Animizm, dünyanın ruhlarla dolu olduğuna dair inancın modern adıdır. Bir dağın, bir ırmağın, bir pınarın, bir ağaç kümesinin, ocak ateşinin, ormandaki avın ve ölülerin her birinin bir ruhu ya da sahibi vardır. İnsanlar bu ruha hitap etmeli, ona teşekkür etmeli ve onu hoşnut tutmalıdır. Bozkırın ve Sibirya’nın Türk halkları arasında bu inanç, Asya Hunlarına dair bir Çin kaydından yirminci yüzyılın saha notlarına kadar iki bin yılı aşkın bir süre boyunca kayıtlıdır.[1]

Türk dininin tarihinde animizm temel katmandır. Şamanizmin altındaki dünya görüşüdür. Şamanizm ise kağanların gök merkezli dini olan Tengricilik’in temelidir ve Tengricilik ondan gelişmiştir. Önce yer ruhları gelir, sonra onlarla ilgilenen uzmanlar, sonra da kağanı tahta oturtan Tengri kültü.

Bu katmanın Göktürk kaydı kısadır. Kayıt, ruhlar ve ruh medyumları üzerine birkaç Çince satır, yerin ruhu diye anılan çıplak bir dağ ve bir ırmakta yapılan bir kurban içerir. Bir Bizans elçisi 569’da ateşle arınmayı gördü.[2] Sekizinci yüzyılın yazıtları, Gök’ün yanında konuşan kutsal Yer-Su’yu adlandırır.[3] Ayrıntılı tablo, on sekizinci yüzyıldan itibaren Altaylılar, Tuvalar, Yakutlar ve komşuları arasında kaydedilen anlatımlardan gelir. Bu tabloda dağın sahibi, suyun sahibi ve ateşin efendisi yer alır.[4] Bu anlatımların kağanlıklara ne kadar geriye uzandığı açık bir sorudur.

KANITLAR TEK BİR ZAMAN ÇİZGİSİNDE Shiji, yaklaşık MÖ 91: Asya Hunları hayaletlere ve ruhlara kurban sunar Zhou Shu (636) ve Sui Shu: yerin ruhu denen bir dağ, Göktürkler ruhlara saygı gösterir, ruh medyumlarına güvenir Menandros, 569: ateşle arınma Theophylaktos, 620'lerde yazılmış: ateş, hava ve su onurlandırılır Tonyukuk, yaklaşık 720, ve Kül Tegin, 732: Gök'ün yanında kutsal Yer-Su Kaşgarlı, 1073–1077: idi, efendi, iduq, adakla salıverilmiş Etnografların anlatımları, 18.–20. yüzyıl Tylor, 1871 Tuva'da gözlemciler, 1996 MÖ 200 0 500 1000 1700 1800 1900 2000 Kül Tegin taşından ilk saha anlatımlarına yaklaşık bin yıl Şematik. Eksen 1100 ile 1700 arasında kesilmiştir.
Sahip ruhların kanıtı tek bir zaman çizgisinde, Asya Hunlarına dair Çin kaydından etnograflara kadar. Şematik.

Terim ve kuramı

Sözcük bozkırın bir sözcüğü değildir. Edward B. Tylor onu Primitive Culture’da can öğretisi için kullandı. Sonra onu genel olarak ruhlar öğretisine genişletti. Ona göre canlar, cinler, tanrılar ve ruhsal varlığın bütün öteki sınıfları tek türden tasavvurlardır ve can tasavvuru ilk gelendir.[5] Tylor’ın sözleriyle “vahşilerin” evren kuramı, dünya olaylarını her yere nüfuz eden kişisel ruhların iradesine bağlar.[6]

Tylor bu inancı, “aşağı ırklardan” yüksek kültüre uzanan bir gelişmenin başına koydu.[7] Aşamalar şeması on dokuzuncu yüzyıla aittir ve sahada nasıl uygulandığı erkenden tartışıldı. 1914’te bir Sibirya etnografı, bölge üzerinde çalışanların Tylor’ın kuramının yönlendirmesiyle olguları animistik diye adlandırdığından yakındı. Etnograf, bu araştırmacıların “can” sözcüğünü başka türden şeyler için kullandığını da belirtti.[8] Sözcük şemadan uzun yaşadı. Sibirya şamanizminin anlatımları onu, dünyanın ruhsal güçlerle dolu olduğu görüşüne, yani animistik doğa görüşüne dayanan bir dinsel tutum diye tanımlar.[9] Türkiye’de yazılmış bir şamanizm tarihi, Altaylıların dağın kendisinin ruh olduğu inancında çok eski bir animizmin hatırasını bulur.[10] Göktürk doğa kültlerine dair bir çalışma onları animizme örnek olarak adlandırır.[11]

Türk malzemesinde sözcük, inançtan başka bir şeyi adlandırmaz: yerlerin ve şeylerin ruhları ya da sahipleri olduğunu ve insanların bu ruhlara armağanlarla yaklaştığını.

En eski kaynaklarda yer ruhları

En eski kayıt Asya Hunlarına dair Çin anlatımından gelir. Asya Hunları beşinci ayda Longcheng’de büyük bir toplantı yaptı. Orada atalarına, Gök’e ve Yer’e, hayaletlere ve ruhlara, 鬼神, kurban sundular.[12]

569’da, Menandros’un bildirdiğine göre, Zemarkhos’un elçiliği Göktürklere Soğdlular ülkesinde ulaştı.[13] Kendilerine uğursuz şeylerin kovucuları diyen adamlar elçilerin yükünü aldı. Yükün üzerinde günlük ağacı dalları yaktılar, çan çaldılar, davul vurdular. Kendilerinden geçtiler ve kötü ruhları kovduklarına inandılar. Sonra Zemarkhos’un kendisini ateşin içinden geçirdiler.[2] Ateşle arınma töreni, zararlı ruhların yabancılarla ve eşyalarıyla birlikte yolculuk ettiğini varsayar. Aynı tören, ateşin ve gürültünün onları kovduğunu da varsayar.

Theophylaktos Simokattes, muhtemelen 620’lerde yazarak, Doğu’ya bir ara bölüm ayırır.[14] Ona göre Göktürkler ateşi olağanüstü ölçüde onurlandırır ve havaya ve suya saygı gösterir. Yeri över, ama yalnızca göğü ve yeri yaratana tapar ve onu tanrı diye çağırır.[15] Yunan yazar ikisini ayırır: unsurlar onurlandırılır, tek bir yaratıcıya tapılır.

Yedinci yüzyılın Çin tarihleri daha ayrıntılıdır. 636’da tamamlanan Zhou Shu, kağanın Ötüken’de yaşadığını ve çadırının gün doğumunun yönü olan doğuya açıldığını anlatır.[16] Kağan her yıl soyluları atalar mağarasında kurban sunmaya götürürdü. Beşinci ayın ortasında halk bir ırmak başında toplanır ve Gök ruhuna kurban sunardı. Ötüken’den dört beş yüz li uzakta, üzerinde ne ot ne ağaç bulunan yüksek bir dağ vardı. Göktürkler ona 勃登凝黎 derdi ve Çinliler bu adı yerin ruhu, 地神, diye açıkladı.[16] Aynı yüzyılda derlenen Sui Shu, Göktürklerin âdetlerini bir satırda özetler. Göktürkler hayaletlere ve ruhlara saygı gösterir, 敬鬼神, ruh medyumlarına güvenir, 信巫覡, ve çoğu şeyde Asya Hunlarının âdetlerini sürdürürdü.[17]

Dokuzuncu yüzyıldan bir Tang derlemesi aynı dünyadan bir hikâye saklar. Aşide mağarasının batısındaki bir gölün bir tanrısı vardı. Göl tanrıçası, ya da tanrının kızı, ata Shemo ile her akşam buluşur ve onu suya alırdı. Bağı bir av koparana kadar bu sürdü.[18] Hikâye Türk mitolojisine aittir ve kendi ruhu olan bir göl gösterir.

Sekizinci yüzyılın yazıtları Türkçedeki ilk kayıttır. Tonyukuk yazıtı 710’daki Bolçu savaşına geriye bakar. Türgişlere karşı yürüyüş sırasında yaptığı bir konuşmada Tonyukuk, Gök’ün, Umay’ın ve kutsal Yer-Su’nun Göktürklere açıkça yardım ettiğini söyler.[19][20] 732’de dikilen Kül Tegin taşı Tang altındaki elli yılı anlatır.[21] Sonra Göktürk Göğü ile Göktürklerin kutsal Yer-Su’su dedi ki: Göktürk halkı yok olmasın, yeniden bir halk olsun. Gök İlteriş Kağan’ı ve katununu tutup yukarı kaldırdı.[21] Taş, ıduq sözcüğünü, yani kutsal sözcüğünü, yalnızca bu çifte ayırmaz. Taş sözcüğü Ötüken’in önüne koyar, yani Göktürk yurdunun ormanının önüne. Aynı sözcüğü Karluklara karşı bir savaşın yeri olan Tamag’ın önüne de koyar.[21]

Aynı taş toprak ve suyu sahiplik diliyle anlatır. Bilge Kağan, Kögmen’in toprağı ve suyu efendisiz kalmasın diye Kırgızları düzene soktuğunu söyler. Sözcük idisiz’dir, yani idi’siz, sahipsiz.[21] Üç yüzyıldan fazla sonra Kaşgarlı idi’yi efendi ve Tanrı’nın bir adı diye açıklar. Serbest bırakılanın efendisi olmaz atasözünü de kaydeder.[22] Onun iduq’u, yani mübarek, salıverilmiş bir hayvandır. Sahibinin üzerinde bir adak olduğu için kimse sırtına yük yüklemez, sütünü sağmaz, yününü kırpmaz.[23] Etnograflarda geçen sahip ruhlar, görünüşe göre aynı sözcüğü sonraki bir biçimde taşır.

Etnografyada sahip ruhlar

On sekizinci yüzyıldan itibaren derleyiciler, her yerin bir efendisi olduğu bir dünya kaydetti. Bu dünyayı Altay’ın, Sayan dağlarının ve Lena’nın Türk halkları arasında buldular. Moğol ve Tunguz dilli komşuları arasında da buldular.[24] Sözcük Tatarcada ä, eä ya da öjä, Yakutçada icci, Buryatçada edzen, Tunguzcada amaka’dır. Hepsi efendi, ev sahibi, sahip anlamına gelir.[24] Altaylılar ie, iye ya da izi der, Yakutlar iççi der. Bu adlarla anılan ruhlar Yer-Su kültüne aittir.[25]

Çizim: büyük çerçeveli davullu bir şaman, bir ağacın altında oturan Altaylıların önünde çömelmiş, arkada yamaçta çadırlar duruyor
Altaylılar, bir ağacın yanında açık havada, arkada çadırlarla, bir şamanın ruhları çağırışında. Radloff'un Altay yıllarını anlatan eserindeki çizim. W. Radloff, Aus Sibirien, cilt 2, Leipzig 1893, levha 1, Kamu malı.
MANZARADA SAHİP RUHLAR 1 2 3 4 5 6 7 GÖKTÜRK DÖNEMİ KAYNAKLARIMODERN ETNOGRAFYA 1 Dağ Yerin ruhu denen çıplak bir dağ,Ötüken, ıduq, kutsal (Zhou Shu, Kül Tegin)Dağın sahibi, avcılar onun yakınındasusar, yılda üç kez adak sunulur 2 Irmak Irmak başında Gök'e kurban (Zhou Shu),su onurlandırılır (Theophylaktos)Suyun sahibi, kıyıdaki huş ağacına kurdeleler,çay, süt ve yağ ateşe atılır 3 Pınar Tamag ıduq baš, kutsal bir baş: pınar ya dadoruk, anlam açıktırGöl ve pınarın sahibi var (ichchi),güz balıkçılığında bir armağan istenir 4 Ağaç Kutsal Ötüken ormanı (Kül Tegin),tek bir ağaç adlandırılmazKutsal ağaçlara ve geçitlerdeki dallarakurdele, at kılı ve bez asılır 5 Ocak ateşi Ateş her şeyden çok onurlandırılır (Theophylaktos),elçiliğin arındırılması, 569 (Menandros)Ateşin bir efendisi ve bir hanımı var, ona bıçaksaplanmaz, tükürülmez, su dökülmez 6 Yurt Kapı doğuya, gün doğumuna açılır (Zhou Shu),bir ev ruhu adlandırılmazEvin ve dört direğin efendisi,direklere kımız ve at kanı sürülür 7 Mezar Çadırın önünde koyunlar ve atlar öldürülür,çevresinde yedi tur atılır (Zhou Shu)Ölü akraba ve şamanlar yurdu korur,bir figür başköşede durur Bu türden bir ruh ya da tören kağanlıkların kaynaklarında kayıtlıdır.Yalnızca modern etnografya kaydeder. Şematik. İki sütun, aralarında yaklaşık bin yıl olan katmanlardır.
Bir Türk manzarasının yedi yeri ve her birinin kayıtta taşıdığı ruh ya da tören. Modern şema: sol sütun kağanlıkların kaynaklarına, sağ sütun on sekizinci ile yirminci yüzyıl etnograflarına dayanır.

Yakutlar bu düşünceyi en uca götürür. Orada her şeyin icci’si vardır: su, dağlar, taşlar, orman, otlar, çalılar, çayırlar, kaplar ve silahlar.[26] Demircinin aletlerinin her birinin bir sahibi vardır ve körüğün sahibi en büyüğüdür.[27]

Dağ ve orman

Ormanın efendisi Kazan Tatarlarında urman öjase, Yakutlarda tya icci’dir. Dağlık ülkede o, dağın efendisidir ve Karagaslarda dag äzi diye anılır.[28] Avcılar bir dağın yakınında sessiz kalır, çünkü dağın efendisi gürültüye katlanmaz. Yakutlar ve Lamutlar bir dağın yanından ses çıkarmadan geçer. Şorlar ava çıkınca ıslık çalmaz, şarkı söylemez, kavga etmez. Altaylılar da evdeki kadınlardan yüksek sesle konuşmaktan ve gülmekten kaçınmalarını ister.[29] Yakut orman efendisi ise gürültüyü sever. Avcılar kendiliğinden çalışan bir yay tuzağında ölü bir geyik bulunca koşar, sıçrar ve gülerek kara ormanın efendisinin kendilerine av verdiğini haykırır.[30]

Karagaslar dağın efendisini yılda üç kez onurlandırır. Mayısta, ren geyiği için ateşe dökülen çay ve yağla onurlandırırlar. Haziranda, yaz konağına göçten sonra onurlandırırlar. Güzde, av başladığında da onurlandırırlar.[31] Bir Yakut avcı eve avsız dönebilir. O zaman Yakutlar ormanın efendisinin kaba bir tahta suretini yapar, yurda alır ve kesilmiş bir hayvanın kanıyla boyar. Töreni yöneten adam kadın başlığı ve kadın giysisi giymeli ve elinde bir yay tuzağı tutmalıdır.[32]

Altay’da dağlar kişilerdir. Altaylıların sıradağları, ırmakları ve gölleri coğrafi adlar değil, konuşan, işiten, evlenen ve çocuk sahibi olan varlıklardır. Dinleyici, bir adamın dağdan mı yoksa adını taşıyan bir kişiden mi söz ettiğini her zaman ayırt edemez.[33] Kam, Altay’ın sahibine değil, Altay’ın kendisine seslenir.[10]

Su ve toprak

Suyun efendisi Karagaslarda sug äzi, Yakutlarda ü icci’dir. Yakutlar her ırmağın ve gölün kendine ait birinin olduğunu söyler.[34] Karagaslar savaklarda balık tutmaya başlarken bütün balıkçılar kıyıdaki bir huş ağacına renkli kurdeleler bağlar ve yanında bir ateş yakar. Ateşe çay, süt, yağ ve tereyağı atarlar, ama ekmek ve tütün atmazlar, çünkü efendi bunları istemez. Suya pis bir şey girmemeli, süt kabıyla ya da isli bir kazanla su çekilmemelidir.[34] İlkbaharda buz çözülünce Yakutlar suya ekmek ve tuz atar ve silah patlatır, ırmağın yaşlı kadını onlara zarar vermesin diye.[35] Güz balıkçılığında bir zamanlar gölü, yıldırım çarpmış ağacın odunundan meşalelerle arındırır ve sahibinden bir armağan isterlerdi.[36]

Altay’da da toprak ve su birlikte adlandırılır. Teleutlar eski zamanlardan beri topraklarını ve sularını, jär-su’yu, ve göklerini onurlandırdıklarını söyler.[37] Altay Tatarları ülkelerinin kutsal yerlerini “yedi kapılı toprağım ve suyum” sözünde toplar. Her boy kendi yurdunun dağlarını, ırmaklarını ve göllerini onurlandırır ve bu yerlerin ruhları bütün bölgeyi korur.[38] Altay’da bir derleyici jär-su’yu, ırmakların kaynaklarındaki karlı doruklarda yaşayan on yedi hanlık bir topluluk sandı. Katun’un kaynaklarında Altay Han yaşar. Abakan’ın kaynaklarında yağmur veren Mordo Han ya da Abakan Han yaşar. Yenisey’in kaynaklarında Kyrgys Han yaşar.[39] Bunlar yerin efendileridir ve bir adam onlara armağanlarla kendisi yaklaşmaya cesaret eder. Göğün büyük tanrılarına ve karanlığın güçlerine ise ölülerin ruhları aracılığıyla ulaşılır.[40]

Ateş ve ocak

Ateşin bir efendisi vardır. Buryatlar ateşin efendisinin ve hanımının tahta suretlerini yapar, ocağın yanında bir kutuda saklar ve dualarında onlardan söz eder.[41] Moğollar ateşe bıçak saplamaz, içine tükürmez, suyla söndürmez. Yakutlar ateşi keskin aletlerle karıştırmaz, üzerine basmaz, söndürmez. Yakutlara göre ateş insan konuşmasını anlar ve azarlanmamalıdır.[42] Birçok Tunguz, Moğol ve Türk kabilesi ateşe kurban sunar. Bazı boylar önce ocağa bir lokma atmadan et yemez.[43] Altay’da bir törende kam, davulunun efendilerini adak etiyle besler. Sonra ateşin efendisine seslenir. Bu efendi, yurdun sahibi adamın ailesinin gücünü temsil eder.[44]

Evin de sahibi vardır. İdil Tatarları ocağın yanında ya da döşemenin altında yaşayan uzun saçlı bir varlığı, evin efendisini bilir. Ona yılda en az bir kez, çoğunlukla güzde, lapa verilmelidir.[45] Yakutlar yurdun efendisinden ve hatta dört direğinin efendisinden söz eder. Geçmişte direkleri dikerken onları kımız ve at kanıyla boyarlardı.[46] Ev ruhunun evin en eski sakini olduğu düşüncesi muhtemelen Rusçadır.[46]

Geçitler, taş yığınları ve bez ağaçları

Yakutlar bir yolun ya da geçidin ruhuna suol icci ya da ättuk icci der. Yüksek bir su ayrımını, iki su arasındaki bir kıstağı ya da bir akıntı yerini her aşışlarında bir adak sunarlar. Adağı en yakın ağaçların dallarına asarlar: at kılı, giysi parçaları, deri şeritler, tüyler. Yeleden ya da kuyruktan koparılmış at kılı en değerli armağandır ve yolcu onu tekneyle ya da ren geyiğiyle bile yanında götürür.[47] Bir geçit ya da sırt tehlikeliyse yolcular taşları obo denen bir yığına toplar. Geçen herkes yığına bir taş ekler, çünkü yoksa talihsizliğin kendilerini karşılayacağından korkarlar.[48][49] Altaylılar bir dağı ya da bir sel yatağını aşarken yerel ruha, böyle bir yığına taş koyarak ya da kutsal bir ağaca kurdele bağlayarak teşekkür eder.[50] Beltirler bir taş ya da bir dal bırakır ya da votka döker. Moğollar obo’larını yollara kurar. Böylece her yolcu at kılı bırakabilir ve yığının yanındaki ruhu koruyucu olarak kazanabilir.[48]

Yakutlar güzel bir ağaca demir ve pirinç süsler de asar. İlkbahar at ve sığır kurbanlarını bir ağacın altında yapar, başları dallarına yerleştirir. Yol kenarındaki ağaçlara da at kılı asarlar.[51] Tuva’da bir adayın değneği için huş ağacı seçen yaşlı şaman, ağaca beyaz bir kurdele bağladı. Ağaca doğru üç kez tuzlu sütlü çay serpti ve ağaçtan razı olmasını istedi.[52]

Çizim: uzun, eğik bir direğe gerilmiş bir at postu, bir direk çerçevesine dayanıyor
Altaylıların bir kurban yeri: kurban edilen atın postu, bir direk çerçevesinin üzerinde bir sırığa asılmış. W. Radloff, Aus Sibirien, cilt 2, Leipzig 1893, levha 1, Kamu malı.
BİR OBO VE BİR BEZ AĞACI 1 2 3 4 5 6 7 1 Taşlar: her geçen yığına bir taş ekler 2 Taş yığınına konan dallar 3 Yerin ruhu, yolcunun koruyucusu 4 Kutsal bir ağaca bağlanan kurdeleler ve bez 5 Yele ya da kuyruktan at kılı, en değerli armağan 6 Yığının dibine dökülen votka 7 Nerede: geçitler, su ayrımları, sığlıklar ve akıntı yerleri Şematik. Ayrıntılar Altaylıların, Yakutların, Buryatların ve Moğolların anlatımlarından gelir, tek bir yer gösterilmez.
Bir obo ve bir bez ağacı, etnografların Altaylılar, Yakutlar, Buryatlar ve Moğollar arasında anlattığı gibi. Şematik çizgi çizim.

Hayvanlar ve ölüler

Göktürk kaydı bir hayvanla başlar. Zhou Shu’nun köken anlatımında bir dişi kurt, halkının yıkımından sağ kalan çocuğu besledi. Kurdun ona doğurduğu on oğul, Aşinaların çıktığı ailelerin kurucuları oldu.[16] Kaşgarlı’nın kaydettiği sözcük, yirminci yüzyılda kaydedilen Yakut âdetinde yaşar: idik diye tanrılara verilen bir hayvana binilmez.[53] İkisi muhtemelen tek bir âdettir.

Ormanlarda avın sahipleri ve akrabaları vardır. Avcılar ayıdan akrabalık adlarıyla ve gizli adlarla söz eder: Dede, İhtiyar, Ormanın Efendisi. Yakutlar ayının hakkında söylenen her şeyi çok uzaklarda bile duyduğunu ve hiçbir şeyi unutmadığını söyler.[54] Bir ayıya rastlayınca Yakutlar diz çöker ve der ki: Ormanın efendisi, ormanlarını düşün, oraya git, sana dokunmuyoruz.[55] Öldürdükten sonra avcılar af diler ve suçu başkasına yükler. Tunguzlar ayıya onu bir Yakut’un öldürdüğünü söyler. Yakutlar ise komşuları Yukagirleri suçlar.[56] Şorlar ayının başını bir üvez değneğine geçirir, alevde kavurur ve burnunu doğuya çevirir. Şunu söylerler: kızılağaca çıktın, ayağın kaydı, öldün.[57]

Ölüler hanede kalır. Zhou Shu bir Göktürk’ün cenazesini anlatır. Ceset bir çadırda yatar. Yas tutanlar koyun ve at öldürüp cesedin önüne koyardı. Çadırın çevresinde yedi kez at sürer, kapısında yedi kez yüzlerini keserlerdi. Seçilen bir günde ölenin atını ve eşyasını cesetle birlikte yakar, külleri mevsiminde gömerlerdi.[16] Altaylılarda yakında kalan ölüler körmös’tür: aileyi koruyan, ama hastalık da getirebilen atalar. Ölü bir şaman bir torununa, bazen yıllar sonra, görünür. Kendini koruyucu olarak sunar ve adak ister. Aile çadırda başköşeye onun için bir suret diker.[58] Teleutlar, mezarlıkta kırkıncı günkü anmaya kadar yaşayan ölüden, üzüt’ten korkar. Ölü bazen geceleri eve gelip kapıyı çalar. Aile soba kapağını şakırdatır ve bağırır: niye geliyorsun, yoluna git.[59]

Altaylıların töz’ü ölülerin suretleridir ve keçeden, paçavradan ve huş kabuğundan yapılır. Her biri adı bilinen bir atanın anıtıdır.[60] Bir Tang derlemesinin Göktürklerin keçeden suretler kestiğini kaydettiği söylenir. Göktürkler bu suretleri deri ya da keçe torbalarda saklar, yağlar, bazen direklere diker ve dört mevsimde onlara kurban sunarlardı.[61] Asya Hunlarına dair bir Türk tarihi, Xiutu doğu beyliğinin, yanında Gök’e kurban sunulan altın figürünü, Türk törenlerinde kullanılan küçük figürlerden biri olan tös olarak yorumlar.[62] Eser bu eşitlemeye dayanak vermez.

Animizm, şamanizm ve Tengricilik

TEMEL KATMANDAN DEVLET KÜLTÜNEGÖKTÜRK KAYDINDA Tengricilikkağanların gök merkezli dini: Tengri, Kut, Ötüken Tengri kağanı tahta oturtur, Kut onun armağanıdırıduq Yer-Sub Gök'ün yanında konuşur(Kül Tegin, Tonyukuk) Şamanizmruhlarla konuşan ve onları kovan kam ruh medyumlarına, 巫覡, güvenilir (Sui Shu)ateş ve davulla kovucular, 569(Menandros) Animizmyerler, sular, ateş, hayvanlar, ölüler: ruhlar ya da sahipler hayaletler ve ruhlar, 鬼神, yer ruhunundağı, ateş, hava ve suonurlandırılır (Zhou Shu, Theophylaktos) şamanizm ona dayanırTengricilik ondan gelişir Modern şema. Sağ sütun, her katmanın Göktürk dönemi kaynaklarında bıraktığını verir.
Animizm, şamanizm ve Tengriciliğin dizilişinin, temel inanç katmanından kağanların kültüne uzanan modern şeması, her katmanın Göktürk kaynaklarında bıraktığıyla birlikte.

Animizm şamanizmin altındaki dünya görüşüdür. Dünya sahipleri olan ruhlarla dolu olduğu için bazı erkekler ve kadınlar onlarla konuşabilir, onları çağırabilir ve kovabilir. Bu uzmanların uygulaması şamanizmdir. Şamanizm Tengriciliğin temelidir ve Tengricilik ondan gelişmiştir. Göktürk kağanları neden hüküm sürdüklerini söylemek zorunda kaldılar. Kağanlar, onları tahta oturtan Tengri’yi ve onun verdiği talih olan Kut’u andılar. Kutsal Yer-Su, yerin ruhunun dağı ve arınma ateşi, gök kültünün devraldığı daha eski katmana aittir.

Kaynaklar katmanları yan yana gösterir. Sui Shu ruhları ruh medyumlarıyla eşleştirir. Yazıtlar Gök’ü Yer-Su ile eşleştirir. 569’daki kovucular ise ateş ve davulla çalışır.[63] Altay’da yerin efendilerine her adam yaklaşabilir. Göğün büyük tanrılarına ve karanlığa ise yalnızca ölülerin ruhları aracılığıyla, yani kam aracılığıyla yaklaşılabilir.[64]

Araştırmacılar üçünün ilişkisini başka biçimlerde de yorumlar ve bu görüşler yukarıdaki çerçevenin yanında durur. Birinci görüş yer, su ve dağ ruhlarını Tengri’nin altına dizer. Bu ruhlar ona yardım eder ve onun gibi korur ve cezalandırır, ama yaratıcı güçleri yoktur.[65] İkinci görüş yazıtlardaki yer sub’u yalnızca yurt diye, kutsal bir anlam taşımadan okur.[66] Üçüncü görüş, Göktürklerin doğa varlıklarının kendilerini mi yoksa içlerindeki gizli güçleri mi onurlandırdığını sorar. Araştırmacılar bu soruyu iki biçimde de yanıtlamıştır.[67] Dördüncü görüş animizmi, gök dininin yanında Türk inancını biçimlendiren birkaç sistemden biri sayar. Diğerleri totemcilik, natürizm, Zerdüştlük ve Maniheizmdir.[68]

Süreklilik ve canlanma

1914’e gelindiğinde Sibirya halklarının çoğu Ortodoks ya da Budist diye kayıtlıydı. Hemen hepsi uygulamada eski dinlerine bağlıydı.[8] 1924 tarihli bir rapor şamanizmi ölmekte olan ve hızla kaybolan bir din diye adlandırdı.[9] Kalıntılar en uzun, Ortodoks misyonun genç olduğu yerlerde ve uzak vadilerde dayandı. Altay’da 1938’den önceki on yıllarda karma bir biçim ortaya çıktı: Burkhancılar. Burkhancılar şamanları ve kötü ruhlara sunulan kurbanları reddetti ve tek bir tanrıyı, Burkhan’ı onurlandırdı.[69]

İslam altında kült adlarını değiştirdi. Kırgızlar arasında şamanlık döneminin kutsal ağaçları ve ataların ve büyük şamanların mezarları evliya türbeleri oldu. Tek başına duran bir ağaçta, bir kuyuda ya da bir pınarda koyun kurban eden Müslüman Kırgız ve Kazak kadınları, Yakut şamanistlerin kutsal ağaçlarında yaptığını yapar. Onlardan yalnızca adda ayrılırlar.[70]

Tuva’da 1931 sayımı 725 etkin şaman saydı, yani her yirmi haneye bir şaman.[71] Siyasi baskı yıllarında yüksek sesli davul çalmak korkulacak bir nedendi. Kimileri şamanlara inancın zayıflamasını daha sessiz davulla açıklar.[72] 1990’ların başında yeni bir dönem başladı ve Tuva Şamanları Derneği 1992’de kuruldu.[72] Tuva dünya görüşü hâlâ ağaçların, dağların ve pınarların ruh efendileri olduğunu savunur. Şamanlar bu efendileri davulla, ıslıkla ve gırtlak şarkısıyla çağırır.[73] Bir şifa töreninde göğün efendisine bir boz at, dağın ruhuna bir doru at kurban edildi. Bunu bildiren yazar, bu türden kurbanları 1996’da kendi gözleriyle gördü.[71] Tengricilik adını alan canlanma hareketi modern dinsel tarihe ve Türk kökenleri tartışmasına aittir.

Adlar

Animizm Tylor’ın sözcüğüdür. Bir kuramı adlandırır, herhangi bir bozkır halkının inancını değil.

Idi, yazıtlardaki efendi, yani sahiptir. Sahibi olmayan toprak ise idisiz’dir. Eski Türkçe bir dilbilgisi, sözcüğün sonraki metinlerde iä ya da igä diye göründüğünü kaydeder. Dilbilgisi bu biçimi idi’den türetir: ünlüler arasındaki d, geç dönemde iyä üzerinden y’ye değişmiştir.[74] Altaylıların iye’si ve ie’si ile Tatarların öjä’sı bu sonraki biçime yakındır.[75][76] Yakutların icci’si de bunlarla birlikte olabilir. Burada kullanılan kaynaklar sözcükten sözcüğe çizgiyi çekmez.

Iduq, Kaşgarlı’nın sözlüğünde mübarek, yani bir adakla salıverilmiş hayvandır. Yazıtlarda ise kutsal demektir ve yazıtlar sözcüğü bir orman, Yer-Su ve bir yer için söyler.[21] Yer sub bir ikilemedir: birlikte tek bir şeyi adlandıran iki tamamlayıcı sözcük.[77]

Çince guishen, 鬼神, yani hayaletler ve ruhlar, Çinli yazarların kategori çiftidir ve Asya Hunları için zaten kullanılmıştır.[12] Zhou Shu’nun verdiği tek Türkçe ad, yerin ruhu, 地神, diye açıklanan 勃登凝黎’dir.[16] Ad Böd Teŋri, But Tengri, yani Buddha, ve Budun İnli, yani halkı koruyan ruh, diye okunmuştur. Okumaların hiçbiri kesinleşmemiştir.[78]

Kaynakların güvenilirliği

Göktürk kaynakları konuşan bir toprak, yerin ruhu olan bir dağ, arındıran bir ateş ve yabancılarla birlikte yolculuk eden ruhlar gösterir. Etnograflar, demirci ocağının aletlerinden Altay’ın doruklarına kadar her şeyin sahiplerini, bir de kurdele, at kılı ve taş armağanlarını gösterir. İlk küme kısa ve kesindir. İkincisi uzun ve ayrıntılıdır ve on dokuzuncu ve yirminci yüzyıl Sibirya’sını anlatır. Ne kadar geriye okunabileceği Tengriciliğin tarih yazımının sorusudur. Tek bir sözcük ikisini bağlıyor olabilir: yazıtlardaki toprak ve suyun efendisi ile Altay ilahisindeki sahip ruh aynı adı taşıyor görünür. Kağanlıklardan kalan şeyler şunlardır: Gök’ün yanında konuşan kutsal Yer-Su, yerin ruhu denen çıplak bir dağ ve bir ateş töreni. Dağın, suyun ve ocağın sahibi ise yaklaşık bin yıl sonra kaydedilir.

Notlar

  1. ^ Shiji, juan 110; Hoppál 2003, p. 470
  2. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 119
  3. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Menander Protector; Kül Tegin inscription
  4. ^ Harva 1938
  5. ^ Tylor 1871, p. 100
  6. ^ Tylor 1871, p. 99
  7. ^ Tylor 1871, p. 99–100
  8. ^ a b Czaplicka 1914, p. 168
  9. ^ a b Casanowicz 1924 (Annual Report 1924), p. 415
  10. ^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 51
  11. ^ Erkoç 2024, p. 189
  12. ^ a b Shiji, juan 110
  13. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 117
  14. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 188
  15. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 191
  16. ^ a b c d e Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  17. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  18. ^ 段成式 ca. 860, p. 183–184; Erkoç 2024, p. 183–184
  19. ^ Tonyukuk inscription
  20. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 288
  21. ^ a b c d e Kül Tegin inscription
  22. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 123, 262
  23. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 107
  24. ^ a b Harva 1938, p. 386–387
  25. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 41
  26. ^ Harva 1938, p. 406
  27. ^ Harva 1938, p. 405
  28. ^ Harva 1938, p. 389
  29. ^ Harva 1938, p. 390–391
  30. ^ Harva 1938, p. 391
  31. ^ Harva 1938, p. 392–393
  32. ^ Harva 1938, p. 393
  33. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 50–51
  34. ^ a b Harva 1938, p. 400
  35. ^ Harva 1938, p. 401
  36. ^ Czaplicka 1914, p. 195
  37. ^ Harva 1938, p. 245
  38. ^ Harva 1938, p. 246
  39. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 7
  40. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 8
  41. ^ Harva 1938, p. 242
  42. ^ Harva 1938, p. 226–227
  43. ^ Tylor 1871, p. 254
  44. ^ Mikhailovskii 1895, p. 75
  45. ^ Harva 1938, p. 387
  46. ^ a b Harva 1938, p. 388
  47. ^ Harva 1938, p. 395
  48. ^ a b Harva 1938, p. 396
  49. ^ Holmberg 1927, p. 470
  50. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 15
  51. ^ Tylor 1871, p. 204
  52. ^ Hoppál 2003, p. 466–467
  53. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 167
  54. ^ Harva 1938, p. 407–409
  55. ^ Harva 1938, p. 408
  56. ^ Harva 1938, p. 421–422
  57. ^ Harva 1938, p. 425–426
  58. ^ Harva 1938, p. 367–368
  59. ^ Harva 1938, p. 365
  60. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 42–43
  61. ^ 段成式 ca. 860, p. 193; Erkoç 2024, p. 193
  62. ^ Ögel 2015, p. 451
  63. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Kül Tegin inscription; Menander Protector
  64. ^ Casanowicz 1924 (Annual Report 1924), p. 418
  65. ^ Erkoç 2024, p. 196
  66. ^ Erkoç 2024, p. 185
  67. ^ Erkoç 2024, p. 179
  68. ^ Alsan 2024, p. 1436
  69. ^ Harva 1938, p. 14–15
  70. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 167–168
  71. ^ a b Hoppál 2003, p. 470
  72. ^ a b Hoppál 2003, p. 476
  73. ^ Hoppál 2003, p. 475
  74. ^ Erdal 2004, p. 18,122
  75. ^ Vámbéry 1879, p. 243
  76. ^ Holmberg 1927, p. 464
  77. ^ Erdal 2004, p. 533
  78. ^ Erkoç 2024, p. 184

Kaynaklar

Literatür

  • Edward B. Tylor, Primitive Culture: Researches into the Development of Mythology, Philosophy, Religion, Art, and Custom. Volume II (1871)
  • Marie Antoinette Czaplicka, Aboriginal Siberia: A Study in Social Anthropology (1914)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Gök Türklerde Doğa Kültleri (2024)
  • Şenay Sayın Alsan, Gök Tanrı İnancının Türk İnanç Sisteminde Yeri ve Mimariye Yansımaları (2024)
  • V. M. Mikhailovskii; Oliver Wardrop (trans.), Shamanism in Siberia and European Russia, Being the Second Part of "Shamanstvo" (1895)
  • I. M. Casanowicz, Shamanism of the Natives of Siberia (1924 (Annual Report 1924))
  • Mihály Hoppál, Tracing Shamans in Tuva (2003)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Duan Chengshi 段成式, 酉陽雜俎 Yǒuyáng Zázǔ (ca. 860)
  • Ármin Vámbéry, Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes, auf Grund sprachlicher Forschungen erörtert (1879)
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)

Çözümlenmemiş kaynak kimlikleri: youyang-zazu

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Dinler
Ancestor Cult · Iye · Sacred Mountains · Shamanism

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Animism.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/animism/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026