Tamga

Tamga bir damgadır: hayvanın derisine, kayaya, sikke kalıbına ya da mühre kazınmış birkaç çizgi. Bu çizgiler, şeyin kime ait olduğunu söyler. Bir hanenin kolu, ana hanenin damgasını alıp değiştirir. Bu yüzden bir dizi tamga, soy hakkında bir iddia taşıyabilir.

Tamgalar, kâtip olmadan günümüze ulaşan az sayıdaki bozkır kaydından biridir. Araştırmacılar onları tam da bu yüzden okur. Aşina damgası, Türgişlerin ve Karlukların sikkelerindeki damgalar ve Yedisu kayalarındaki işaretler, bir haneyi haritada ya da bir soy çizgisinde yerleştirmek için kullanılmıştır. Türgişler Çin örneğine göre sikke bastı, bunların üzerinde Soğd harfleri ve Türkçe yazılar vardır, bazılarında da bir tamga bulunur.^[1] Kuzey Moğolistan’daki Suci taşının tam tepesinde bir tamga yer alır.^[2] Akraba damgalar arasındaki farkların gerçek bir soyağacını ne ölçüde kodladığı, ne ölçüde bir geleneği izlediği açık bir sorudur. Oğuzların sonraki soy kütüğünde yirmi dört boyun her dördü aynı totemi, bir yırtıcı kuşu paylaşır ve her boyun kendi tamgası vardır.^[3] Oğuzlar bu yüzden başlangıçta altı boy olarak yaşamış olabilir.^[3]

Moğolistan’da tamgalar yazıtların yanında da durur. Soyo Khüren’de bir metnin başında iki tamga bulunur.^[4] Tavan Tolgoi’da hepsi bir yılan işaretinden türeyen yirmi kadar tamga, bir runik metni çevreler.^[5] Bulucular, Dövön’deki dikili taşın tamgasının Yaglakarlara, Dukhyn Buuts’taki bir metnin yanındaki tamganın ise Edizlere ait olabileceğini düşünür.^[6] Govi-Ugtaal’daki Ikh Bichigt’te bir runik satır ve Uygur yazısıyla iki sözcük, üç tamganın yanında durur. Bunlardan biri, bulucunun Aşinalarınki saydığı dağ keçisi işaretidir.^[7] Moğolistan’daki kaya resimleri ve kaya metinleri Göktürk çağına çoğunlukla Kül Tegin steli üzerindeki dağ keçisi işaretiyle ya da tarihi bilinen runik metinlerle karşılaştırılarak tarihlenir.^[8]

Sözcük kitaptan eskidir. Kül Tegin yazıtı, cenazeye Türgiş kağanından ve Oğuzlardan gelenler arasında bir tamgaçı anar: hükümdar mührünü taşıyan ve kullanan adam.^[9]

Tonyukuk yazıtı, Göktürkler arasında hiçbir tögin atının koşmadığını söyler. Orkun, tögin’i Kaşgarlı’dan hareketle, ancak son çare olarak savaşa sürülen damgalı iğdiş at diye alır. Thomsen sözcüğü “dizgin” diye okumuştu.^[10]

Sonraki Türk kaynaklarında altın hükmetmeyi simgeler: altın tamga, altın kemer ve altın kadeh bir hükümdarın işaretleridir.^[11]

Karahanlı sarayında 1069–1070 yıllarında yazılan Kutadgu Bilig’de tamğa makam mührüdür. Kral, vezirine mührü verir. Mektuplar onunla mühürlenir. Saki, karıştırdığı içkiyi mühürler. Mührün bekçisine tamğaçı denir.^[12] Kitap, sözcüğü bir boyun ya da sürünün işareti için hiçbir yerde kullanmaz.^[13]

Notlar

^ Ögel 1984, p. 194
^ Orkun 1994, p. 155
^ a b Sümer 1972, p. 4
^ Badam 2024, p. 30
^ Badam 2024, p. 33
^ Badam 2024, p. 33–34
^ Battulga 2000, p. 48
^ Tsogtbaatar 2000, p. 369
^ Erdal 2004, p. 148
^ Orkun 1994, p. 118, 124
^ Ögel 1978, p. 175
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 1036, 2902, 3275, 4046
^ Kutadgu Bilig

Kaynaklar

Kutadgu Bilig

Literatür

Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş IV: Türklerde yemek kültürü (1978)
Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)
Azzaya Badam, Moğolistan’da 2018–2021 Yılları Arasında Bulunan Runik Yazıtlar (2024)
Tsendiyn Battulga, Moğolistan’da Yeni Bulunan Göktürk Yazıtları (2000)
B. Tsogtbaatar, Moğolistan Bölgesindeki Eski Türk Anıtları Çalışmaları Meselesi Üzerine (2000)