Schechter mektubu

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Schechter mektubu, adı bilinmeyen bir Hazar Yahudisinin yazdığı İbranice bir mektuptur. Kahire Genizası’ndan çıkmıştır ve ilk kez 1912’de Solomon Schechter tarafından yayımlanmıştır.^[1] Yazma bir kopyadır. Kütüphane kataloğu onu, Hazarların din değiştirmesini anlatan bir Hazar Yahudisinin, sözde Hasdai ibn Shaprut’a yazdığı bir mektubun kopyası diye tarif eder.^[2] Yazar Hazaristan’dan “ülkemiz”, Joseph’ten “efendim” diye söz eder.^[3] Metin onuncu yüzyılın ortasına, Joseph’in yıllarına tarihlenir. Konstantinopolis’te yazılmış olabilir.^[4]

Din değiştirme

Mektup, din değiştirmeyi Hazar yazışmasından hemen her ayrıntıda farklı anlatır. Yahudiler Hazaristan’a erken dönemde Ermenistan’dan geldi ve Hazarlarla karıştı. Hazarların o zaman kralı yoktu, yalnızca savaş için seçilmiş komutanları vardı. Bir Yahudi komutan oldu.^[5] Rumların ve Arapların kralları Hazar beylerine, Yahudi inancına karşı sözlerle elçiler gönderdi. Büyük bey, bir Yahudi, üç dinin bilgelerinin gelmesini istedi ve ardından gelen tartışma görüş ayrılığıyla bitti. Hazar beyleri sonra Tizul vadisinde, Musa şeriatının kitaplarının durduğu bir mağarayı gösterdi ve İsrail’in bilgeleri bunları açıkladı. Büyük bey Sabriel adını aldı ve kral yapıldı.^[6] Ülkenin halkı bilge bir adamı yargıç seçti ve ona Hazaristan dilinde Kagan dediler.^[7]

Bu son nokta kağanlığı din değiştirmenin yarattığı bir kurum yapar. Bu açıkça yanlış bulunmuştur, çünkü Hazar kağanları çok daha önce vardı. II. Justinianos bunlardan biriyle görüşmüştü.^[8] Dolayısıyla mektup, Bulan hikâyesiyle rekabet eden ikinci bir kuruluş geleneğini korur ve dışarıdan hiçbir doğrulama taşımaz.^[2]

Rus’larla ve Bizans’la savaş

Mektup bir savaşı da bildirir. Bizans imparatoru Romanos, Rus beyi HLGW’yi Tamatarkha’ya saldırmaya kışkırttı.^[9] Hazar komutanı Pesach bunu öğrenince Romanos’un şehirleri üzerine yürüdü ve üçünü aldı. Sonra mektubun Shorsun diye yazdığı Kherson üzerine yürüdü.^[10] Pesach daha sonra HLGW ile savaşıp onu yendi. HLGW Konstantinopolis’e saldırmaya zorlandı ve sonra Pers’e kaçtı.^[11] Konstantinopolis’e yapılan saldırı, Rus’ların 941 seferi olarak tanımlanır.^[12] HLGW, Helgu yani Oleg diye tanımlanır.^[13]

Mektuba göre Bizans, Hazarların komşularını onlara karşı kışkırtmaya çalıştı. Bu, İmparator Romanos Lekapenos’un Yahudi karşıtı politikasıyla ilişkilendirilmiştir.^[14] Constantine Zuckerman bir güçlükten yola çıkar. Rus Ana Vakayinamesi’ne göre Oleg, 941’de neredeyse otuz yıldır ölüydü, bu yüzden Zuckerman Oleg ile Igor’un hüküm sürdüğü yılları yeniden tarihler ve Hazarların din değiştirmesini 861’den sonraya yerleştirir.^[15]

Güvenilirlik

Başka bir değerlendirmeye göre mektup tarihsel olguları da, çok sayıda yanlışı da taşır. Mektubu Alanlarla, Rus’larla ve Kherson’la yapılan savaşlara dair söylediği için değerli bulur ve kullanırken dikkat ister.^[16] Kokovtsov mektubu Sefer Josippon’dan türetti. Bu türetme reddedilmiştir.^[17] 2013 tarihli bir çalışma mektubu az güvenilir bulur, çünkü adları ve motifleri kayıp kabilelere dair geleneklere benzer.^[18]

Hazar tarafı için mektup, var olan az sayıdaki metinden biridir. Yazarı bilinmez, tarihi ve yeri de belirsizdir. Yine de onuncu yüzyılda Hazarların başlangıcına dair birden çok hikâyenin anlatıldığını gösterir.

Notlar

^ Dunlop 1954, p. 156
^ a b The Schechter letter
^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 216–219
^ Dunlop 1954, p. 156–157
^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 213
^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 214–216
^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 215–216
^ Dunlop 1954, p. 159
^ Dunlop 1954, p. 162, 166
^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 217–218
^ The Schechter letter; Schechter 1912, p. 218–219
^ Schechter 1912, p. 196–197
^ Schechter 1912, p. 196
^ Golden 1992, p. 243
^ Zuckerman 1995, p. 237
^ Dunlop 1954, p. 161–166
^ Dunlop 1954, p. 162–163
^ Stampfer 2013

Literatür

Douglas M. Dunlop, The History of the Jewish Khazars (1954)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Constantin Zuckerman, On the Date of the Khazars’ Conversion to Judaism and the Chronology of the Kings of the Rus Oleg and Igor (1995)
Sh. Stampfer, Did the Khazars Convert to Judaism? (2013)
Golb; Pritsak, Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century (1982)
Solomon Schechter, An Unknown Khazar Document (1912)