Arçura, orta Volga Çuvaşlarının bir orman ruhudur. Tatarlar ve Başkurtlar aynı figürü ya da ona çok yakın bir figürü Şüräle diye bilir.[1][2] Arçura insan biçimlidir ve tüylüdür, boyu değişir. Yolcuları adlarıyla çağırır, ormanda onları yoldan çıkarır ve gıdıklayarak öldürür.[3] Hakkında bilinenler, Volga–Ural bölgesinin on dokuzuncu ve yirminci yüzyıl sözlüklerinden, halk anlatısı derlemelerinden ve etnografyasından gelir.[4]

Göktürk kağanlıklarının kaynakları Arçura’yı adlandırmaz.[5] Buna rağmen modern Türkçe el kitapları onu Türklerin ruhları arasında sayar ve Göktürk dünyasının güçlerinin yanına koyar.[6] Bu yerleştirme, yirminci ve yirmi birinci yüzyılda yapılmış bir karşılaştırmadır. Kağanlıklar çağından hiçbir kaynağın ifadesi değildir.

Kaynaklar

Çuvaşlar ve Volga Tatarları, Volga–Kama ve Ural bölgesinin Türkçe konuşan halklarıdır. Bölgede Fin halkları da yaşıyordu. Bölgenin inançlarını sonradan İslam, Ortodoks Hıristiyanlık ve Rus halk inancı biçimlendirdi.[7] Orman ruhuna ilişkin kaynaklar da buna uygun olarak katmanlıdır.

Radloff’un Türk lehçeleri sözlüğü Şüräle’yi, ormanda yaşayan, üç parmaklı, insanlara saldıran ya da onları gıdıklayarak öldüren tahta bir adam olarak açıklar.[8] Kazanlı Tatar âlim Kayum Nasıyri (1825–1902), Kazan Tatarlarının inanç ve âdetlerini anlattığı kitabında Şüräle’yi tarif etti. Onu Rus leshii’ye benzetti ve ona omuzlarının üzerine attığı büyük memeler verdi.[9] Çuvaşça biçim için başlıca tanıklar, Macar Türkolog Gyula Mészáros’un derlemeleri ile N. I. Ashmarin’in Çuvaşça sözlüğüdür. Alman Türkolog Johannes Benzing, Tatar şair Gabdulla Tuqay’ın Şüräle şiiri üzerine 1947’de yazdığı incelemede ikisinden de yararlandı.[10] 1927 tarihli Fin-Ugor ve Sibirya el kitabı, Votyakların, Çeremislerin (Mari), Mordvinlerin, Çuvaşların ve Tatarların orman ruhlarına dair haberleri tek yerde toplar.[11]

Çuvaş şair Mihail Fedorov bir şiire Arzyuri adını verdi. 1990’larda Kazan Tatarları başkentlerindeki bir parka Şüräle’nin adını verdi.[12] Figür bu yüzden edebiyattan ve bir ulusal canlanmadan geçmiştir. Bugün dolaşımdaki betimlemeler kısmen bu yoldan gelir.

Biçim ve doğa

Çuvaş orman ruhu insan olarak dolaşır. Çıplaktır, saçları uzundur, büyük memeleri vardır ve ayakları ters dönük yürür. Geri geri de gider ve bindiği hayvan geri geri koşmaya başlar.[13] El kitabı bu figürü Obyda adıyla verir. Çuvaşların kötü orman ruhuna Yarı insan, yani Ar-sori de dediğini söyler.[13] Başka haberler Arçura’ya tüyle kaplı bir beden, kara bir yüz, büyük bir baş ve uzun saç verir. Gözleri dörttür, ikisi önde, ikisi arkada. Üç eli ve üç ayağı vardır. Onu bir maymuna (upäte) ya da uzun boylu, tüylü bir adama benzetirler ve erkek de dişi de olabileceğini söylerler.[14]

Arçura boyunu değiştirir. Genellikle bir adam olarak görünür, ama bir ot sapı kadar küçülebilir ya da uzun bir ağacın boyuna erişebilir.[15] Beyaz sakallı yaşlı bir adamın, bir yayın balığının, bir kuşun ya da bir keçinin biçimine girebilir.[16] Gölgesi yoktur.[9] Çuvaş haberlerinde bir giysisi vardır. Onu bulup giyen kişi görünmez olur ve böylece zengin olabilir. Ancak Arçura, giysiyi alıp götüren bir rüzgâr gönderir.[9]

Tatar Şüräle’de hayvana ait işaretler daha çoktur: alnında bir boynuz, uzun parmaklar ve yünlü bir beden.[17] Tatar masalları Şüräle’yi ayrıca aptal ve kolay kandırılır gösterir. Ona alaycı bir ad verir: orman koyunu.[18]

Ormandaki karşılaşmalar

Arçura loş saatlere aittir. İlkbaharda ve sonbaharda, gün doğarken ve batarken, nesnelerin çizgilerini yitirdiği anlarda karşılaşılır.[2] Tehlike çağrıdadır. Bölgenin orman ruhları insan dillerinde konuşur, yardım ister ve yolcuyu adıyla çağırır. Ona uyan yoldan çıkarılır ve gıdıklanarak öldürülür.[19][15] Gece köyün atlarına da biner. Sabah terli dönen ata Arçura binmiştir.[20]

Arçura yalnızca bir tehlike olarak davranmaz. Ormanın kıyısında otlayan sığırların ormana çok fazla girmesini önler. Ormanın hayvanlarını ve kuşlarını korur ve onlara ne zaman göç edeceklerini söyler.[21] Çeremislerde ise orman halkını görmek kötü bir işarettir, çünkü ardından çoğu zaman bir kaza, bir hastalık ya da ölüm gelir.[22]

Korunma yolları

Haberler uzun bir korunma yolları listesi verir. Çoğu tek bir düşünceye dayanır: ruh aptaldır ve yerleşik dünyanın şeylerinden korkar. Köpeklerden, kamçılardan, tuzdan, ateşten ve adamın elindeki keskin aletlerden korkar. Dişbudak odunu ateşine ve dişbudaktan yapılmış bir haça yaklaşmaz. Çuvaşlar da ona karşı üvez ağacından küçük haçlar taşır.[23] Akarsudan korkar. Bir dereyi geçen adama dokunulamaz. Ruh çoğu kez yolcuya nehrin kaynağına mı yoksa ağzına mı doğru yürüdüğünü sorar, çünkü yanıt ona hangi yönde izleyeceğini söyler.[20] Ormanda yolunu kaybeden adama sağ çizmeyi sol ayağına, sol çizmeyi sağ ayağına giymesi söylenir. Bunun onu eve getirdiği söylenir.[24]

Tatar masalları hile öyküleri de ekler. Bıltır adlı bir genç bir kütüğü yarar, içine bir kama çakar ve Şüräle’den yarığı açık tutmasını ister. Kama vurulup çıkarılır ve ruhun parmakları sıkışır. Genç adını Bıltır olarak vermişti, bu “geçen yıl” demektir. Ruh öteki orman ruhlarından yardım için seslendiğinde, onlar ona bu yıl kimsenin Geçen Yıl’ın yaptığı şey için bağırmadığını söyler.[25] Sırtında katran bulunan bir at, binicisini yakalar.[20] Yaralanan ya da öldürülen ruh ise çoğalabilir, çünkü yere düşen tek bir damla kanının binlerce yenisini yarattığı söylenir.[26]

Ruhun kökeni

Arçura’nın kökenine dair haberler bir noktada birleşir: Arçura bir zamanlar bir insandı. Çuvaşlarda cinayetle, ormanda bir kazayla, intiharla ya da ölü duaları okunmadan ölenlerin Arçuri’ye dönüştüğü söylenir.[27][16] Çuvaş kaynağından bir haber, eski zamanda insanların tek gözlüleri, körleri, topalları ve yaşlıları ormanda terk ettiğini anlatır. Onların ruhları ölürken ağladıkları gibi orada ağlar.[28] Tatar Şüräle’si başka türlü açıklanır: o bir orman cadısı değil, ormanın büyülediği bir insandır.[29]

Aynı düşünce Volga’nın çok ötesinde de bulunur. Altay ve Sibirya bölgesinde orman ile suyun efendilerinin, orada kaybolanların ya da boğulanların ruhlarından doğduğu söylenir. Buryat masalları, ormanda kaybolan, açlıktan ölen ve ormanın efendisi olan bir avcıyı anlatır.[30]

Bölgedeki akrabaları

Arçura, Volga–Ural bölgesinin her yanında görülen bir orman ruhları grubuna aittir. Kojla-ia, Targeldeš ya da Surali denen Çeremis orman ruhu boyunu değiştirir, bir kasırga ya da bir hayvan olarak görünür ve kurbanlarını gıdıklayarak öldürür. Çeremisler Tatarca Surali adını başka bir kötü orman ruhu için, Ovda için de kullanır. El kitabı, Ovda’nın Çuvaşlardan Volga Finlerine geçtiğini söyler.[31] Güney Votyaklarının da bir Surali ruhu vardır. Bu ruh çıplak ve tüylüdür, üç uzun parmağı vardır ve el kitabı onu Tatarlardan alıntı sayar. Votyakların bir de Yarı insanı Palesmurt vardır ve el kitabı onu Çuvaş Ar-sori ile bir tutar.[32] Mordvinlerin Orman anası Vir-ava vardır.[33] Kuzeybatı Başkurtları ruha Yarımtıq der, Kazaklar ise bir habere göre ona Sorel der.[8]

Tatarların ev ruhu Biçura, Türkiye’deki el kitaplarında Arçura’nın karşılığı olarak onun yanında sayılır: biri evde yaşar, öbürü ormanda.[34]

Sibirya halklarının orman ruhları

Sibirya halklarının orman efendileri başka türdendir. Buryat orman efendisi uzun boylu ve karadır. Ormanda bağırır ve ağlar, gezginleri yoldan çıkarır, yine de avcıya av verir. Yakut Bajanai, hayvan biçimli, zengin bir av sahibidir. Avcılar ona kurban sunar. Sonbahar mevsiminin başında ilk avdan bir parçayı orman efendisine verirler ve bir ağaca onun bir resmi oyulur.[35] El kitabı karşıtlığı belirtir. Avrupa Tatarlarında ve Çuvaşlarda orman ruhu belirli bir görünüm almıştır ve başlıca nadiren tapılan kötü bir varlıktır. Kuzey Sibirya ormanlarının orman ruhlarına ise sunu verilir.[36]

Ad ve köken bilgisi

  • ArçuriÇuvaşça
  • ArzyuriÇuvaşça
  • Ar-soriÇuvaşça
  • ArçurayTürkçe
  • ŞüräleTatarca

Ad birçok biçimde görülür: Arçura, Arçuray, Arçuri, Arsuri, Arsüri, Arzurri, Arzyuri, Arçurı, Ar-duri, Ar-sori.[37] 1927 tarihli el kitabı Ar zori ve Ar-sori biçimlerini verir ve Yarı insan diye karşılar.[38] Tatarca ve Başkurtça biçimler Şüräle ve Yarımtıq’tır. Çeremisçe ve Votyakça biçim Surali’dir.[8][39]

Adın çözümlemesi açıktır. Dört açıklama vardır. Birincisi Tatarca Şüräle’yi “keskin” anlamındaki bir Çuvaşça sözcükten ve “el” anlamındaki bir sözcükten türetir, böylece “sivri el” demek olur.[40] İkincisi Çuvaşça adı ar, insan, ve yarım için bir sözcük diye ayırır ve onu yarı insan sayar. Komşu Votyak, Mordvin ve Başkurt adları da (Palesmurt, Alid, Yarımtıq) bu anlamı taşır.[41] Üçüncüsü ar’ı insan ya da yardımcı, çura’yı bir ruh sınıfının adı sayar. Bu açıklama adı, Tatar ev ruhu Biçura ile, Türkçede ve Moğolcada çor ya da çura denen bir ruhlar ailesiyle ilişkilendirir.[42] Dördüncüsü Tatarca biçimi Arapça şerr, zarar, ve Türkçe el, el, sözcüklerinden türetir, böylece Şüräle kötü elli demek olur.[8] En yeni inceleme ilk türetmeyi tarihsel bir gerekçesi olmayan bir türetme olarak bulur. Dördüncüyü, Arapça sözcük Volga bölgesine ancak İslam ile ulaştığı için reddeder. Ne Arçura ne Şüräle için bugüne kadar dilbilimsel temele dayanan bir köken bilgisi bulunmadığını belirtir.[10]

Güvenilirlik

Arçura, Çuvaşların ve Volga Tatarlarının on dokuzuncu ve yirminci yüzyıldaki inancını belgeler. Ölülerin ruhlarından ve orman korkusundan yapılmış bir orman ruhudur. Aynı dönemde Rus ve Fin-Ugor komşular ile İslam ve Hıristiyanlık onu biçimlendirmiştir.[36][7] Bölgesel bir orman ruhları dizisinin içinde durur ve bazı özellikleri daha doğuda, Moğollarda ve Sibirya’da bulunur. Bu diziden Göktürklere giden adımı hiçbir kaynak atmaz. Hiçbir yazıt ve kağanlıklara ilişkin hiçbir Çin anlatımı bir orman ruhu adlandırmaz. Yazıtların çağırdığı güçler Gök, Umay ve kutsal Yer-Su’dur.[43] Geriye Türkçe bir adı olan bir Volga orman ruhu ve kağanlıkların kaynaklarının yanıtlamadığı bir soru kalır.

Notlar

  1. ^ Holmberg 1927, p. 467–468
  2. ^ a b Sulteev 2018, p. 46
  3. ^ Holmberg 1927, p. 182–183, 467–468
  4. ^ Sulteev 2018, p. 45–47
  5. ^ Kül Tegin inscription
  6. ^ Yavuz 2025, p. 173–174
  7. ^ a b Sulteev 2018, p. 46–47
  8. ^ a b c d Sulteev 2018, p. 48
  9. ^ a b c Sulteev 2018, p. 59
  10. ^ a b Sulteev 2018, p. 47–48
  11. ^ Holmberg 1927, p. 181–184, 467–468
  12. ^ Sulteev 2018, p. 67–68
  13. ^ a b Holmberg 1927, p. 468
  14. ^ Sulteev 2018, p. 58–59
  15. ^ a b Sulteev 2018, p. 57
  16. ^ a b Yavuz 2025, p. 174
  17. ^ Sulteev 2018, p. 58
  18. ^ Sulteev 2018, p. 62, 67
  19. ^ Holmberg 1927, p. 182–183, 468
  20. ^ a b c Sulteev 2018, p. 64
  21. ^ Sulteev 2018, p. 46, 61
  22. ^ Holmberg 1927, p. 183
  23. ^ Sulteev 2018, p. 63
  24. ^ Holmberg 1927, p. 182–183
  25. ^ Sulteev 2018, p. 64–65
  26. ^ Sulteev 2018, p. 65–66
  27. ^ Sulteev 2018, p. 54–55
  28. ^ Sulteev 2018, p. 55
  29. ^ Sulteev 2018, p. 55, 67
  30. ^ Holmberg 1927, p. 466
  31. ^ Holmberg 1927, p. 183–184
  32. ^ Holmberg 1927, p. 181–182
  33. ^ Holmberg 1927, p. 184
  34. ^ Sulteev 2018, p. 52
  35. ^ Holmberg 1927, p. 466–467
  36. ^ a b Holmberg 1927, p. 467
  37. ^ Sulteev 2018, p. 53
  38. ^ Holmberg 1927, p. 182, 468
  39. ^ Holmberg 1927, p. 181, 184
  40. ^ Sulteev 2018, p. 47
  41. ^ Sulteev 2018, p. 53, 58
  42. ^ Sulteev 2018, p. 50–54
  43. ^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription

Kaynaklar

Literatür

  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Rustem Sulteev, Arçura/Şüräle: Mythical Spirits of the Volga-Ural Forests (2018)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Dinler
Peri

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Arçura.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/arcura/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026