızca yaklaşık 2,6 metre vardı.^[47] Yapının yanında yedi mermer heykel duruyordu. Bunlar Çin işçiliğindedir ve besbelli Göktürkleri gösterir. Biri büyük olasılıkla ölü adamdır. Heykellerin başları koparılmıştı.^[48] Yapının batısında, silindirik bir oyuğu olan, kurban taşı sayılan bir granit blok duruyordu. Altında, hiç kemik içermeyen, kömür ve küllerden bir ocak yatıyordu.^[49] Tapınakta boyalı sıva bulundu, ancak günümüze ulaşan parçaların hiçbiri Tang tarihlerinin duvarlarında bildirdiği savaş sahnelerini göstermez.^[50] Yapı daha önce bir ara onarılmıştı. Zemin yeniden döşenmiş, sıva yenilenmişti ve define avcıları kurban taşında çoktan kazı yapmıştı.^[51] Bir kilometre güneydeki Bilge Kağan anıtında buluntular arasında başsız dört heykel vardı.^[52] Khöshöö Tsaidam grubunda beş anıt vardır. Bunlardan üçü küçüktür ve adları bilinmeyen kişiler için dikilmiştir.^[53] Oradaki figürlerin bazısı bağdaş kurmuş oturur biçimde oyulmuştur ve silah taşımaz.^[54] O külliyede bulunan definenin bir diademi, Kül Tegin heykelinin kuşlu tiarasını tekrarlar. Diadem Bilge Kağan’ın Altın Tacı maddesinde anlatılır.^[55] Bain Tsokto’daki Tonyukuk anıtı aynı plana sahiptir. 40’a 30 metrelik bir çiti, yazıt ya da bir figür için bir deliği olan, 2,60 metre karelik ve 1,50 metre yüksekliğinde dört levhalı bir taş sandığı, küçük bir yapının temeli, heykelleri ve balbalları vardır.^[56]

Çin tarihleri Kül Tegin anıtının nasıl ortaya çıktığını anlatır. Prens ölünce imparator, taziye mektubuyla elçiler gönderdi. Kendi yazdığı bir yazıtla bir dikili taş yontturdu. Ayrıca bir ata tapınağı, taşa oyulmuş bir suret ve tapınağın dört duvarına resmedilmiş savaş sahneleri buyurdu.^[57] Yeni Tang tarihi altı usta ressamın gönderildiğini ekler.^[58] Yazıt, Çin imparatorunun sanatçılarını gönderdiğini söyler. Yazıt ayrıca Bilge Kağan’ın olağanüstü bir yapı diktirdiğini ve yapının içine ve dışına olağanüstü oymalar yaptırdığını söyler.^[6] Tang tarihleri böylece Orhun’da, imparatorun buyruğuyla yapılmış, ölen prensin bir heykelini tanıklar.^[45] Bilge Kağan’ın steli üzerindeki Çince yazıt saray tarihçisi Li Rong tarafından kaleme alındı ve 735’te oyuldu. İmparatorun elçisi Li Quan’ın, Kül Tegin için dikildiği gibi kağanın bir heykelini de anıt tapınağında diktiğini kaydeder. Tang tarihleri bunu söylemez.^[59] Bir çalışma tabgaç kaganda bedizçi kelürtüm satırının, Çin imparatorundan bir heykeltıraş getirildiğini söylediğini kabul eder. Parlatılmış beyaz mermerden figürleri Tang heykelleriyle karşılaştırılabilir bulur, ama bunların bütünüyle Çin’e bağlanamayacağını savunur. Mezarlardaki kaplumbağaların da büyük olasılıkla imparatorun armağanı olduğunu düşünür.^[60] 1958 heyeti bütün külliyeyi Çin işi saydı: Çin örneğine göre yapılmış bir anma yeriydi ve içinde yalnızca balballar, taş figürler ve Türk yazıtları Türk’e aitti. Heyet hiçbir mezar bulamadı.^[61]

Figürlü çitler bu planı küçük ölçekte tekrarlar. Çok sayıdaki küçük çit, kağanların ve komutanların büyük külliyelerinin minyatür kopyaları olabilir.^[34] Yedisu’da balbal sıraları son derece ender ya da bilinmezdir. Altay çitlerinde merkezî direğin çukurunun bulunduğu yerde ise ortada taş bir dikili taş durur. Oradaki dikili taşlar boyanmış ya da giysiyle donatılmış olabilir ve ölüyü temsil etmiş olabilir.^[62]

Tarihleme

Bu tür taşların uzun bir öntarihi vardır. Erken ortaçağın figürleri ise Yedisu’da ve Tanrı Dağları’nda altıncı yüzyıldan önce görünmez.^[63] Tuva’daki Ak-Dag’ın erken çitleri beşinci yüzyılın ikinci yarısına ve altıncı yüzyıla tarihlenir. Bu çitlerde ne yüzlü ne gerçekçi hiçbir figür yoktur ve kazıcılar bunu erken tarihin işareti sayar.^[64] Altay’da çitler önce bir dikili taş taşıyordu. Altıncı yüzyılın ikinci yarısında insan biçimli heykeller dikili taşların yerini aldı.^[33] Orta Çuya’da Kudırge türü çitlerdeki iki figürün her biri, bir kadın yüzünün üstünde bir erkek yüzü taşır. Bu figürler radyokarbonla altıncı yüzyıl sonuna ya da yedinci yüzyıl başına tarihlenir.^[65]

En sağlam dayanak çok uzakta, batıda, Sincan’daki Tekes vadisindedir. Xiao Hongnahai’deki, koyu kırmızı granitten ayakta duran bir figür doğuya bakar. Üç yuvarlak süsten bir taç, uzun örgüler ve küpeler takar. Sağ elinde bir kadeh tutar ve sol elle kısa bir kılıcın kabzasını kavrar. Kemer iki oyma çizgidir. Kemerin altında, bacakların ve çizmelerin olacağı yerde, yirmi ya da yirmi bir satırlık Soğdca bir yazıt uzanır.^[12] Metin, Mūxān Qaγan’ın torunu Pāy Nirī Qaγan’ı adlandırır. Bilginler onu Çin tarihlerindeki Niri Kağan sayar. Niri Kağan, Mukan Kağan’ın torunudur. Figürü de onunki sayarlar.^[66] Bazıları yazıtı onun ölüm yılına, 599’a tarihler. O yıl oğlu Heshana Kağan, Çinlilerin Chuluo dediği kişi, yerine geçti. Okuma, bu türden figürlerin altıncı yüzyılın son çeyreğinde var olduğu sonucuna varır.^[12] Niri’nin ölüm yılının kendisi tartışmalıdır. Çin kaynakları 600’den önce ile 604 arasındaki tarihlere işaret eder.^[12] Yükseklik bir raporda 1,83 metre, bir başkasında 230 santimetre olarak verilir.^[67] Doğusunda hiçbir balbal durmaz.^[12]

Figürlerin büyük kısmı için tarihleme, üzerlerinde gösterilen nesneler yoluyla işler. Eğri kılıç bozkırda üzengiyle birlikte yedinci yüzyılın başından önce görünmez. Eski bir anlatım, Altay’ın eğri kılıç buluntu yerlerini Berel I’den Koska I, Yako-Nur ve Katanda I üzerinden Kudyrge ve Srostki’ye uzanan bir sırada sayar, en eskisi Kudyrge’dedir. Altay, Tuva, Moğolistan ve Issık Göl heykellerinin kılıcı iki kayışla taşıdığını belirtir. Sıralama anlatımın kendisinindir ve tarihlenmemiştir.^[68] Ondan önce atlının silahı kılıçtı. Açık kılıçlı üç figür bu yüzden altıncı yüzyıla aittir. Birçok başka figürdeki eğri kılıçların kabzaları ise onları yedinci yüzyıla koyar.^[69] Düz kenarlı, tek ağızlı bir binici bıçağı bundan daha eskidir. Beşinci yüzyılın ilk yarısındaki Hun çağı mezarlarında, uzun kılıcın yanında bu türden ince bir bıçak zaten vardır. İkinci ile beşinci yüzyıl arasındaki Kore mezarlarında da böyle bıçaklar vardır.^[70] Ayaklı kadehler, küpeler ve kulplu kadehler altıncıdan sekizinci yüzyıla uyar.^[71] Sağ elinde kap tutan figürlerin en büyük bölümü yedinci yüzyıla konabilir.^[72] Üst sınır daha az kesindir. Onuncu yüzyılda İslam Yedisu’ya yerleşti ve birçok figürün yüzü kasıtlı olduğunu düşündüren biçimde yontulmuştur. Aynı anlatım figürlerin on birinci yüzyılda sona ermesine izin verir.^[73] Ulken Kakpak kazıcıları çitlerini sekizinci ile onuncu yüzyıl arasına koyar. Tanrı Dağları için geçerli bir şemayı izlerler. Bu şemada altıncı ve yedinci yüzyılların erken çitlerinde figür doğu yanındadır ve bir balbal sırası vardır. Sonrakilerde figür batı ya da kuzey yanındadır ve balbal yoktur.^[62]

Ellerin tuttuğuna göre iki tür ayırt edilir. Birincisinde kap sağ elde göğüs hizasında tutulur, silahlı ya da silahsız. İkincisinde kap iki elde tutulur ve hiçbir silah gösterilmez.^[74] İkinci türü tarihlemek daha zordur, çünkü üzerinde tarihlenebilir az nesne görünür. Bir kısmı birinciyle çağdaştır. Bir kısmı sonradır, Tuva’da sekizinci ve dokuzuncu yüzyıllara tarihlenir ve Volga’nın ve Güney Rusya bozkırlarının taş figürlerinde sürer.^[75] Bir özet birinci grubu altıncıdan sekizinci yüzyıla, ikincisini dokuzuncudan on ikinci yüzyıla verir.^[12]

Kadeh, kemer ve kılıç

Bilginler figürlerdeki kapları metalden sayar. Ayaklı kadehler, bazılarının Pers örneklerine bağladığı bir biçimin türevleridir. Bu kadehler, kaplı 136 figürün 57’sinde görüldüğü Yedisu’da, 79 figürün 9’unda görüldüğü Güney Sibirya’dakinden çok daha yaygındır.^[76] Fark, Yedisu ile Orta Asya’nın yerleşik nüfusu arasındaki daha yakın bağların işareti sayılır.^[77] Başka bir anlatıma göre kadehler, üçgen yakalı kaftanlar ve altın ve gümüş kaplar doğu İran’dan, Soğdiyana’dan ve Tarım havzası vahalarındaki Soğd yerleşimlerinden geldi. Bu yüzden bir figürdeki nesne figürden daha eski olabilir.^[12]

Duruş daha eski köklere dayanır. Sağ elinde bir içki kabı, sol eli bir kılıcın kabzasında bir adam, İskit çağının taş figürlerinde zaten kanondur.^[78] Bilginler aynı çağın geyik taşlarını bazı durumlarda şematik savaşçı beyler olarak yorumlamıştır.^[79] Bu figürlerle Göktürk figürleri arasında yüzyıllarca bir boşluk yatar. Minusinsk havzasındaki Tunç Çağı figürlerinin bunlarla bağlantısı olmadığı kabul edilir. Günümüze ulaşmayacak ahşap figürler boşluğu doldurmuş olabilir.^[80]

Kadehin ne anlama geldiği tartışmalıdır. Kadeh, ölünün onuruna verilen cenaze şölenine katıldığının işareti olabilir.^[81] Aynı çizgiye göre akrabalar figüre seslendi, ona yiyecek sundu ve yiyeceği bir sunu ateşinde yaktı.^[82] Birçok figürdeki kadehin biçimi, Orta Asya’da yakın zamana kadar su, ayran, kımız ve kaymak için kullanılan seramik kadehlerin biçimidir.^[81] Bir anlatım, kadeh tutan figürlerin ölüler için hangi düşünceyle dikildiğini sorar ve soruyu açık bırakır.^[83]

Figürlerin kimliği

Orhun yazıtlarının çözülmesinden beri figürlerin incelenmesine iki açıklama egemen olmuştur. Birincisi figürleri, ölü adamın öldürdüğü ya da yendiği düşmanlar sayar. Bu düşmanlar öteki dünyada ona hizmet etsin diye mezarına dikilmiştir. İkincisi figürleri Göktürklerin kendisi sayar. Figürler mezarlara ya da küllerin yakıldığı yerlere dikilmiştir.^[84]

Birinci açıklama yazıtlara dayanır. Kül Tegin yazıtı, kağanın Kırgız kağanını balbal olarak diktiğini söyler. Başka bir satırın bir okumasına göre Baz Kağan, kağanın babası için ilk balbal olarak dikilmiştir.^[6] Bir taşın üzerindeki runik bir metin “Bu, Tölis şadının taş balbalıdır” diye okunur.^[85]^[47] Taş, Bilge Kağan anıtının yakınındadır. Başka bir yayın satırı “Tölös qadın, taş balbal” diye basar ve qadın’ı çevirmeden bırakır.^[86] Tuva üzerine bir dizi savla açıklama daha da ileri götürüldü: saç biçimi, hançerin şekli, taş figürün ok için bir hedef olduğu halk destanları ve bir Arap gezginin, bir Oğuz mezarına dikilmiş, öldürülenlerin ahşap suretlerine dair haberi. Bunların her birine sırayla karşılık verildi.^[87]

İkinci açıklama iki şeye dayanır. Zhou Shu, mezara ölü adamın öldürdüğü adam sayısı kadar taş dikildiğini söyler. Sui Shu buna, ölünün suretinin hayatındaki savaşlarla birlikte resmedildiği bir yapıyı ekler.^[88] Eski Tang tarihi, taşa oyulmuş bir Kül Tegin suretini adlandırır.^[57] Kazıda tapınağın önündeki bir çukurda bir heykelin başı bulundu.^[89] Xiao Hongnahai figürünün de ikinci açıklamayı desteklediği sanılır. Figürün yazıtı, onuruna yapıldığı kişiyi adlandırır. Figür, doğu kağanlarının alanları kadar büyük, yaklaşık kırk metrelik bir çitte duruyordu. Bu yüzden figür ölü adam için dikilmişti. Pek çok balbaldan biri değildi.^[12]

1966 tarihli bir sınıflandırma, iki açıklamanın da kısmen doğru olduğunu savunur. Balballar düşmanlardır ve bazıları kaba insan biçimli dikili taşlar olabilir. Silahlı figürler en uzundur. Ortalama 145 santimetredir ve en sık balbalları vardır. Bunlar askerî soylular sayılır. Geniş kollu ve silahsız figürlerin balbalları yarı sıklıktadır. Bunlar memurlar olarak anlaşılır. Yalnızca yüzlü dikili taşlar bir çitin yanında duruyorsa sıradan savaşçılar, sıranın içinde duruyorsa düşmanlar sayılır.^[90] Bu, toplumsal rütbe hakkında bir öneridir. Figürlerin kendileri bunu söylemez.

Kadınlar ayrı bir soru çıkarır. Üç boynuzlu başlık, tanrıça Umay’ın ya da bir şamankanın işareti olabilir. Bir başka açıklamaya göre kadınlar soylu Göktürk kadınları, yani yanlarında gösterilen erkeklerin eşleri olduğunu savunur. O zaman Çuya’daki bir taşın üstündeki erkek ve altındaki kadın, çadır sahnelerinde birlikte oturan kocayı ve karıyı tekrarlar. Çift, Aşina ile Aşide arasındaki bir evliliğe gönderme yapıyor olabilir.^[65] Xiao Hongnahai’nin erkek figürü üç yuvarlak süsten bir taç takar ve bir kağan sayılır. Bu yüzden üç parçalı bir başlık yalnızca kadınlara özgü değildir.^[12]

Kayıtlar ve sonraki saygı

Yolcular figürleri, kimse onları tarihleyemeden çok önce gördü. 1722’de Rus hizmetinde bir Alman doğa bilimci, Abakan üzerindeki Askys’ın ağzında bir heykel kaydetti. Heykel gri kumtaşından oyulmuştu ve sırtında bir örgü vardı. Beltir Tatarları onun etrafında üç kez atla döndü ve taşın dibine yiyeceklerinin bir kısmını bıraktı. Ona, heykelin Tanrı Kayra Han’ın taşa çevirdiği soylu bir kadın olduğunu söylediler.^[91] Aynı yıl Kara ve Ak Yus dağlarında bir heykeli betimledi. Heykel sağ elinde çay kasesi gibi bir kap, solunda ceketinin etekliğini tutuyordu. Geçen Tatarlar ona yiyecek verdi, ağzı yağ ve tereyağıyla sıvanmıştı ve dibinde kökler yatıyordu.^[92] 1876–77 seferi Dain Gol üzerinde Kırgızların Dain Batır dediği bir büst buldu. Üzerine küçük bir ahşap kulübe yapılmıştı. Yüzünün önündeki bir ipe ipek paçavralar ve at kılı asılmıştı.^[93] İnsanların oradaki höyükler için, bir anlatıda taş figürler için de verdiği açıklamalar devlerden, kaçakların mallarını gömdüğü iki kağan arasındaki bir savaştan ve eski bir Kırgız kağanından söz ediyordu.^[94] Kazak bozkırında Ayagoz’un güneyindeki mezardaki üç figür, yerel efsaneyle Kosy Körpösh ve Bayan Sulu destanına bağlanmıştı.^[95]

Bu anlatımlar, on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda eski taşlara duyulan saygıyı gösterir.^[96] Taşın etrafında atla dönmek, Zhou Shu’nun anlattığı Göktürk cenazesinde çadırın etrafında yapılan dönüşü (Ölünün etrafında atla dönme) hatırlatır. Ama ikisinin ilişkili olduğunu gösteren hiçbir şey yoktur.^[97] Bu anlatımlar Göktürklerin ne yaptığını göstermez. Kayıt tutanların kendileri figürleri bölgenin Türk halklarından çok daha eski sayıyordu. 1860’larda Altay’da mezar açan bir dilbilimci figürleri bir Tunç Çağı halkına verdi. Çin raporundaki öldürülenler için dikilen taşları da bu eski figürlerle bir karışıklık olarak değerlendirdi.^[98] Bu tarihleme ayakta kalmadı. Sonraki çalışmalar figürleri Göktürklere ve ardıllarına bağladı. Figürlerde gösterilen nesneler de büyük kısmını altıncıdan sekizinci yüzyıla koyar.^[63]

Tahribat da eskidir. Orhun’daki heykellerin başları koparıldı ve açıklamalar ayrışır: sonraki halkların bağnazlığı ya da onuncu yüzyılın Kitanları.^[99] Genel olarak bilginler, çitlerin yıkılmasını ve dikili taşların ve heykellerin eski çağlarda kaldırılıp parçalanmasını düşman yeni gelenlere yükler.^[100] Başlar, hasar onarılamasın diye koparıldı. Bazı araştırmacılar Kül Tegin anıtının tahrip edilmesini, Uygur yönetiminin Göktürk yönetiminin yerini aldığı 745’e tarihler ve bunu 840’taki Kırgız akınından daha olası bulur.^[101]^[102] Erken bir inceleme suçu, yaşlı adamların suretlerinin yaşayanlara zarar vereceğine inanan Moğollara yükler. Başların kırılmasının İslam’ın yayılmadığı yerlerde de uygulandığını, bu yüzden yalnızca Müslüman gayretine bağlanamayacağını savunur.^[103] Yedisu’da birçok yüz, eski bir patina içinde kasıtlı olarak yontulmuştur. Bu, İslam göçebeler arasında yayılırken putperestliğe karşı verilen mücadelenin bir parçası olarak da görülmüştür.^[73] 1912’de Kül Tegin külliyesindeki insan figürlerinden biri Sankt Petersburg’a götürüldü ve şimdi Ermitaj’dadır.^[104] Uygur kağanlığı çöktükten sonra insanlar eski topraklara yeniden yerleşmiş ve eski tapınakları kısmen onarmış olabilir.^[39]

Adlar

balbalEski TürkçeKül Tegin inscription
刻石為像ÇinceJiu Tangshu 194
каменные бабы (kamennye baby)Rusça
kishachiloMoğolca
kizhi kozheeTuvaca

Eski Türkçede oyma figürü anlatan bir sözcük olup olmadığı belli değildir. Balbal sözcüğü onun için kullanılmıştır. Kül Tegin yazıtı, Çinli sanatçıların yapının içine ve dışına oyduğu oyma suretlerden, bädiz’den, söz eder.^[6]^[105] Aynı anlatım, Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğünde bir figür için bediz burkan bulunduğunu ekler.^[105] Rusça kamennye baby terimi, “taş kadınlar”, en tanınmış araştırmacısı tarafından talihsiz ve yanlış, ama geleneksel diye anılır. Terim Tunç Çağı’ndan Kıpçaklara kadar her çağın heykellerini kapsar.^[106] 1876–77’de kaydedilen adlar şunlardır: Moğolca kishachilo, Uryankay kishatat ve Kırgız syn-tas. Bu adlar yüzlü ya da yüzsüz dikili taşlar için kullanılır.^[18] Bir anlatım Tuva adı kizhi kozhee’yi, yabancı bir halkın anıtları için genel bir ad olan “örgülü kişi” diye açıklar. Başka bir anlatım onu “kişi taşı” diye açıklar.^[107] Eski Tang tarihi metninde Kül Tegin’in suretinin adı 刻石為像’dir, “taşı oyup suret yaptı”.^[57]

Kanıtın güvenilirliği

Bir figür kendini kanıtlar: yapıldığını, neyi tuttuğunu ve neyi giydiğini, çitiyle nasıl ilişki içinde durduğunu. Tarih dışarıdan gelir: üzerinde gösterilen silahlardan ve kaplardan, bir çitten alınan radyokarbon örneğinden ya da tek bir durumda bir yazıttan. Anlam bir sonuçtur. Figürler, yanlarındaki bir metin ölü adamı adlandırmadıkça, bu konuda bir şey söylemez. Orhun anıtları, figürün, çitin, balbalların, yazıtın ve Çin raporunun birlikte okunabildiği tek yerdir. Altay’ın, Tuva’nın ve Yedisu’nun çitleri bunların daha yalın biçimleridir. Yukarıda verilen yorumlara göre Kül Tegin ve Xiao Hongnahai anıtları ölü adamı iki figürde gösterir. Ötekiler için soru açıktır.

Notlar

^ Šer 1966, p. 20
^ Šer 1966, p. 11–12, 25–26
^ Ögel 1978, p. 160
^ a b Amartuvshin 2000, p. 20
^ Šer 1966, p. 14
^ a b c d Kül Tegin inscription
^ Šer 1966, p. 50
^ Ögel 1984, p. 165–166
^ Ögel 1984, p. 166
^ Barthold 2004, p. 20
^ Rockhill 1900, p. 82
^ a b c d e f g h i j Ōsawa 2006 (Druck); Netzfassung 2003
^ a b Šer 1966, p. 11
^ a b c Šer 1966, p. 12
^ Šer 1966, p. 11, 13
^ Šer 1966, p. 11, 51
^ Ögel 1984, p. 156–158, 168–170
^ a b c Potanin 1881, p. 64
^ Potanin 1881, p. 67–68
^ a b Kubarev 2017, p. 96
^ a b Šer 1966, p. 22
^ Ögel 1984, p. 168–169
^ Mongush 2019, p. 87–88
^ Nuskabai 2023, p. 73
^ Nuskabai 2023, p. 79, 81
^ Amartuvshin 2000, p. 20–21
^ a b c d e Amartuvshin 2000, p. 21
^ a b Baranov 2000, p. 38
^ a b Baranov 2000, p. 38–42
^ a b Baranov 2000, p. 39
^ Šer 1966, p. 14, 20
^ Konstantinov 2018, p. 13–14
^ a b Konstantinov 2018, p. 14
^ a b Konstantinov 2018, p. 17
^ Kutlu 2021, p. 777
^ Jisl 1963, p. 389–390
^ Šer 1966, p. 17–19; 28; Gökçek 2022, p. 17–19; 28
^ Jisl 1963, p. 391–393
^ a b Bayar 2000, p. 61
^ Jisl 1963, p. 391
^ Jisl 1963, p. 391–392
^ Šer 1966, p. 18–19
^ Jisl 1963, p. 394–395
^ Jisl 1963, p. 392–395
^ a b Jisl 1963, p. 395
^ Šer 1966, p. 19–20; 138; Thomsen 1924, p. 19–20; 138
^ a b c Jisl 1963, p. 390
^ Thomsen 1924, p. 138
^ Jisl 1963, p. 389–390, 396
^ Jisl 1963, p. 393, 397
^ Jisl 1963, p. 396–397
^ Thomsen 1924, p. 139; 1; Bahar 2009, p. 139; 1
^ Jisl 1963, p. 388
^ Yılmaz 2019, p. 396–398
^ Stark 2009 (erschienen 2011), p. 120
^ Ögel 1984, p. 195–196
^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Pelliot 1929, p. 233–235
^ Ögel 1984, p. 136, 166
^ Jisl 1963, p. 396, 398–399, 401
^ a b Nuskabai 2023, p. 82
^ a b Šer 1966, p. 38–39
^ Mongush 2023, p. 87, 91–92
^ a b Kubarev 2017, p. 93–94
^ Ōsawa 2006 (Druck); Netzfassung 2003, p. 121–122; Stark 2009 (erschienen 2011), p. 121–122
^ Stark 2009 (erschienen 2011), p. 121; Ōsawa 2006 (Druck); Netzfassung 2003, p. 121
^ Ögel 1984, p. 159
^ Šer 1966, p. 40–42
^ Werner 1956, p. 46
^ Šer 1966, p. 42–44
^ Šer 1966, p. 44
^ a b Šer 1966, p. 39
^ Šer 1966, p. 26–29
^ Šer 1966, p. 44–46
^ Šer 1966, p. 42–43
^ Šer 1966, p. 43–44
^ Šer 1966, p. 32–33
^ Šer 1966, p. 33
^ Šer 1966, p. 31, 33
^ a b Šer 1966, p. 58
^ Mongush 2019, p. 88
^ Ögel 1978, p. 177
^ Šer 1966, p. 47–49
^ Šer 1966, p. 47, 50
^ Orkun 1994, p. 189, 190
^ Šer 1966, p. 51–53
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Šer 1966, p. 19
^ Šer 1966, p. 53–58
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 91–92
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 93–94
^ Potanin 1881, p. 72
^ Potanin 1881, p. 47–48
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 94–95
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 91–94
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 96–101, 121–122
^ Thomsen 1924, p. 138; 27; Gökçek 2022, p. 138; 27
^ Nuskabai 2023, p. 83
^ Jisl 1963, p. 398
^ Bayar 2000, p. 60
^ Barthold 2004, p. 21–22
^ Bayar 2000, p. 62
^ a b Ögel 1978, p. 340
^ Šer 1966, p. 3–4
^ Šer 1966, p. 51; 88; Mongush 2019, p. 51; 88

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Kül Tegin inscription

Literatür

Ja. A. Šer (Ya. A. Sher), Каменные изваяния Семиречья (Kamennye izvaniya Semirech'ya) (1966)
Vilhelm Thomsen, Alttürkische Inschriften aus der Mongolei, in Übersetzung und mit Einleitung (1924)
Takashi Ōsawa, Aspects of the relationship between the ancient Turks and Sogdians: based on a stone statue with Sogdian inscription in Xinjiang (2006 (Druck); Netzfassung 2003)
Sören Stark, Some Remarks on the Headgear of the Royal Türks (2009 (erschienen 2011))
Nikita Konstantinov; Vasilii Soenov; Synaru Trifanova; Svetlana Svyatko, History and culture of the early Türkic period. A review of archaeological monuments in the Russian Altai from the 4th–6th century AD (2018)
Gleb V. Kubarev, Древнетюркские изваяния из Апшиякты в Центральном Алтае (к проблеме выделения женских статуарных памятников у древних тюрок) (Old Turkic Statues from Apshiyakta, Central Altai) (2017)
Gleb V. Kubarev, Aibolat Nuskabai, Раннесредневековые поминальные оградки Семиречья: новые данные (Early Medieval Memorial Enclosures in Semirechye: new data) (2023)
Nikolai N. Seregin, Kara-ool M. Mongush, Раннетюркские оградки комплекса Ак-Даг (Early Turkic Enclosures of the Ak-Dag Complex) (2023)
Chechena A.-S. Mongush, Коллекция каменных памятников в собрании Национального музея Тувы (The Collection of Stone Monuments in the National Museum of Tuva) (2019)
Grigorii Nikolaevich Potanin, Очерки Северо-западной Монголии. Вып. 2. Материалы этнографические (Ocherki severo-zapadnoi Mongolii, Bd. 2) (1881)
Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
Hasan Bahar, The Excavation and the Conservation of Bilge Khan Monumental Grave Complex in Mongolia (2009)
Anıl Yılmaz, Bilge Kağan'a Atfedilen Taç ve (Doğu) Gök Türklerin Budizm'e Yaklaşımı (The Crown Attributed to Bilge Kaghan and the Approach of (Eastern) Gök Türks to Buddhism) (2019)
Kürşat Koçak, L. Gürkan Gökçek, Bilge Kağan Hazinesinin Gün Yüzüne Çıkarılması: Bilge Kağan Anıt Alanı Kazı Çalışmaları (Digging Out Bilge Kağan's Treasure) (2022)
Mehmet Kutlu, Leila Kutlu, Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları (2021)
Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
Lumír Jisl, Kül-Tegin anıtında 1958'de yapılan arkeoloji araştırmalarının sonuçları (1963)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş IV: Türklerde yemek kültürü (1978)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş V: Türklerde giyecek ve süslenme (1978)
Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
William Woodville Rockhill (trans. and ed.), The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55, as narrated by himself, with two accounts of the earlier journey of John of Pian de Carpine (1900)
Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
Ch. Amartuvshin, Batı Moğolistan’da Bulunan Eski Türk Anıtları (2000)
İ. A. Baranov, Tavrika ve Dnepr Boyundaki İlk Türklerin Tengri İnancı Tapınakları (2000)
Dovdoyn Bayar (Turkish translation: Abdullah Şen), Moğolistan’daki Eski Türk Anıtlarının İncelenmesi ve Gelecekteki Amaçlar (2000)