Türk mitolojisi, bozkırın Türk halkları arasında köken, ilahi güçler ve dünyanın düzeni üzerine anlatıların bütünüdür. Kağanlıkların yüzyılları için bu anlatılar parçalar hâlinde ulaşır. Zhou Shu ve Sui Shu Göktürk hanedanının köken efsanelerini kaydeder. Orhun yazıtları ilahi güçleri birkaç kalıpla adlandırır.[1] Katmanlı bir evrenin, bir dünya ağacının ve bir ölüler efendisinin daha dolgun resmi sonraki metinlerden ve Altay ile Sibirya etnografyasından gelir.[2][3] Göğe ve yanındaki güçlere tapınma Tengricilik’tir.

Aşina’nın dişi kurdu

Zhou Shu, Göktürklere dair anlatısını kurt efsanesiyle açar.[4] Komşu bir devlet boyu dağıttı ve yaklaşık on yaşındaki bir oğlan dışında bütün halkını öldürdü. Askerler oğlanı öldürmeye kıyamadı. Ayaklarını kesip onu bir bataklığa attılar.[4] Bir dişi kurt oğlanı etle besledi. Oğlan büyüdü ve kurt ondan gebe kaldı.[4] Kral oğlanı öldürmek için yeniden adam gönderince kurt, Gaochang’ın kuzeyindeki dağa kaçtı. Orada bir mağarada, çevresi birkaç yüz li olan, her yandan dağlarla çevrili, gür otlu bir ova vardı.[4] Kurt orada on oğul doğurdu. Her biri bir soyadı aldı, Aşina da bunlardan biriydi. Birkaç kuşak sonra mağaradan çıktılar ve Rouranlara tâbi oldular. Rouranlar için Altın Dağ’ın güney yamacında demir işlediler.[4][5] Sui Shu hikâyenin bir biçimini anlatır. Bu biçimde dişi kurt on oğul doğurur ve Aşina soyadını taşıyan en yetenekli olanıdır.[6][7] Bu anlatımın batı denizi Turfan’ın batısında olabilir. Kurt, Turfan’ın kuzeybatısındaki bir dağa kaçar, bu yüzden su Kokonor değil, Aral Gölü ya da Balkaş Gölü olmalıdır.[8]

Efsanedeki dişi kurt Asena olarak bilinir. Yaklaşık 584’e ait Bugut taşının tepesinde bir kurt ya da dişi kurt kabartması vardır. Kurdun karnının altında bir insan figürü durur. Görüntü köken efsanesine işaret eder.[9] İlk incelemeler kabartmayı, bir çocuğu emziren dişi kurt sandı.[10] Taşın onarımından sonra bunun yerine bir ejderha motifi önerildi.[11] Kağanlıkların hiçbir yazıtı bir kurttan geldiğini öne sürmez ya da bir dişi kurdu adlandırmaz.[12]

Çin derlemeleri toplam beş Göktürk mitini kaydeder. İkisi köken anlatısıdır: kurt efsanesi ile Suo hikâyesi. Bunların tek bir mitin iki anlatımı mı, yoksa birleşen boyların ayrı gelenekleri mi olduğu tartışmalıdır.[13] Bir inceleme, üç köken efsanesini, yani kurt efsanesini, Suo hikâyesini ve Youyang zazu’daki Shemo efsanesini, bileşik bir halkın işareti olarak okur. Kurdu, Göktürk yönetici sınıfının bir bölümünü Soğdlulara ve onların ötesinde Wusunlara bağlayan, belki İranî bir öge sayar. Yazarlar bunu azami dikkatle yapılmış bir öneri diye adlandırır.[14] Mağaralar, Bumin’in halkının Rouranlar için demir işlediği yeraltı madenleri sayılmıştır.[15] Öteki üçü aşağıda anlatılır. Bunlarla birlikte eski bir Tibetçe raporun üç miti de anlatılır.

Halefiyet ağacı

Zhou Shu sonra kökene dair ikinci bir anlatı verir. Bu anlatı Suo devletinde geçer.[4] Anlatıda on annenin oğulları birlikte büyük bir ağacın altına gitti. Ağaca doğru en yükseğe sıçrayanın kendilerine efendi olarak yükseltileceği konusunda anlaştılar.[4] Aşina’nın en küçük oğlu en yükseğe sıçradı ve ötekiler onu Axian Şad unvanıyla yükseltti.[4] Göktürk dönemi kaynaklarındaki tek ağaç budur.[4][16] Kurt ve mağara efsanesi devletin kendi köken anlatısı, Suo hikâyesi ise bir halk masalı olabilir. İkincisinde iki halefiyet kuralı da bulunur: önce en büyük oğul önderlik eder, ağaçta ise en küçük kazanır.[17] Dünyanın merkezindeki ağaç Ulukayın, sonraki malzemeye aittir. Ruh medyumu bu ağaca tırmanır.

Shemo ve göl tanrıçası

Dokuzuncu yüzyıla ait Youyang zazu, Göktürklerin Shemo (射摩) adında bir atasını anlatır. Ad Yama olarak anlaşılır. Taiping guangji hikâyeyi bu kitaptan kopyalar.[18] Bir gölün tanrısı, Aşide boyunun bir mağarasının (阿史德窟) batısında yaşıyordu.[19] Shemo’nun ilahi nitelikleri vardı. Göl tanrıçası ya da göl tanrısının kızı her akşam beyaz bir geyiğe binip onu karşılamaya gelirdi. Onu suya alır ve şafakta dışarı çıkarırdı. Bu on yıllarca sürdü.[20] Çincede hai, deniz, göller için de kullanılır ve burada öyle okunur. İki metinde de tanrı ilk geçtiği yerde erkek tanrı olarak anılır. Oysa hikâyenin bir tanrıçaya ya da tanrıçanın kızına ihtiyacı vardır. Bu yüzden büyük olasılıkla kadın anlamına gelen bir karakter düşmüştür.[21]

Boy büyük bir ava çıkmak üzereydi. Gece yarısı tanrıça Shemo’ya, ertesi gün atalarının doğduğu mağaradan altın boynuzlu beyaz bir geyiğin çıkacağını söyledi. Shemo geyiği okla vurursa sonsuza dek birlikte olacaklardı. Iskalarsa sonsuza dek ayrılacaklardı. Ertesi gün geyik o mağaranın ağzında göründü. Shemo avcı halkasının daraltılmasını emretti, ama geyik halkadan sıçramak üzereyken öldürüldü.[20] Shemo öfkelendi. Kendi eliyle A’er (呵唲) başbuğunun başını kesti. Bundan sonra Gök’e insan kurban etmeleri gerektiğine yemin etti. Kurbanları çoğunlukla A’er halkından aldı ve onların oğullarını ile torunlarını sunu olarak öldürdü. Derleyicinin eklediğine göre Göktürkler bugüne dek sancakta insan kurban eder ve kurbanları hep A’er halkından alır.[22] O akşam tanrıça ona, kendi eliyle bir insan öldürdüğünü, kan koktuğunu ve artık aynı kadere ortak olamayacaklarını söyledi.[22]

Hikâyenin bazı ögeleri ay ile güneşin simgeleri olabilir: gün batımı ile gün doğumu arasındaki buluşmalar ve beyaz geyik. Derlemeler hikâyeyi o kadar kısa bir biçimde verir ki kesin bir yorum mümkün değildir.[23] Göl tanrıçası ayrıca Altay yaratılış hikâyesinin, sudan çıkan ve yaratıcıya öğüt veren Beyaz Ana’sının yanına konmuştur. Bu gelenekte beyaz, tanrıçaların rengidir.[24] Araştırmacılar, bunun Aşide’nin mi, Sheli adında bir boyun mu, yoksa bütün Göktürklerin mi hikâyesi olduğuna karar vermemiştir.[25] Yama adı, Ongi yazıtında bir Göktürk hükümdarının unvanıyla özdeşleştirilir. Yaklaşık 750’ye ait bir Tibetçe rapor, efsanevi bir Göktürk hükümdarı olan Zha ma Kha gan’ı verir ve araştırmacılar onu Yama ile eşleştirir. Rapor üzerine madde bu eşleştirmeleri ele alır.[26] Hikâye, mağarasının yıllık kurbanın atalar mağarası olduğunu söylemez. Modern bir anlatım, Kırgızların kurdun torunlarından uzak durduğunu ve ilk atalarının bir inekle birlikte bir mağarada yaşadığını ekler.[27]

Geyiğin uyarısı ve An Lushan’ın doğumu

Taiping guangji, Sui Kaihuang saltanat döneminin ilk yıllarından kısa bir hikâye verir. Kaihuang dönemi 581’de başladı. Hikâye, Apa’nın isyan etmesinden öncesini anlatır. Birkaç düzine atlısıyla bir Göktürk başbuğu, bir tavşanı kovalayarak dağa çıktı. Tepedeki uçurumda bir geyik duruyordu. Geyik onlara, güneydeki ermişlerin ülkesine saldırmaktan vazgeçmelerini söyledi. Yoksa kendi ülkeleri yakında yok olacaktı. Kısa süre sonra ülke büyük bir karışıklığa düştü.[28] Başbuğ, Taspar Kağan olabilir.[28]

Xin Tang Shu ile An Lushan Tarihi, An Lushan’ın nasıl doğduğunu anlatır. Annesi, Aşide boyundan bir Göktürk şamandı ve oğlu yoktu. Kadın, Göktürklerin Yaluoshan dediği savaş tanrısından bir oğul diledi. O gece, Tarih’e göre, çadırının yanında kızıl bir ışık çaktı. Her yandan yabani hayvanlar uludu. Gökyüzünü gözleyenler çadırın üzerinde uğursuz bir yıldızın parladığını gördü. Xin Tang Shu’da ise çadıra bir ışık girer ve gözcüler bu işareti hayırlı bulur. Bir Tang komutanı çadırı aratıp içindekileri öldürmek için adam gönderdi, ama anne ile çocuk saklanmıştı. Anne oğlanı tanrının armağanı sayıp ona Yaluoshan adını verdi.[29]

Eski bir Tibetçe raporda köpekler ve kurtlar

Dunhuang’dan gelen bir Tibetçe elyazması, yaklaşık 750’ye ait kuzey halkları üzerine bir rapor, üç mit daha içerir.[30] Birincisinde bir Göktürk hükümdarının iki askeri çölde yolunu şaşırmıştır. Türkçe konuşan bir kadın onlara yol gösterir ve bir köpek sürüsü onların ihtiyacını karşılar.[31] İkincisinde iki halk kızıl bir köpekten, kara bir köpekten ve bir Türk evinden alınan bir kızdan türer. Oğullar köpek, kızlar kadın doğmuştur. Aralarında erkek olduğunu kimse duymamıştır.[32] Üçüncüsü, bacağı kırık bir avcı, bir kaplan ve dikenli bir hayvan üzerine yırtık bir parçadır.[33] Bu mitler, Çin kaynaklarındaki beş mitten ayrı durur. Hiçbirini Aşina’ya bağlayan bir şey yoktur. Rapor üzerine madde bu mitleri tam olarak verir.

Gök, Yer-Su ve Umay

Orhun yazıtları iki parçalı bir dünya anlatır. Yukarıda mavi gök, aşağıda kahverengi yer yaratıldığında, ikisinin arasında insanoğlu yaratıldı.[12] Satır, bunları kimin yarattığını söylemez. İki çalışma bunu, bir yaratıcı Tengri’nin kanıtı saymaz: satır bir yaratıcıyı adlandırmaz ve yarat-, yaratmak, fiilini kullanmaz.[11] Bunlara karşı, Bilge Kağan’ın Teŋri teg Teŋri yaratmış, “Gök’ün yarattığı”, biçimindeki hükümdar unvanı durur.[34] Bizanslı tarihçi Theophylaktos da bunlara karşı durur. Theophylaktos, Göktürklerin yalnızca göğün ve yerin yaratıcısına taptığını yazar.[35] Göktürklerin adlandırdığı ilahi güçler, Gök olan Tengri ile kutsal Yer-Su’dur. Yer-Su, toprak ve suların tek bir güç olarak birlikte anılmasıdır.[12]

Kül Tegin yazıtında ikisi birlikte konuşur. Yukarıdaki Göktürk Göğü ile Göktürklerin kutsal Yer-Su’su şöyle dedi: Göktürk halkı yok olmasın, yeniden bir halk olsun.[12]

Umay, yazıtların adlandırdığı üçüncü ilahi güçtür ve tek dişi olandır.[12] Umay yazıtta bir kez, bir benzetmede geçer: Kül Tegin, Umay gibi olan annesi hatunun Kut’uyla bir erkek adı aldı.[12] Umay’ın doğumun ve küçük çocukların gücü olması yazıta değil, sonraki Türk malzemesine dayanır. Üst, orta ve alt âlemden oluşan üç dünya, Altay ve Sibirya geleneklerinden çıkarılmış modern bir modeldir. Yazıtlar iki dünya anlatır.

Ay ve ölüler efendisi

Ay Ata, yani Ay Baba, erkek bir tanrı olarak aydır. Güneş ise ana olarak onunla eşleşir.[36] En eski kayıtlar onu adlandırmaz. Bu kayıtlar, aya karşı yapılanları gösterir. Asya Hun hükümdarı her akşam aya eğilirdi. Göktürkler yola çıkmadan önce ayın dolunay olmasını beklerdi. Sekizinci yüzyıl sonunun Uygur kağanları da ayı unvanlarına aldı.[37]

Yaygın anlatımda ölüler efendisi olan Erklig, eski dilde önce güç anlamına gelen bir sıfattır. Ölülerin hükümdarı olarak Erklig, Eski Uygur dinî edebiyatına aittir. Bu edebiyatta, Budist ve Mani cemaatleri için çevrilen metinlerde Hint Yama’yı karşılar. Göktürk kağanlıklarının hiçbir runik yazıtı bir ölüler efendisini adlandırmaz.[12]

Peri

Peri, Türk folklorunda pınarlarda, ağaçlarda ve ıssız yerlerde yaşayan dişi bir ruhtur.[38] Adı Farsçadır ve İslam dönemi ile modern dönemin etnografik kaydından bilinir. Göktürk yüzyıllarının hiçbir yazıtı ve hiçbir kitabı onu anmaz.

Attila’nın Hunları

Avrupa Hunlarının törenleri yalnızca Yunanca ve Latince kaynaklarda korunmuştur.[39] Araştırmacılar dillerinin nasıl sınıflandırılacağını ve Türkçe olup olmadığını tartışır. Jordanes, Priscus’u izleyerek Mars’ın kılıcını anlatır. Bir çoban, topal bir düvenin kan izini izledi. Hayvanın otlarken üstüne bastığı bir kılıç buldu. Kılıcı Attila’ya getirdi. Attila, Mars’ın kılıcıyla savaş gücünün kendisine bahşedildiğine inandı.[40] Jordanes, kılıcın İskit kralları arasında her zaman kutsal sayıldığını ekler.[41]

Attila’nın 453’teki ölümünden sonra atlılar cesedinin etrafında ağıtını söyledi. Hunlar mezarı üstünde, “dedikleri gibi”, bir strava yaptı. Büyük bir eğlence vardı ve yasa sevinç karışmıştı.[42] Sonra bedeni geceleyin gömdüler.[42]

Kağanlıkların kaynakları, hanedanın kökeninde bir dişi kurt ve bir ağaç gösterir. Yazıtlarda ise Gök, Yer-Su ve Umay vardır. Üç dünyadan oluşan evren, dünya ağacı ve ölüler efendisi sonraki yüzyıllardan bilinir.

Alp Er Tonga

Karahanlı hükümdar çevresinde en tanınmış kahraman, Alp Er Tonga’ydı. Orada 1069–1070’te yazılan Kutadgu Bilig onu Türk begleri içinde en ünlüsü, büyük bilgelik ve erdem sahibi bir adam diye anar. Kitaba göre İranlılar ona Afrasiyab der.[43] Şair, kahramanı İran yazısından tanıdığını ve o olmasa kimsenin onu bilmeyeceğini ekler.[44] Karahanlı hanedanı soyunu Alp Er Tonga’ya dayandırırdı. Onun hakkında bugüne ulaşmış Türkçe bir destan yoktur.[45]

Oğuz Kağan efsanesi

Oğuz Kağan efsanesi Uygur yazılı bir elyazmasında korunur. Bazen erken Türk halkları için bir tanık sayılır. Hikâye Modu’dan eski olabilir ve sonradan onun gençliğinin üzerine bindirilmiş olabilir.[46] Başka bir görüş metni Moğol fetihlerinden sonrasına koyar. Metindeki Farsça sözcüklere, Edil adıyla anılan Volga’ya, Rum Kağanı’na, Mısır’a, Suriye’ye ve Hindistan’a, Tangutlara ve Cürçenlere işaret eder ve hikâyenin on üçüncü yüzyıldan önce yazılamayacağı sonucuna varır. Elyazması yaklaşık 1500’de istinsah edildi.[47] Öyleyse metin Göktürk ya da Uygur inancı için tanık olamaz.[48]

Asya Hunlarına çizilen bağlar

Wusunların, Gaochelerin ve Göktürklerin kurt efsaneleri, Asya Hun ülkesinin içinde başlayan tek bir çizgi sayılmış ve Wusun hikâyesinde Orta Asya’nın en eski kurt efsanesi bulunmuştur.[49] Bu görüş kurdun Türklere ait olduğunu, Moğollara ait olmadığını savunur. Türklerin kurt ana atasını, ışık ve köpek yoluyla ilerleyen Moğol köken mitlerinin karşısına koyar. Türklerde ana soyunun yitirildiğini, baba soyunun büyüdüğünü ekler.[50] Bu görüş ayrıca Göktürklerin kendilerini Asya Hun devletinin devamı saydığını söyler ve kanıt olarak unvanlarını gösterir.[51] Başka bir inceleme, atalar ruhları, Gök, yer, güneş, ay ve yıldızlar söz konusu olduğunda Asya Hunlarını ve Wuhuanları eski Moğol göçebeleri arasına koyar.[52] Üçüncü bir anlatım Orhun Türkçesinin Samoyed ya da Ugor alıntı sözcükler taşıdığını, Umay tanrıçasının Moğol kökenli olduğunu ve Nivar ile İstemi dahil birçok Göktürk adının Türkçeden açıklanamayacağını savunur.[53]

Uygurların sonraki köken hikâyeleri

On üçüncü yüzyılda yazan Fars tarihçi Juvayni, Uygurlara Selenga üzerinde bir köken verir. İki ırmak arasında iki ağaç durur, üzerlerine bir ışık iner ve beş oğlan doğar, bunların en küçüğü hanları olur.[54] Gaochang Uygur hükümdarlarına ait, olaydan çok sonra yazılmış bir mezar yazıtı, Tang elçilerinin Karakurum yakınındaki talih dağını ateş ve asitle parçaladığını anlatır. Bundan sonra hayvanlar bağırdı, han iki hafta içinde öldü ve Uygurlar Turfan’a göç etti.[55]

Bir anlatım, büyük Türk imparatorluklarının kurucuları olan Hunların ve Göktürklerin hikâyelerinde dev bulunmadığını, Oğuz destanında da bulunmadığını belirtir. Halk masallarındaki figürler dışarıdan geldi.[56]

Notlar

  1. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Kül Tegin inscription
  2. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 3–14
  3. ^ Holmberg 1927, p. 313–316,339–355
  4. ^ a b c d e f g h i Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  5. ^ Ögel 1993, p. 20–21
  6. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  7. ^ Ögel 1993, p. 22–24
  8. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Ögel 1993, p. 24
  9. ^ Golden 1992, p. 151
  10. ^ Roux 1994, p. 158
  11. ^ a b Erkoç 2018, p. 53
  12. ^ a b c d e f g Kül Tegin inscription
  13. ^ Erkoç 2018, p. 52–53
  14. ^ Litvinsky 1996, p. 324–325
  15. ^ Litvinsky 1996, p. 326
  16. ^ Ögel 1993, p. 25–28
  17. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Ögel 1993, p. 25–29
  18. ^ 段成式 ca. 860, p. 62–63; Erkoç 2018, p. 62–63
  19. ^ 段成式 ca. 860, p. 63–67; Erkoç 2018, p. 63–67
  20. ^ a b 段成式 ca. 860, p. 67; Erkoç 2018, p. 67
  21. ^ Erkoç 2018, p. 66–67
  22. ^ a b 段成式 ca. 860, p. 68; Erkoç 2018, p. 68
  23. ^ Erkoç 2018, p. 67
  24. ^ Ögel 1993, p. 570–571
  25. ^ Erkoç 2018, p. 66
  26. ^ Erkoç 2018, p. 63–64
  27. ^ 段成式 ca. 860, p. 21–22; Ögel 1993, p. 21–22
  28. ^ a b Erkoç 2018, p. 69
  29. ^ Erkoç 2018, p. 69–71
  30. ^ Old Tibetan report on the northern kings; Erkoç 2018, p. 71
  31. ^ Old Tibetan report on the northern kings; Erkoç 2018, p. 72–73
  32. ^ Old Tibetan report on the northern kings; Erkoç 2018, p. 73
  33. ^ Old Tibetan report on the northern kings; Erkoç 2018, p. 74
  34. ^ Bilge Khan inscription
  35. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 191
  36. ^ Harva 1938, p. 182–183
  37. ^ Shiji, juan 110; Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 98
  38. ^ İnan 2017; first edition 1954
  39. ^ Jordanes
  40. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 183, p. 102–103
  41. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 183, p. 102
  42. ^ a b Jordanes; Mierow 1915, § 258, p. 124
  43. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 276–280
  44. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 281–282
  45. ^ Dankoff 1983, p. 2–3
  46. ^ Ögel 1993, p. 11
  47. ^ Pelliot 1930, p. 248, 349–353
  48. ^ Pelliot 1930, p. 248
  49. ^ Wei Shu, juan 103; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Ögel 1993, p. 13–20
  50. ^ Ögel 1995, p. 111–115, 536
  51. ^ Ögel 1993, p. 288
  52. ^ Litvinsky 1996, p. 423
  53. ^ Litvinsky 1996, p. 325–326
  54. ^ Ögel 1993, p. 73–77
  55. ^ Ögel 1993, p. 80–82
  56. ^ Ögel 1995, p. 561

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Çin ve Tibet Kaynaklarına Göre Göktürk Mitleri (2018)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
  • Paul Pelliot, Sur la légende d'Uɣuz-khan en écriture ouigoure (1930)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Duan Chengshi 段成式, 酉陽雜俎 Yǒuyáng Zázǔ (ca. 860)

Çözümlenmemiş kaynak kimlikleri: youyang-zazu

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler6

Dinler
Animism · Iye · Shamanism · Water Cult
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples
Kaynaklar
Old Tibetan report on the northern kings

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Turkic Mythology.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/turkic-mythology/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026