965’te Kiev Rusları, Oğuzlar’ın bazı unsurlarıyla müttefik olarak Atil’i ve belki de Sarkel kalesini bastı.[1] Müslüman kaynaklar, Hazar hükümdarının bunun üzerine İslam’a geçtiğini ve Harezmlilerin egemenliği altına girdiğini ileri sürer.[1] Bir tür kağanlık birkaç yıl daha yaşadı. Devletin sonu genellikle 969’a konur.

Zayıflık işaretleri

Hazar devleti ticaretle yaşıyordu. Hudûd el-âlem, Hazar kralının servetinin ve refahının çoğunlukla deniz gümrüklerinden geldiğini söyler. Devlet bu gelire ne kadar çok dayandıysa, gelir düştüğünde o kadar açıkta kaldı.[1] Zayıflık işaretleri dokuzuncu ve onuncu yüzyıllarda birikir. Bunlar Kabar isyanı, İdil Bulgaristanı’nın onuncu yüzyılın başında İslam’a yönelmesi ve Peçenekler’le yıllık savaşlardır. Rus’un İdil boyunca Hazar Denizi’ndeki İslam ülkelerine yaptığı akınlar da bunlara dahildir, ki bunlar görünüşe göre Hazar rızasıyla gerçekleşti.[1]

Akınlar Taberistan emiri Hasan ibn Zeyd’in hükümdarlığında, 864 ile 884 arasında başladı ve 910’da ve izleyen yıllarda sürdü.[2] Kağan ganimetin yarısını aldı. 922’de öfkelenen Hazarya Müslümanları, bir akından dönen Rus’u öldürdü.[2] Kağanın kendi ticaretine zarar veren akınlara neden izin verdiği belli değildir. Bab el-Ebvab’ın Müslüman hükümdarıyla 901’den beri süren bir savaş rol oynamış olabilir.[2] 943 ve 944’te Rus, Azerbaycan’daki Bardha’a’yı almaya çalıştı.[2]

Bizans, şimdiye kadar müttefik olmakla birlikte, bozkırdaki başlıca ortağı olarak Peçeneklere yöneldi. Bu, Hazar karşıtı bir tutum demekti.[1] Cambridge ya da Schechter belgesine göre onuncu yüzyılın ilk yarısında Bizanslılar Hazarların komşularını onlara karşı kışkırtmak için çalışmış olabilir. Bu, I. Romanos Lekapenos’un Yahudi karşıtı siyasetiyle ilişkilendirilmiştir.[1] 960 dolaylarında Hazar hükümdarı Yosef, İspanya’daki Yahudi bir saray mensubuna Rus hakkında yazdı.[2] Onun sözleriyle: “Onlarla savaşıyorum. Onları bir saat bile rahat bıraksam, İsmailoğulları’nın bütün ülkesini Bağdat’a kadar yok ederler.”[2] Mektup, Rus ve Müslüman kaynakların Rus ile Hazarlar arasındaki ciddi çatışmalara dair haberlerini doğrular.[2]

965 seferi

Rus kronikleri tek bir sefer anar, 965 seferini.[2] Kiev’deki hükümdar Sviatoslav, Hazarlara savaş açtı, onları yendi ve “şehirlerini ve Biela Vezha’yı”, yani Sarkel’i aldı.[3] 965 yılının kronik kaydı daha fazlasını söyler: Sviatoslav, kağanın komutasındaki Hazarları yendi ve onların Biela Vezha kentini aldı.[4] Sonra Yasları ve Kasogları boyunduruk altına aldı ve Kiev’e döndü.[4] Kronik gemilerden söz etmez ve Atil’in düşüşünü kaydetmez.[4] Kronikteki “kentin” Sarkel olup olmadığı da tartışmalıdır.[5]

Oğuzlar da katıldı. Cambridge belgesi, Hazarların bir süredir Alanlar, Oğuzlar ve başka komşularla savaşta olduğunu gösterir. İbn Miskeveyh ile İbn el-Esîr, 965 Rus seferinde Oğuzların payı olduğuna tanıklık eder.[6] Bir görüşe göre Oğuzlar kararsız bir öğeydi, bir kâh Hazarların düşmanı, bir kâh ücretli müttefikiydi.[7]

Müslüman anlatılar

İbn Miskeveyh saldırıyı hicri 354 yılına, yani 965’e tarihler.[8] Günümüz anlatılarının Rus saydığı “Türklerden” bir ordu Hazarya’yı istila etti. Hazarlar Harezm’den yardım istedi. Harezmliler önce reddetti, çünkü Hazarlar Yahudiydi. Yardım isteyen Müslüman olmak zorundaydı. Kral dışında hepsi bunu yaptı. İbn el-Esîr, kralın da sonradan Müslüman olduğunu ekler. Mukaddesî yaklaşık 985’te, Hazarân halkının artık Yahudi değil Müslüman olduğunu söyler.[9] Anlatıya ihtiyatla yaklaşmak gerekir. Bazı araştırmacılar onu tarihdışı diye reddeder, bazıları bunun fazla ileri gittiğini savunur.[10]

İbn Havkal yaklaşık 977’de yazarken Rusların 358’de Bulgar’ı yağmaladığını, Hazarân’ı, Samandar’ı ve Atil’i büsbütün yıktığını söyler.[11] Gürgan’da 358’de bir adama, bir zamanlar, söylendiğine göre, kırk bin bağ ve bahçe barındıran Samandar’ı sordu.[12] Adam ona bir üzüm tanesinin, bir kuru üzümün kalmadığını, orada yaşayan Müslümanların ve diğerlerinin göç ettiğini anlattı.[12] 358. yıl 968 ile 969’a düşer.[12] Tarih saldırıya değil İbn Havkal’ın Gürgan ziyaretine ait olabilir.[12] İkinci bir açıklama iki evre görür: Sarkel 965’te Kiev Rusları tarafından, Atil ve Samandar 968’de başkaları tarafından alındı.[13] Standart bir tarih bu görüşe yer tanır, ama genel olarak Hazarya’nın yalnızca bir kez, 965’te yıkıldığını savunur.[13]

965’ten sonra

Hazarlar yok olmadı. Çok küçülmüş bir hâlde Harezm’in tâbi bir devleti olarak yaşadılar, öbür Hazar toprakları ise çevrelerindeki Müslüman hükümdarların eline geçti.[6] 1016’da Georgios Tzule adlı bir Hazar, bir Rus ve Bizans gücü tarafından saldırıya uğradı.[6] 1023’te Rus prensi Mstislav’ın Hazar müttefikleri vardı.[6] 1064’te Hazarların yaklaşık üç bin hanesi Kuzey Kafkasya’da Qahtan’a yerleşti.[6] Hazarlar 1079’da ve 1083’te Tmutorokan’da anılır.[6] Kahire belgeleri on birinci ve on ikinci yüzyıllarda “Hazarya”daki mesihçi hareketlerden söz eder.[6] Halkın büyük bölümü çevredeki, çoğunlukla Türk halklarla karıştı, göçebeler başka boylar içinde eridi.[6]

Bazı araştırmacılar, 965’ten sonra İdil üzerinde bağımsız bir Yahudi devletinden artık güvenle söz edilemeyeceğini ve geleneksel biçimiyle Hazar krallığının Rus istilasından pek sağ çıkmadığını savunur.[14] 1048’de ölen Bîrûnî, Atil’in harabe hâlinde yattığını söyler.[15] Batı Avrasya bozkırlarında sonradan gelen kabile birliklerinin hiçbiri Moğol fethine kadar tam bir devlet kuramadı.[1]

Açıklamalar

Çöküşü açıklayan beş görüş vardır.

Birincisi dış güç görür: Rusların seferi.[16] Oğuzlar buna katıldı ve bozkır halkları, aşağı İdil’deki kağanlara baskı yaptı.[6] İkincisi yapısal zayıflık görür. Devlet, doğal sınırı olmayan ve kendi kendine yetmekten uzak topraklar yığınıydı. Haraca ve gümrüğe, askerî güce ve karışık bir nüfusa dayanıyordu.[17] Bu görüşe göre Hazar ekonomisi son derece yapaydı, çünkü her şey siyasi itibara ve askerî güce bağlıydı.[18] Üçüncüsü ekonomik bir değişim görür. Onuncu yüzyılda gümüş akışı Hazarya’dan uzaklaştı. Th. S. Noonan, değişimin ölçüsü olarak dirhem buluntularını aldı.[19] Alex M. Feldman, gelirin Noonan’ın hesabına göre belki de beşte dördü olan gümrüğün, İdil Bulgar hükümdarı Almuş 920’lerin başında İslam’a geçtikten sonra Müslüman ticaret yollarının yön değiştirmesiyle yitirildiğini savunur. Kağanlar kısa sürede askerlerine ödeme yapamaz oldu.[20]

Dördüncüsü din ve siyasete bakar. Feldman, sarayın Yahudiliğinin Bizans’la bağı zayıflattığını, ama bunun yalnızca hikâyenin bir parçası olduğunu savunur.[21] Standart bir tarih, Yahudiliğin tek başına ulusal gücün gerilemesine yol açtığını söylemeyi önemsiz bulur.[22] Hiçbir kaynak çöküşü dine bağlamaz ve din, yukarıdaki zayıflık işaretleri listesinde yoktur.[1]

Beşincisi çevreyi anar. Hazar Denizi’nin yükselişinin Atil’i boğduğunu savunur. Yeni çalışmalar böyle bir ortaçağ yükselişini sağlam biçimde desteklemez.

Tek bir özet üç nedeni birlikte sayar: Kabar iç savaşı, kaynakların kaydetmediği başka iç sorunlar ve İdil’in aşağı kesimindeki kağanların giderek daha az püskürtebildiği bozkır halklarının baskısı.[6]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h Golden 1992, p. 243
  2. ^ a b c d e f g h Sinor 1990, p. 268
  3. ^ Sinor 1990, p. 268–269
  4. ^ a b c Dunlop 1954, p. 241
  5. ^ Dunlop 1954, p. 241–243
  6. ^ a b c d e f g h i j Sinor 1990, p. 269
  7. ^ Golden 1992, p. 210
  8. ^ Dunlop 1954, p. 244
  9. ^ Dunlop 1954, p. 244–245
  10. ^ Dunlop 1954, p. 245
  11. ^ Dunlop 1954, p. 242, 246
  12. ^ a b c d Dunlop 1954, p. 242
  13. ^ a b Dunlop 1954, p. 243
  14. ^ Dunlop 1954, p. 247
  15. ^ Dunlop 1954, p. 248
  16. ^ Dunlop 1954, p. 241–246
  17. ^ Dunlop 1954, p. 233–235
  18. ^ Dunlop 1954, p. 233
  19. ^ Noonan 1984
  20. ^ Feldman 2022a, p. 75–84
  21. ^ Feldman 2022a
  22. ^ Dunlop 1954, p. 223

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
  • Th. S. Noonan, Why Dirhams Reached Russia: The Role of Arab-Khazar Relations in the Development of the Earliest Islamic Trade with Eastern Europe (1984)
  • Alex M. Feldman, The Decline and Fall of Khazaria – Might or Money? (2022)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Devletler
Khazar Khaganate
Muharebeler ve olaylar
Kabar Revolt · Mission of Constantine to the Khazars (860–861)
Halklar
History of the Turkic peoples
Kaynaklar
Russian Primary Chronicle

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Fall of the Khazar Khaganate (about 965–969).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/fall-of-the-khazar-khaganate/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026