Göktürk yazıtları bir dağlık ülkeye kutsal der: ıduk ötüken yış, kutsal Ötüken ormanı.[1] Yazıtlar üç yeri kutsal baş (baş) diye adlandırır. Başka ormanlık yaylalardan ise sıfat kullanmadan söz eder.[2] Çin tarihleri çıplak bir dağ ekler. Göktürkler bu dağı, Çinlilerin 勃登凝黎 yazdığı ve yerin ruhu diye açıkladığı bir adla anıyordu.[3] Bu kaynakların hiçbiri, kağanlıkların bir dağında yapılan bir ayini anlatmaz.[4] Bir dağın bir kişi, bir sahip ya da bir ata olduğu ayrıntılı tablo, Altaylıların ve komşularının raporlarından gelir. Bu raporlar on sekizinci yüzyılda başlar.[5]

RUNİK METİNLERDEKİ TOPRAK YERLERİ yışormanlık yayla ıduk ötüken yış altun yışkögmen yışkadırkan yış başbaş: doruk ya da kaynak tamag ıduk başıduk başsüngüz başkan ıduk baş yer subtoprak ve su ıduk yer sub kögmen yer subyer sub idisiz Kırmızı: kutsal anlamına gelen ıduk sıfatı bir ormanlık yaylanın, üç başın ve çiftin önünde durur. Geçişlerin modern şeması. Altun, Kögmen ve Kadırkan güzergâh ve sınır olarak anılır.
Göktürklerin ve Uygurların runik metinlerinde toprağın yerleri için sözcükler. Modern şema: *ıduk* sıfatı bunlardan yalnız dördünün önünde durur.

Göktürklerden önce

Asya Hunlarının geleneğinde iki dağ durur. Shiji ve Han Shu’ya göre Han generali Huo Qubing, Xiutu kralının Gök’e kurban sunduğu altın heykeli aldı.[6][7] Shiji üzerine bir şerh, Asya Hunlarının Gök’e kurban yerinin, Qin toprağı alana kadar Ganquan Dağı’nın eteğinde olduğunu ekler. Başka bir şerhçi bu anlatımdan kuşku duyar.[8] Şerhler ayrıca Asya Hunlarının Qilian ve Yanzhi dağlarını kaybederken söylediği bir şarkıyı aktarır. Şarkı şöyle der: Qilian dağımı kaybedersem sürülerim üremeyecek, Yanzhi dağımı kaybedersem kadınlarım rengini yitirecek.[8][9] Şerhlerden biri, Qilian’ın Tianshan, yani Gök Dağı da denildiğini ekler. Şerh, sıradağı kışın ılık, yazın serin, iyi bir otlak olarak tarif eder.[8] Modern bir görüş qilian sözcüğünün kendisini Asya Hunlarının gök sözcüğü sayar.[9] Şarkı Tang dönemi şerhlerinde aktarılır ve sürülerden ve kadınlardan söz eder. Dağların kutsal olduğunu söylemez.[8]

Altın heykelin kendisi tartışmalıdır. Üç şerhçi onun ne olduğunu söyler. Wei Zhao, Asya Hunlarının Gök kurbanının efendileri olarak altın adamlar yaptığını söyler. Cui Hao, Hu’ların kurbanda altın heykelleri efendileri saydığını ve bunların kendi çağındaki Budist altın heykeller olduğunu söyler. Tang şerhi Zhengyi, heykellere kendi çağının Buda tasvirleri der ve onların kültünü süregelen bir uygulama sayar. Eski Asya Hun Gök ibadeti yeri olarak, Ganquan Dağı’nın eteğinde, Yunyang’da Jinglu tanrısının bir mabedini gösterir.[8] Modern bir anlatım, bir Hint tanrısının ve bir Fars tanrısının önerildiğini ekler. Bir görüş de heykelleri Birinci İmparator’un döktürdüğü on iki metal heykelin Han dönemi kopyası sayar.[10] Aynı anlatım Xiutu kralının kurbanını, şanyunun Longcheng’de yaptığı büyük kurbanın kendi ülkesindeki daha küçük bir kopyası sayar.[11] Han Shu’nun ikinci bir şerhçisi Jinglu’yu bir kılıcın değil, Xiutu kralının kendisinin adı sayar.[12]

Wuhuanlar ve Siyenpiler adlarını dağlardan aldı. Hou Han Shu’ya göre Donghu’nun kalıntıları, Modu devletlerini yıktığında Wuhuan Dağı’na sığındı ve adlarını ondan aldı. Donghu’nun başka bir kolu olan Siyenpiler ise Siyenpi Dağı’nın yanında yaşadı ve adı ondan aldı.[13][14] Qilian adı iki sıradağa ait olabilir: Gansu’daki Qilian ve Barkol yakınındaki Tianshan. Han seferlerinde ikisi de bu adla anılır.[15]

Ötüken

Ötüken, yazıtların kutsal dediği tek ormanlık yayladır. Kül Tegin ve Bilge Kağan anıtları onu, hükümranlığın elde tutulduğu yer olarak adlandırır.[1] Kağan Ötüken ormanında oturduğunda, derler, ülke hiçbir sıkıntı bilmez ve daha iyi bir yer yoktur. Uygur yazıtları, Ötüken topraklarının kendilerine ait olduğunu ve kağanın tahtını Ötüken’in ortasına kurduğunu söyler.[16] Kutsallık önce tek bir doruğa bağlı olmuş ve oradan bütün ormana taşınmış olabilir.[16] Zhou Shu’ya göre kağan daima Dujin diye yazılan dağdadır ve çadırı doğuya açıktır. Xin Tang Shu ise Xueyantuo’nun dağını Yudujun diye yazar.[17] Modern anlatımlar ikisini de Ötüken ile özdeşleştirir. Onlara göre Asya Hunlarından Uygurlara her bozkır gücü, merkezini o ülkede, Orhun vadisinde ve Hangay’da tuttu.

Xin Tang Shu, Xueyantuo anlatısını Yudujun Dağı’nda geçen bir hikâyeyle bitirir. Xueyantuo yıkılmadan önce, der, bir dilenci yemek için bir çadıra çağrıldı. Evin kadını onu kurt başlı gördü, ama kocası fark etmedi ve konuk yemeği çoktan yemişti. Kadın bunu boy üyelerine söyledi. Hep birlikte onu Yudujun Dağı’na kadar kovaladılar. Orada iki adam gördüler. Adamlar şöyle dedi: biz ruhlarız ve Xueyantuo yok olacak. Kovalayanlar korkup geri döndü ve iki adamı gözden kaybetti. Sonunda Xueyantuo o dağın eteğinde yenildi.[18] Hikâye, ruhları Ötüken diye okunan bir dağa koyar. Onları orada, bir halkın sonunu bildiren konuşmacılar olarak koyar.

Ad kağanlıklardan sonra da yaşadı. Kaşgarlı onu sözlüğünde bir madde olarak taşır. Kutadgu Bilig Ötüken begi’nin öğüdünü anar.[19] Moğol dönemine ait bir Budist kayıt, Koço’daki bir Uygur hükümdarı için, Ötüken halkının toprağını ve suyunu kendi toprağının ve suyunun yanında kurmaya lütfettiğini söyler.[20] Bir Mani metni Batı Uygur kağanına tahta çıkışında ıdok kut, kutsal talih der. Egemenliğin Ötüken’de verildiği fikrinin orada hâlâ geçerli olduğu kabul edilir.[20] Araştırmacılar adı hem Moğolca hem Türkçe saymıştır. İkinci görüş daha ağır basar.[21] Moğol inancında toprak tanrısı ile Toprak Ana ayrı varlıklardır. Araştırmacılar bunu, bir zamanlar Türklerin kutsal merkezi olan Ötüken’in sonradan Moğollar arasında bir toprak tanrıçası olduğunu göstermek için kullanmıştır.[21] Başka bir görüş, Ötüken’in aynı anda hem dağ hem toprak tanrıçası olup olmadığını sorar. Bir Maniheist Türkçe metin ülkenin Ötüken’inin kut’undan söz eder, Moğollar da toprak tanrıçasına Atugan ya da Itugan derdi.[22]

Çıplak dağ

Zhou Shu dağı kağanın iki kurbanının ardından anar. Dujin’den dört beş yüz li uzakta, tek başına duran yüksek bir dağ vardı. Dağda ne ot ne ağaç vardı. Göktürkler ona 勃登凝黎 derdi. Çinliler bu adı yerin ruhu, 地神, diye açıklar.[3] Bei Shi ve Tongdian dağı Dujin’in beş yüz li batısına koyar ve adı farklı karakterlerle yazar.[23] Dağ, Ötüken’in dört beş yüz li batısına, batı ya da kuzey Hangay’a yerleştirilmiştir.[24] Cümle dağda bir ayin kaydetmez.[3]

Ad dört biçimde yorumlanır. Birinci yorum ilk heceyi tahtın karşılığı böd sayar ve böd teŋri okur. Bu yorum, yer ile taht arasındaki bağa dair bir kuşku taşır. İkinci yorum ilk heceyi but teŋri, yani Buda sayar. Bu yorum, Çince açıklamayı göğün ruhu diye yanlış anlayan bir çeviriye dayanır. Üçüncü yorum budun inli, yani halkı koruyan ruh, okur. Türk araştırmacılığı bu yorumu, bütün vatanı koruyan bir tanrının makamı olarak sürdürmüştür. Dördüncü yorum putengiri okur.[25] Araştırmacılar son üç hecenin teŋri’nin bir halk biçimini karşıladığını da ileri sürmüştür. Öyleyse Göktürkler Tengri sözcüğünü yerin ruhu için de kullanmıştır.[26] Çıplak yamaçlar, Gök için yapılan ayinlerde dağ doruklarında yakılan ateşlerle açıklanmıştır. Ateşler ormanı tutuşturmuş olabilir.[27]

Dağın yazıtlardaki Yer-Su’ya ait olup olmadığı açık bir sorudur, çünkü iki metin de ötekinin toprak gücünden söz etmez. Çinliler bir dağ gördü ve onu toprak diye açıkladı. Taşlar ise toprağı ve suyu Gök’ün yanında bir güç olarak adlandırır. İkisi, iki yandan görülen tek bir kült olabilir.

Kutsal başlar

Kül Tegin ve Bilge Kağan yazıtları, Karluklara karşı bir savaşı tamag ıduk baş’a, 701 yılında yapılan bir savaşı ise ıduk baş’a yerleştirir.[28] Modern araştırmacılar Karluk savaşını 714’e tarihler.[29] Baş sözcüğü bugünkü baş anlamındadır ve görüşler ayrılır: bir doruk, bir kaynak ya da ikisinden biri. Birkaç araştırmacı Tamag’ı Tamir’in kaynaklarına ya da yakınına koyar. Biri onu Cungarya’da Altay’ın batısına koyar.[30] Bir Türkçe çalışma, tamag ıduk, ıduk baş ve Ötüken’i, taşların kutsal dediği dağ, orman ya da su adları olarak birlikte sıralar.[31] Uygur kağanı Bayanchur’un Tariat yazıtı bu sözleri yine taşır. 748’de Bayanchur, atalar mezarlığında kağan ilan edildi. Türkçe yayına göre ordugâhını Süngüz Başkan’ın kutsal zirvesinin batısına kurdurdu.[32]

Aynı yayın Süngüz ile Başkan’ı 662 tarihli bir Çin anlatımındaki iki halk sayar. Yayın, bu halkların Ötüken’e kaçıp yere adlarını verdiği sonucunu çıkarır. Yazıtın öteki iki yayımcısının adı başka biçimlerde ve anlamlarda okuduğunu da not eder.[33] Iduk baş’ın bir yer türü mü, tek bir ad mı olduğu açık kalır. Kaynak olan bir baş sulara aittir. Bu yüzden pınar yorumu bu yerleri su kültünün nesneleri arasına koyar.

Ormanlık yaylalar ve Altın Dağ

Yazıtlarda dört ormanlık yayla tekrar eder ve yalnız biri kutsal denir. Kül Tegin taşında Ötüken vardır. Aynı taşta Kögmen de vardır: Göktürkler mızrak boyu karda orayı geçip Kırgızların üzerine düştü. Kadırkan ormanı da taştadır: kurucuların fetihlerinin doğu sınırı.[1] Tonyukuk yazıtında, ordunun yol olmayan yerden geçtiği Altun ormanı vardır.[34] Tariat yazıtında Uygur kağanı Bayanchur otlaklarının sınırlarını verir. Altun ormanı güneyde, Kögmen batıda, Kadırkan ormanı doğudadır.[35] Altun ormanı Altay olarak tanımlanır. Bu adlar güzergâhlar ve sınırlardır. Iduk sıfatı yalnız Ötüken’in önünde durur.[2]

Theophylaktos, âdet gereği bırakıldığını söylediği bir dağı adlandırır. Dağ doğudadır. Göktürkler ona Altın Dağ der: bir kısmı üzerinde yetişen meyveler yüzünden, bir kısmı sürü ve yük hayvanı bakımından zengin olduğu için. Dağı en güçlü kağana bırakırlar.[36] Menandros, 569 elçiliğinin İstemi’yi Göktürklerin Ektag, yani Altın Dağ, dediği bir dağda bulduğunu anlatır.[37] Theophylaktos en yüksek rütbeyi bir dağa bağlar, tıpkı yazıtların egemenliği Ötüken’e bağlaması gibi. Menandros ise İstemi’nin merkezini bir dağa koyar.

Egemenlik ve köken dağları

Çin anlatımları çok daha fazla dağ adlandırır. Bu dağlar, bir hükümdar merkezinin, bir ordunun ya da bir soyun durduğu yerlerdir. Tieleler 605’te Tanhan Dağı’nda kendi kağanlarını yükseltti.[38] Shegui Kağan batı Göktürklerinin merkezini Sanmi Dağı’na kurdu.[39] 630’da İlig Kağan son direnişini Demir Dağ’da yaptı.[40] Kaynakların hiçbiri bunlardan herhangi birine kutsal demez.[41]

İki dağ Zhou Shu’nun köken hikâyelerine aittir. Birinci hikâyede kurt çocukla Gaochang’ın kuzeyindeki dağa kaçtı. Orada bir mağara vardı. Mağarada düz bir yer ve gür ot vardı. Bu alanın çevresi birkaç yüz li idi ve dört yanı dağlarla çevriliydi.[3] Kurt orada on oğul doğurdu. Onlardan, Ashina’nın da biri olduğu on boy türedi.[3] İkinci hikâyede Yizhi Nishidu’nun en büyük oğlu, Abangbu halkının soğukta acı çektiği Jiansi Chuzheshi Dağı’nda yaşıyordu. Ateşi çıkarıp onları ısıttı ve onu efendileri olarak yükselttiler.[3] İki hikâyede de Göktürk kağanlarının soyu bir dağda başlar. Bir görüşe göre atalar mağarası, birinci hikâyedeki mağaradır.

Dağlar ve Kut

Bir dağın Kut verip vermediği üç biçimde yorumlanır. Bir anlatım Ötüken’i Kut’un aktığı tek yer yapar. Bu anlatıma göre Ötüken’i elinde tutan, hükümdar yapan talihi de tutmuş olur ve her hırslı hükümdar onu almaya çekilirdi.[42] Bu anlatım, sıfatın kutlu, yani Kut’la mübarek, diye açıklanmasına dayanır. Oysa taşın çevriyazısı ıduk okur.[1] İkinci bir görüş kraliyet Kut’unun verilmesini, bir dağ töreniyle değil, yerle ilişkilendirir. Bu görüş, Tengri’nin Kut’u hükümdara kutsal dağlarda şamanik ayinlerle verdiği iddiasını reddeder.[20] Üçüncü bir görüşe göre yazıtlar hükümdarın Kut’undan söz eder, yerin Kut’undan hiç söz etmez. Yer ıduk’tur, kutlu değildir.[1]

Sonraki bir gelenek dağı ve talihi bir adda birleştirir. Fars tarihçi Juvayni’nin verdiği haliyle Uygur efsanesinde, Uygurların onlara mutluluk ve bolluk getiren kutsal dağları vardı. Dağın adı kuttag’dı. Çinliler dağı götürdükten sonra Uygurlar mahvoldu.[43] Gaochang Uygur hükümdarlarına ait, olaydan çok sonra yazılmış bir mezar yazıtı, Tang elçilerinin Karakurum yakınındaki talih dağını ateş ve asitle parçaladığını anlatır. Bundan sonra hayvanlar bağırdı, prens iki hafta içinde öldü ve halk Turfan’a göç etti.[44] Aynı efsanede Tola ile Selenga arasında iki ağaç dururdu. Aralarındaki bir tümseğe bir ışık düştü ve üstünde duran kulübelerde beş oğlan doğdu. Bunların en küçüğü kağan oldu.[45][46] Bir Çin rivayetinde şişkinliği olan bir ağaç vardır ve ondan dokuz ay dokuz gün sonra beş çocuk çıkar.[47] Aynı hikâye, Karabalgasun kalıntılarının yanındaki mutluluk dağı Erdene Ula için de anlatılır. Moğollar, Çinlilerin mutluluk dağını götürdüğünü ve bir kadın şamanın onu duayla geri getirdiğini anlatır.[43]

Altay’dan gelen sonraki raporlar

Bir Çin tarihi, kağanlıklardan çok sonra bir yamaçta yapılan bir ayini kaydeder. 927’de Sonraki Tang imparatoru Mingzong, Shatuo Türk soyundan biri olarak, Henan’daki Baisima yamacına gitti ve kuzeyin âdetine göre bir Türk tanrısına kurban sundu. Metin hangi tanrı olduğunu söylemez.[48] Shatuo batı kağanlığından gelmişti. Bu yüzden kaynaklar Orhun ayinini değil, Çin’de bir tepede sürdürülen bir bozkır ayinini gösterir.

On sekizinci ile yirminci yüzyıl raporları dağı bir kişi yapar. Altaylılar için dağ sırası, nehirler ve göller konuşan, işiten, evlenen ve çocuğu olan varlıklardır. Bir dinleyici, bir adamın dağdan mı yoksa adını taşıyan bir kişiden mi söz ettiğini her zaman ayırt edemez.[43] Şaman sahibine değil, Altay’ın kendisine seslenir.[49] Her boyun kendi kutsal dağı vardır ve Altay sırası hepsinin ilahilerinde yer alır.[43] Şorlar ve Beltirler, tengere tayıg dedikleri bir ayinle yüksek bir doruğta Gök’e sunu yapar.[50] Fars coğrafyacı Gardizi’nin eski Türklerin dağları tanrının makamı saydığını kaydettiği söylenir.[50] Bir ilahi Abakan Dağı’na şarkıcının saf töz’ü der. Şarkıcının yedi atası ona eğilmiştir. Töz kök ve köken ile ata figürleri için kullanılan sözcüktür.[51] Karagaslar ve Yakutlar arasında dağların sahipleri animizm katmanına aittir.

Bazı boylar bir dağa ata der. Sagaylar arasında kaydedilen bir hikâyeye göre bir boyun kadınları bir dağa kayınpeder der ve dağ göründüğünde başlarını örter. Başka bir boy ikinci bir dağ için, soyundan geldikleri dağın bu olduğunu söyler.[52] Altay’ı bilen bir araştırmacı, bir dağdan türeme iddiasını tek bir raporda buldu ve genel bir sonucu yanıltıcı saydı. Türkçe anlatım ona karşı çok sayıda halk hikâyesini koyar.[53] Orhun’un kaynak bölgesinde bir doruk hâlâ Othontengri adını taşır. Türkçe anlatım bunu yerin eski kültünün bir hatırası sayar.[43]

Moğolların Gizli Tarihi’nde, Türkçe anlatıma göre, genç Temüjin Merkitlerden Burkhan Khaldun Dağı’nda kurtulur ve ona her sabah saygı göstermeye yemin eder. Bir Altay masalında bir dağ, Altaylıları Moğollardan saklamak için kendini ormanla örter ve bunun ardından kutsal olur.[53] Bunlar Moğol çağının ve on dokuzuncu yüzyıl Altay’ının masallarıdır. Bir halkı kurtaran dağın nasıl kutsal bir dağ olduğunu gösterirler.

Kültün yorumları

Dört yorum öne sürülmüştür. Biri dağı toprağın bir parçası sayar. Göktürkler ülkeyi yeryüzünün bir uzantısı ve Tengri’ye hizmet eden tanrıların ve ruhların evi saymış olabilir.[21] İkincisi dağı Gök kültüne bağlar. Doruklar göğe en yakın yerlerdir, tanrının orada yaşadığı sanılır ve Gök’e sunular doruklarda yapılır.[54] Üçüncüsü dağı dünyanın ekseni, doruğu göğe erişen kozmik dağ olarak yorumlar. Bu modern bir yorumdur ve yazıtlar bunu söylemez.[55] Dördüncüsü taşlardaki Ötüken’i siyasal bir merkez olarak yorumlar: bir kağanın dört yönü elinde tuttuğu yer. Bu yorum bir ayinden söz etmez.[1]

Birinci ve dördüncü yorum taşlara oldukları gibi uyar. İkinci ve üçüncü yorum taşların içine, sonraki raporların ve kozmolojilerin sağladığı bir fikri okur.

Adlar

Yış ormanlık bir yayladır. Baş bir baştır: doruk ya da kaynak anlamında. Iduk sıfatı ayrılmış bir yeri işaretler ve Kaşgarlı onu mübarek diye açıklar.[56] Ötüken ormanın ve ülkenin adıdır. Ötüken yış ve ötüken yer olarak geçer.[1] Çinliler kağanın dağını Zhou Shu’da Dujin, Xin Tang Shu’da Yudujun diye yazar.[17] Altun yış, yani altın orman, Altay olarak tanımlanır. Çıplak dağın Göktürkçe adı yukarıdaki gibi dört biçimde yorumlanır. Adın Çince açıklaması, 地神, yani yerin ruhu, sağlamdır.[3] Töz, kök ve ata figürü için Altaylıların sözcüğü, ve dağ kültü, Türkçe terim, literatürün sözcükleridir. Kağanlıkların hiçbir kaynağına ait değildir.[57]

Kaynakların güvenilirliği

Kayıt Göktürklere ve Uygurlara bir kutsal orman, üç kutsal baş ve Çinlilerin yerin ruhu dediği bir çıplak dağ verir. Hükümdarların oturup savaştığı bir dizi dağı da adlandırır.[58] Bunların hiçbirinde bir ayin anlatmaz. Bir dağda ruhlara dair tek hikâye, on birinci yüzyılda derlenen bir Çin tarihinden gelir. Bir kişi, bir sahip ve bir ata olarak dağ, son üç yüzyılın Altay’ından gelir.[18] Bu sonraki raporların ne kadar geriye uzandığı sorusu, Tengriciliğin tarih yazımının sorusudur. Taşların kendileri kutsal bir orman, kutsal başlar ve Çinlilerin yerin ruhu dediği çıplak bir dağ verir.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g Kül Tegin inscription
  2. ^ a b Kül Tegin inscription; Tariat inscription
  3. ^ a b c d e f g Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  4. ^ Kül Tegin inscription; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  5. ^ İnan 2017; first edition 1954; Harva 1938
  6. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  7. ^ Kurakichi 1930, p. 8–12
  8. ^ a b c d e Shiji, juan 110
  9. ^ a b Laufer 1919, p. 326
  10. ^ Kurakichi 1930, p. 31–44
  11. ^ Kurakichi 1930, p. 29–30
  12. ^ Kurakichi 1930, p. 38, 52–53
  13. ^ Hou Han Shu, juan 90
  14. ^ Ögel 2015, p. 178, 182
  15. ^ Ögel 2015, p. 448–451
  16. ^ a b Roux 1994, p. 126
  17. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  18. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  19. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; Kutadgu Bilig
  20. ^ a b c Wilkens 2024, p. 79
  21. ^ a b c Erkoç 2024, p. 189
  22. ^ Pelliot 1929, p. 217–219
  23. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99; Tongdian, juan 197
  24. ^ Roux 1994, p. 112, 125
  25. ^ Erkoç 2024, p. 184; 5; İnan 2017; first edition 1954, p. 184; 5
  26. ^ Erkoç 2024, p. 184–185
  27. ^ Erkoç 2024, p. 184
  28. ^ Kül Tegin inscription; Bilge Khan inscription; Erkoç 2024, p. 187
  29. ^ Erkoç 2024, p. 187
  30. ^ Erkoç 2024, p. 187–188
  31. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 48
  32. ^ Tariat inscription; Saadettin 1995, p. 73
  33. ^ Saadettin 1995, p. 81
  34. ^ Tonyukuk inscription
  35. ^ Tariat inscription; Saadettin 1995, p. 74
  36. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 191
  37. ^ Menander Protector
  38. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  39. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  40. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  41. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  42. ^ Yavuz 2025
  43. ^ a b c d e İnan 2017; first edition 1954, p. 50
  44. ^ Ögel 1993, p. 80–82
  45. ^ Roux 1994, p. 163–164
  46. ^ Ögel 1993, p. 73–77
  47. ^ Roux 1994, p. 164
  48. ^ Erkoç 2024, p. 188
  49. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 51
  50. ^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 49
  51. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 42,44
  52. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 52–53
  53. ^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 52
  54. ^ Şen 2018, p. 55; 48–49; İnan 2017; first edition 1954, p. 55; 48–49
  55. ^ Şen 2018, p. 63
  56. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 107
  57. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 42
  58. ^ Kül Tegin inscription; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Tariat inscription

Kaynaklar

Literatür

  • Hayrettin İhsan Erkoç, Gök Türklerde Doğa Kültleri (2024)
  • Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi (1995)
  • Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Hüseyin Uçar, Bir Kültün Özellikleri: Türklerde Su Kültü (2020)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
  • Shiratori Kurakichi, On the Territory of the Hsiung-nu Prince Hsiu-t'u Wang and His Metal Statues for Heaven-worship (1930)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Kişiler
Huo Qubing
Dinler
Iye · Water Cult

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Sacred Mountains.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/sacred-mountains/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026