Theophanes Confessor adını taşan vakayinâme, Diokletianus’un tahta çıktığı 284’ten 813’e kadar Roma imparatorluğunun ve komşularının Yunanca tarihidir.[1] Yaratılıştan Diokletianus’a uzanan George Synkellos’un vakayinâmesini sürdürür.[2] Theophanes 818’de öldü.[2] Patrik Nikephoros’un çağdaşıydı.[3]

Yazarlık ve tarih

Theophanes önsözünde George’un işini yürüttüğünü ve sürdürdüğünü söylemekten fazlasını iddia etmez. Ona göre George, tamamlaması için malzemeyi ona bırakmıştı.[4] Vakayinâmenin ne kadarının George’un alıntı dosyası, ne kadarının Theophanes’in kendi eli olduğu kesinleştirilemez. Bütün eser yirmi kadar kaynağa dayanır.[4] Theophanes 809 ya da 810’dan itibaren ağır hastaydı. Çağdaş anlatımlar vakayinâmenin 810 ile 814 arasında yazılmasına bir tür mucize der.[5] Vakayinâme muhtemelen 842’den önce dolaşımda değildi. Metni dokuzuncu yüzyılda henüz kararlı değildi.[6]

Vakayinâme dünya yıllarına göre düzenlenmiştir. Her yıl, imparatorun, Pers kralının ve piskoposların hükümdarlık yıllarıyla başlar.[7] Herakleios’un Pers’e karşı taarruzu için verdiği tarihler bir yıl erkendir.[8]

Vakayinâmede Göktürkler

Theophanes 570/1 yılında Pers kralı Hüsrev’i rahatsız eden bir konuyu daha anar. “Türk demeye alışık olduğumuz Hunlar”, II. Justinos’a Alanların ülkesi üzerinden bir elçilik göndermişti.[9] Pasaj Theophylaktos Simokattes’ten alınmıştır. “Hunlar” adı Theophylaktos’taki başka bir yerden eklenmiştir. Theophanes örneğinden pek bir anlam çıkaramamıştır. Theophylaktos’a göre Persler, Göktürk elçisini Alanların topraklarından geçerken öldürtmeyi planlıyordu.[10]

587/8 yılı için, Pers kralı IV. Hürmüz’ün Behram’ı nasıl komutanı yaptığını anlatır. Hürmüz onu büyük bir orduyla Souania’ya gönderdi. Orada “Türkler beklenmedik bir saldırıyla Persler tarafından iyice bozguna uğratıldı”.[11] Bu, Hürmüz’ü öyle güçlendirdi ki Göktürklerden kırk bin altın haraç alabildi, oysa daha önce aynı meblağı onlara kendisi ödüyordu.[11] Bu kayıt Theophylaktos’tan alınmıştır.[12]

Theophanes 588/9 yılı için, Behram’ın yenilgisinden sonra savaşta esir alınan bütün Göktürklerin imparator Maurikios’a gönderildiğini aktarır.[13] Alınlarında siyah dövmeyle haç işareti vardı. İmparatorun sorusu üzerine, yıllar önce ülkelerini bir vebanın vurduğunu söylediler. Aralarındaki bazı Hıristiyanlar bu işareti önermişti ve ülke o zamandan beri güvendeydi.[13] Bu kayıt da Theophylaktos’undur.[14]

Herakleios ve Ziebel

Theophanes 624/5 yılı için, Lazika’da sefer yapan Herakleios’un “Hazar denen doğulu Türkler”i müttefik olmaya davet ettiğini anlatır.[7] Hazarlar Hazar Kapıları’nı yarıp komutanları Ziebel’in önderliğinde Pers’i istila etti. Ziebel “Kağan’dan sonra ikinci sırada” idi. Esir aldılar, kasabaları ve köyleri yaktılar.[15]

Herakleios Lazika’dan yola çıkıp onlara katıldı. Ziebel onu görünce karşılamaya koştu. İmparatorun boynunu öptü ve önünde yere kapandı, Persler ise Tiflis kasabasından seyrediyordu. “Türklerin bütün ordusu” imparatorun önünde “yere kapandı”. Komutanları kayalara çıkıp aynısını yaptı.[15] Ziebel ayrıca ergenlik çağındaki oğlunu imparatora sundu. Sonra kırk bin yiğit seçip müttefik olarak Herakleios’a verdi. Kendi ülkesine döndü.[15] Vakayinâme sonraki yıl için, “Türklerin” kıştan ve Pers saldırılarından yıpranıp imparatorun ordusundan azar azar sıvıştığını ve sonunda hepsinin evine döndüğünü ekler.[16]

Ermeni kaydına göre Ziebel’in unvanı jabgu kağandı ve yanında şad unvanlı bir oğlu vardı.[17] Bazı araştırmacılar Ziebel’in kendisini kişi adı olarak değil, yabgu unvanının Yunanca biçimi olarak alır.[18] Onu kimin taşıdığı tartışmalıdır. Ya Tong Yabgu’nun kendisiydi ya da Mikhail Artamonov’un önerdiği gibi küçük kardeşi Bağa Şad’dı.[18] Tiflis önündeki buluşma, Theophanes bu konuda güvenilirse, 626’ya tarihlenir.[19] Nikephoros aynı buluşmayı daha romantik bir sürümle anlatır.[17]

Kaynaklar ve bağımlılık

II. Justinos’un Pers savaşı ile Tiberius ve Maurikios dönemleri için Theophanes’in başlıca kaynağı Theophylaktos Simokattes’in tarihiydi.[20] II. Justinos dönemi için, Süryanice Efesli Yuhanna tarihine garip biçimde yakın birkaç kaydı vardır, belki sonraki bir Süryani yazar aracılığıyla.[21] Herakleios’un Pers seferleri için Pisidiyalı George’un şiirlerinden ve artık kayıp olan bir kaynaktan yararlandı.[22] 624 ile 626 arasındaki harekâtlar için anlatısı Sebeos ile yakından örtüşür ve ikisi ortak bir kaynağa dayanıyor olabilir.[23] Bu kaynak, imparatorun raporlarına dayanan, resmî destekli bir sefer tarihi olabilir.[24]

Güvenilirlik

Altıncı yüzyıl Göktürkleri için Theophanes, Theophylaktos’un bir özetidir. İkisinin uyuştuğu yerde tek bir tanıktırlar. Tiflis ittifakı için Nikephoros ile birlikte Yunan tanıklarıdır. İkisinden yalnızca o, Göktürk komutanına bir ad olarak Ziebel’i ve bir rütbe verir. Müttefiklere aynı pasajda hem “Hazar” hem “Türk” der. Arkalarında hangi Göktürk hükümdarının durduğunu söylemek için Ermeni ve Çin kaynaklarına ihtiyaç vardır.

Kaynak metni

Theophanes, A. M. 6062: Türkler II. Justinos'a elçi gönderir

ἐγένετο δὲ καὶ ἄλλη αἰτία ταράξασα τὸν Χοσρόην.

Οὖννοι γὰρ κατ᾽ ἐκεῖνο καιροῦ, οὓς Τούρκους λέγειν εἰώθαμεν, πρεσβεύουσι πρὸς Ἰουστῖνον διὰ τῆς τῶν Ἀλανῶν χώρας ἀποστείλαντες.

τοῦτο φοβηθεὶς Χοσρόης προεφασίσατο τὴν τῶν Ἀρμενίων πρὸς αὐτὸν ἀνταρσίαν καὶ πρὸς Ἰουστῖνον προσχώρησιν καὶ ἠτεῖτο τοὺς πρόσφυγας.

Hüsrev'i huzursuz eden bir neden daha vardı.

Çünkü o sırada Türkler demeye alıştığımız Hunlar, Alanların ülkesi üzerinden Justinos'a elçi gönderdiler.

Hüsrev bundan korkarak Ermenilerin kendisine karşı ayaklandığını ve Justinos'un tarafına geçtiğini öne sürdü ve sığınmacıları geri istedi.

[25] Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 362

Theophanes, A. M. 6079: Baram Souania'da Türkleri yener

ὁ δὲ Ὁρμίσδας στρατηγὸν χειροτονήσας τὸν Βαρὰμ ἅμα δυνάμεσι πολλαῖς κατὰ Σουανίας ἐκπέμπει.

ἀδοκήτως δὲ ταύτῃ ἐπιστάς, καταπολεμηθέντων τῶν Τούρκων ὑπὸ τῶν Περσῶν,

τοσοῦτον Ὁρμίσδας ηὐξήθη, ὡς καὶ φόρους μʹ χιλιάδας χρυσοῦ παρὰ τῶν Τούρκων λαβεῖν,

πρότερον τούτου τὰ ἴσα τοῖς Τούρκοις τελοῦντος.

Hürmüz, Baram'ı komutan atayıp büyük bir orduyla onu Souania üzerine gönderdi.

Baram oraya beklenmedik bir anda geldi ve Türkler Persler tarafından bozguna uğratıldı,

ve Hürmüz o kadar güçlendi ki Türklerden haraç olarak kırk bin altın bile aldı,

oysa bundan önce Türklere aynı miktarı kendisi ödüyordu.

[26] Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 385

Theophanes, A. M. 6081: alınlarında haç olan Türkler

ὅσοι δὲ Τοῦρκοι ἐτύγχανον, τούτους τῷ αὐτοκράτορι εἰς Βυζάντιον ἔπεμψεν.

τῶν δὲ Τούρκων ἐν τοῖς μετώποις τὸν τύπον τοῦ σταυροῦ διὰ μέλανος κεντητοῦ ἐχόντων,

ἐρωτωμένων ὑπὸ τοῦ αὐτοκράτορος, ποίῳ τρόπῳ τοῦτο τὸ σημεῖον ἐπιφέρονται;

οἱ Τοῦρκοι ἔφασκον πρὸ πολλῶν χρόνων λοιμὸν ἐν Τουρκίᾳ γενέσθαι,

τινὰς δὲ τῶν ἐν αὐτοῖς Χριστιανῶν ὑποθέσθαι τοῦτο ποιῆσαι, ὡς ἐντεῦθεν σωτηρία κατὰ τὴν χώραν ἐγένετο.

Türklerden olanları ise imparatora, Byzantion'a gönderdi.

Türklerin alınlarında siyahla dövmeyle işlenmiş haç işareti vardı,

ve imparator bu işareti ne biçimde taşıdıklarını sorduğunda,

Türkler, çok yıl önce Turkia'da bir salgın çıktığını söylediler,

ve aralarındaki bazı Hristiyanların bunu yapmayı öğütlediğini, o zamandan beri ülkede esenlik olduğunu anlattılar.

[27] Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 389

Theophanes, A. M. 6117: Herakleios, Hazar denen Türkleri ittifaka çağırır

τὸ δὲ τρίτον μέρος αὐτὸς λαβὼν ἐπὶ Λαζικὴν ἐχώρει,

καὶ ἐν ταύτῃ διατρίβων τοὺς Τούρκους ἐκ τῆς ἑῴας, οὓς Χάζαρεις ὀνομάζουσιν,

εἰς συμμαχίαν προσεκαλέσατο.

Üçüncü bölümü kendisi alıp Lazika'ya yürüdü,

ve orada kalırken doğudaki Türkleri, onlara Hazar derler,

ittifaka çağırdı.

[28] Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 446

Theophanes, A. M. 6117: Ziebel, Tiflis önünde Herakleios'la buluşur

οἱ δὲ Χάζαρεις διαρρήξαντες τὰς Κασπίας πύλας ἐν Περσίδι εἰσβάλλουσιν εἰς τὴν χώραν τοῦ Ἀδραϊγάν

σὺν τῷ ἑαυτῶν στρατηγῷ Ζιέβηλ, δευτέρῳ ὄντι τοῦ Χαγάνου τῇ ἀξίᾳ·

καὶ ἐν οἷς ἂν τόποις διέβαινον, τούς τε Πέρσας ἠγμαλώτευον καὶ τὰς πόλεις καὶ κώμας τῷ πυρὶ παρεδίδουν.

ἀπάρας δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς ἀπὸ Λαζικῆς τούτοις συνήντησεν.

ὁ δὲ Ζιέβηλ τοῦτον ἰδὼν καὶ προσδραμὼν κατασπάζεται αὐτοῦ τὸν τράχηλον καὶ προσεκύνησεν αὐτόν, ὁρώντων τῶν Περσῶν ἐκ τῆς πόλεως τοῦ Τιφίλιος.

πᾶς δὲ ὁ λαὸς τῶν Τούρκων εἰς γῆν πεσόντες πρηνεῖς, ἐκταθέντες ἐπὶ στόμα τὸν βασιλέα ἐτίμων τιμὴν τὴν παρ᾽ ἔθνεσι ξένην.

ὁμοίως καὶ οἱ ἄρχοντες αὐτῶν ἐπὶ πετρῶν ἀναβάντες τῷ αὐτῷ σχήματι ἔπεσον.

προσήνεγκε δὲ ὁ Ζιέβηλ καὶ τὸν ἑαυτοῦ υἱὸν ἀρχιγένειον τῷ βασιλεῖ, ἠδυνόμενος τοῖς τούτου λόγοις καὶ ἐκπληττόμενος τὴν τε θέαν καὶ τὴν φρόνησιν αὐτοῦ.

ἐπιλεξάμενος δὲ ὁ Ζιέβηλ χιλιάδας μʹ ἀνδρῶν γενναίων ἔδωκε τῷ βασιλεῖ πρὸς συμμαχίαν καὶ αὐτὸς ὑπέστρεψεν εἰς τὴν ἰδίαν χώραν.

Hazarlar Hazar Kapıları'nı yarıp Pers topraklarına, Adraigan ülkesine girdiler,

komutanları Ziebel'le birlikte, ki o rütbece Kağan'dan sonra ikinci gelirdi.

Geçtikleri her yerde Persleri tutsak aldılar, kentleri ve köyleri ateşe verdiler.

İmparator da Lazika'dan hareket edip onlarla buluştu.

Ziebel onu görünce koşup boynunu öptü ve önünde yere kapandı, Persler de Tiphilios kentinden bunu seyrediyordu.

Türklerin bütün halkı yüzüstü yere kapandı, yüzleri toprakta upuzun uzanıp imparatoru, ulusların arasında yabancı olan bir saygıyla onurlandırdı.

Aynı biçimde komutanları da kayalara çıkıp aynı tavırla yere kapandı.

Ziebel kendi oğlunu da, yeni sakal bırakmış bir genci, imparatorun önüne çıkardı. İmparatorun sözlerinden hoşnut kalmış, görünüşü ve bilgeliği karşısında şaşkına dönmüştü.

Ziebel kırk bin yiğit adam seçip bunları müttefik olarak imparatora verdi ve kendisi kendi ülkesine döndü.

[29] Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 447

Notlar

  1. ^ Scott 1997
  2. ^ a b Scott 1997, xliii
  3. ^ Golden 1992, p. 102
  4. ^ a b Scott 1997, lv
  5. ^ Scott 1997, lxi–lxii
  6. ^ Scott 1997, lxii
  7. ^ a b Theophanes the Confessor
  8. ^ Scott 1997, p. 446
  9. ^ Theophanes the Confessor
  10. ^ Scott 1997, p. 363
  11. ^ a b Theophanes the Confessor
  12. ^ Scott 1997, p. 387
  13. ^ a b Theophanes the Confessor
  14. ^ Scott 1997, p. 389
  15. ^ a b c Theophanes the Confessor
  16. ^ Theophanes the Confessor
  17. ^ a b Scott 1997, p. 448
  18. ^ a b Aslan 2025, p. 687
  19. ^ Mango 1990, p. 181
  20. ^ Scott 1997, lxxxi
  21. ^ Scott 1997, lxxxvii
  22. ^ Scott 1997, lxxxi–lxxxii
  23. ^ Howard-Johnston 1999, lxxv
  24. ^ Howard-Johnston 1999, lxviii
  25. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 362
  26. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 385
  27. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 389
  28. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 446
  29. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 447

Literatür

  • Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
  • Carl de Boor (ed.), Theophanis Chronographia, vol. I (1883)
  • R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Cyril Mango (ed., trans.), Nikephoros, Patriarch of Constantinople: Short History (1990)
  • İlhan Aslan, Herakleios Dönemi Bizans-Sasani Savaşında Müttefik Bir Güç: Batı Türk Kağanlığı (2025)

Bu kaynağa dayanan maddeler 29

al-Jarrah ibn Abdallah · Askel · Barjik · Busir Glavan · Captives and the Unfree · Cherson · Danube Bulgaria · Derbent · Diplomacy of the Steppe Empires · Flight of the Avars (557) · Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk prisoners with the cross (591) · Göktürk–Persian war, 588–589 · Heraclius · Kartlis Tskhovreba · Maniakh's embassy to Constantinople, 568 · Meeting of Heraclius and Ziebel (627) · Nikephoros · Siege of Tiflis (627–629) · Skull Cup · Tamatarkha · The Caucasus campaign, 627–629 · Theodora of Khazaria · Theophylact Simocatta · Tiflis · Tong Yabgu · Tzitzak · Volga · Women among the Turkic Peoples

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler12

Kişiler
Askel · Bagha Shad
Savaşlar
Göktürk–Persian war, 588–589 · The Caucasus campaign, 627–629
Yerler
Cherson · Tamatarkha · Volga
Kurumlar ve Unvanlar
Skull Cup
Kaynaklar
John of Ephesus · Kartlis Tskhovreba · Nikephoros · Theophylact Simocatta

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Theophanes the Confessor.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/theophanes-confessor/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026