Peri

Peri, Türk halk inanışlarının dişi bir ruhudur. Pınar başlarında, ağaçlarda ve ıssız yerlerde yaşar. İslami ve modern dönemin etnografik kaydına ve o kaydın doğduğu anlatı geleneğine aittir.^[1] Kağanlıkların kaynaklarına ait değildir. Göktürk yüzyıllarının hiçbir yazıtı ve hiçbir kitabı onu adlandırmaz.

Bu iki ifade arasındaki mesafe, sorunun tamamıdır. Peri hakkında bilinenler on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllardan gelir. Göktürk inancı hakkında bilinenler ise sekizinci yüzyıldan gelir. Bir uçta kaydedilmiş bir varlık, taşınması için bir gerekçe olmadan öbür uca taşınamaz.

Sözcük ve İran arka planı

Sözcük Farsçadır. Yeni Farsça perî, büyücü ya da büyüleyici kadın anlamına gelen Avesta pairikā sözcüğüne uzanır. Orta Farsça bu sözcüğü parīg diye vermiştir.^[2] Avesta’da pairikā, ateşe, suya, sığıra, bitkilere ve toprağa karşı gelen düşman bir yaratıktır. Kovulması gerekir.^[2] Fars perisi zamanla bu kötücül yanını yitirdi. Cennet hurileriyle kaynaştı ve güzelliğin simgesi oldu. Perî-rû ve perî-çehre bileşikleri, yani “peri yüzlü”, bugün hâlâ güzel bir yüzü anlatır.^[2] pairikā ayrıca Vedik apsaralarla, yani su ve orman dişi ruhlarıyla da ilişkilendirilmiştir.^[2]

İslam’ın periye dair bir öğretisi yoktur. Sözcüğü benimseyen Müslüman toplumlarda peri cinlere bağlandı. Türkler arasında peri, genel olarak cin soyunun güzel ve zararsız bölümü oldu.^[3] Türk halkları bu nedenle periyi Farsçadan aldı, hem sözcük hem figür olarak. Onu cinler hakkındaki İslami inancın içinde aldılar.

İlk Türk tanıkları

Sözcüğü taşıyan en eski Türk metni, 1069–1070’te Karahanlı merkezinde tamamlanan Kutadgu Bilig’dir.^[4] Şair, iktidarın boşluğu üzerine bir ağıtta, ölümün aldıklarının nerede olduğunu sorar. Bunlar arasında asası yılana dönüşen ve denizi geçen bir adam vardır. Peri, kuş ve insanlar üzerinde hüküm süren âdil bir adam da vardır: kanı ol peri kuş bu yalŋuk öze.^[5] Adam beyitte adlandırılmaz. Peri orada bir kralın üç tür tebaasından biri olarak kuş ve insanın yanında durur.^[5] Büyücülere dair 4361 ve 4362. beyitlerin Türkçe çevirisi, yel yeklig ig hastalığını cin ve peri hastalığı olarak karşılar. Bu satırların Türkçesinde ise peri sözcüğü yer almaz.^[6]

Kaşgarlı Mahmud’un on birinci yüzyıl sözlüğü, hasta bebeklerin tedavisi için bir formül kaydeder. Cin çarpması ya da nazar yüzünden hasta olan bebeklerin yüzü buhurla tütsülenirdi. Şifacı ısrık ısrık derdi. İngilizce çeviri bunu “Be bitten, O jinni!” diye karşılar.^[7] Madde bir cini adlandırır. Bir periyi adlandırmaz. Türkçe ansiklopedi seslenilen varlığı peri olarak okur ve erken Türklerin periyi çocuklara zarar veren görünmez varlıklar arasında saydığı sonucuna varır.^[3] Bir perinin kastedilip kastedilmediği açık bir sorudur.

Oğuzlar arasında, on altıncı yüzyıldan kalma bir yazmada korunan Dede Korkut Kitabı, çoban Sarı Çoban’ı anlatır. Sarı Çoban bir peri kızıyla (perrî kızı) karşılaşır ve ondan tek gözlü Tepegöz’ün babası olur. Tepegöz sonra Oğuzların başına felaket getirir.^[8] Burada peri, bir erkekle birleşen ve canavar bir çocuk doğuran bir varlıktır. Adı Farsçadır.^[9]

Şaman kaydında peri

Peri kayda girdiği yerde, kendi öyküsüyle değil, şamanın yanında girer. Ülgen’in kızları Altay malzemesinde ayrı adlar taşımaz. Onlara Ak Kızlar (ak kızlar) ya da kıyan denir. Bunlar, ayin sırasında şamanın kulağına konuşarak ona ilham veren perilerdir.^[10] Doğu Türkistan’ın okur yazar bakşısı, mesleğini mollalar karşısında savunulabilir kılmak için Peri Han başlıklı risaleler yazdı. Fatma’yı koruyucusu ilan etti.^[11]

Perilerin çağrıldıklarında geldiğine de inanılırdı. Bir kasabada onların konup oynaması için suya bir çubuk dikildi. Bakşı onların yansımasını bir aynada izledi.^[11]

Kırgızlar ve Kazaklar arasında bakşı, bütün bir yardımcı topluluğunu çağırır. Kırgız ve Kazak bakşılarının dualarında Mekke ve Medine’nin evliyaları, Cengiz Han, Korkut Ata, Er Davut (Davud) ve Süleyman sırayla anılır. Ardından bakşı seslenir: “Kaf Dağı’nda yatan periler, sizi çağırdım, gelin!”^[12] Aynı bakşının bir ruh kovma ayini (böy ajsunu) evliyaları ve peygamberleri sıralar ve Baymır ulu peri men satırını içerir. Bu satır, Baymır’ın oğlu olan periyle birlikte olmak diye çevrilir.^[13] Bu metinlerde peri, İslami ve daha eski yardımcılardan oluşan uzun bir dizinin bir üyesidir. Fars-İslam çerçevesi içinde durur.

Peri ve doğum

Doğuma dair inançlar periye kayıtta ikinci bir yer verir. Anadolu halk inancında albastı ya da alkarısı denen ruh lohusa kadınlara saldırır. Kadın yalnız bırakıldığında peri kızları gelir, onun ciğerini çıkarıp gider. Bunun albastı’nın kadını bastırması olduğu söylenir.^[14] Fergana Özbeklerinin inancında albastı, şeytanların, cinlerin, devlerin ve perilerin yanında kendine ait bir ruhtur.^[14]

Bir Sovyet etnograf buna yakın bir şeyi 1930’da Harezm Özbekleri arasında kaydetti. Bilgi aldığı kişiler albastı’yı cinler arasında, sarı-ene’yi (sarı ana) periler arasında sayıyordu. Sarı-ene uzun sarı saçlarını lohusa kadının üzerine yayar ve doğurmasına yardım eder.^[15] Etnograf sarı-ene’yi İslam öncesi Umay’ın dönüşmüş bir biçimi saydı.^[15] Bu özdeşleştirme kaydedenin kendisine aittir. Özdeşleştirme bir işlev benzerliğine, annelerin ve çocukların korunmasına dayanır.

Göktürk kaynaklarının adlandırdığı ruhlar

Göktürk dönemi kanıtının gerçekten adlandırdığı ruhlar başka türdendir. Umay çocuğu korur ve kağanın yanında durur. Kutsal yer ve su, yazıtlarda çağrılan bir güçtür. Erklig ise kendi yoluyla daha sonraki malzemeye aittir.^[16] Bunların hiçbiri peri değildir. Hiçbiri de modern anlatımlarda perinin tuttuğu yeri tutmaz.

Volga bölgesinin bir orman ruhu olan Arçura da aynı sonraki kayda aittir.

periEski TürkçeKutadgu Bilig
peri hanTürkçe
perihonFarsça
pairikāAvestaca
parīgPehlevice
perîFarsça

Sözcük Farsçadır. Onu Türk kaydına taşıyan birleşik sözcük de Farsçadır: perihon, yani peri okuyucusu, ruhları çağıran ve onlar adına konuşan adam.^[17] Türkçede peri han olarak görünür. Bu bir ruhun değil, bir adamın adıdır. Doğu Türkistan’ın bazı yerlerinde Müslüman kam peri han diye anılırdı. Başka yerlerde adı duahan, yani dua okuyucusuydu. Kurale’de ise bahşı denirdi.^[18]

Bir ad daha aynı birleşik sözcüğe dayanıyor olabilir. Bazı yerlerde şamanın adı olarak kullanılan purhan, perihon’un yıpranmış biçimi olabilir. Aynı ad Budist burhan’dan da türetilmiştir. Bu konu kesinleşmemiştir.^[17]

Farsça melek sözcüğü perişte, ses bakımından perî’ye yakındır.^[2] Kutadgu Bilig Türkçe biçimi peri diye yazar.^[5]

Kanıt olarak kullanımı

Peri, Fars-İslam ruh bilgisinin Türk dünyasına nasıl girdiğini ve eski figürlerin yanına nasıl yerleştiğini belgeler. Kayıt on birinci yüzyılda bir Karahanlı beyiti ve bir şifacının formülüyle başlar. Oğuz anlatılarında sürer. En dolu hâlini, Müslüman çevrelerde yazan ya da konuşan şamanların on dokuzuncu ve yirminci yüzyıl anlatımlarında bulur.

Peri bu nedenle, Farsça adı olan, şaman kaydı aracılığıyla ulaşılan ve sonraki Türk dinine ait bir figürdür. Kanıt ondan kağanlıklara bir çizgi çekmez. Onun hakkında bilinenler, Türk halklarının İran ve İslam’la karşılaşmasından sonrasını anlatır. Göktürkleri anlatmaz. Türk mitolojisi üzerine bir çalışma daha geniş anlamda aynı fikirdedir. Hunlarda, Göktürklerde ya da Oğuz destanında dev ve doğa ötesi başka varlıklar bulmaz. Halk masallarındaki varlıkların kısmen bütün Türk halklarının ortak malı olduğunu, kısmen de dışarıdan geldiğini savunur.^[19]

Notlar

^ İnan 2017; first edition 1954
^ a b c d e Bozkurt 2007, p. 232
^ a b Bozkurt 2007, p. 232–233
^ Kutadgu Bilig
^ a b c Kutadgu Bilig; Hacib 2015-04-30 (Ausdruck), couplet 4716
^ Kutadgu Bilig; Hacib 2015-04-30 (Ausdruck), couplet 4361–4362
^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 131
^ Erzählüberlieferung Handschrift des 16. Jahrhunderts (Angabe im Dateinamen der Wikisource-Vorlage), p. 232–233; Bozkurt 2007, p. 232–233
^ Erzählüberlieferung Handschrift des 16. Jahrhunderts (Angabe im Dateinamen der Wikisource-Vorlage)
^ İnan 2017; first edition 1954, p. 39
^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 115
^ İnan 2017; first edition 1954, p. 139, 142, 149
^ İnan 2017; first edition 1954, p. 153–154
^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 176–177
^ a b Potapov 1996, p. 226
^ Kül Tegin inscription
^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 92
^ İnan 2017; first edition 1954, p. 118
^ Ögel 1995, p. 561

Kaynaklar

Literatür

Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
L. P. Potapov (trans. Muvaffak Duranlı), Etnografik verilerin ışığında eski Türklerin tanrısı Umay (1996)
Yusuf Has Hacib; Text after Reşid Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig Metni (Webseite „Kutadgu Bilig Dizini“, Ausdruck vom 2015-04-30) (2015-04-30 (Ausdruck))
Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
Nebi Bozkurt, Peri (2007)
anonymous (Oghusische Erzählüberlieferung; Dresdner Handschrift), Kitâb-ı Dedem Korkut Alâ Lisan-ı Tâife-i Oğuzân (Dresdner Handschrift, Boy „Basat depe gözi öldürdigi“) (Handschrift des 16. Jahrhunderts (Angabe im Dateinamen der Wikisource-Vorlage))
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)