Kam, ayin uzmanı için kullanılan Eski Türkçe sözcüktür. Kam, güçlerle ilgilenen, hastaları tedavi eden, doğumda ve cenazede ayine başkanlık eden ve gelecek olanı okuyan kadın ya da erkektir.[1][2] Bu görev Göktürkler için iyi tanıklıdır.[3] Sözcük ise tanıklı değildir.

Çin anlatımları

Sui Shu bunu dört karakterle söyler.[3] Göktürkler ruhlara saygı gösterir ve ruh medyumlarına güvenirdi: 敬鬼神，信巫覡. Bu iki karakter, Çince kullanımın ayırdığı biçimiyle hem kadın hem erkek uygulayıcıyı kapsar.[3] Aynı pasaj, silahla ölümü onurlu saydıklarını ve hastalıktan ölmekten utandıklarını da ekler. Âdetlerinin genel olarak Asya Hunlarınki gibi olduğunu söyler.[3]

Zhou Shu bu sözcüğü kullanmaz, ama başka bir şey verir. Suo köken anlatımında kurttan doğan Nishidu garip bir güç almıştı ve rüzgâr ile yağmuru çağırabiliyordu.[4] Bir kurucunun hava yönetmesi, bir görevin tarifi değildir. Zhou Shu ayrıca mağarada, beşinci ayda nehir kıyısında ya da mezar başında anlattığı ayinleri kimin yaptığını hiçbir yerde söylemez.[4]

Tek görgü tanığı

En iyi kanıt Çince değildir. Zemarkhos’un 569’da Göktürk hükümdarlık merkezine götürdüğü Roma elçiliği, kabul edilmeden önce arındırıldı.[5][6] Bizanslılar ve eşyaları ateşlerin arasından geçirildi. Görevliler bu sırada, raporun ruh tutulmasının sesleri ve hareketleri diye anlattığı sesler çıkarıp hareketler yaptı. Amaç, yabancıların taşıyor olabileceği şeylerin onlarla birlikte ülkeye girmesini önlemekti.[7] Menandros’a göre eşyalar ortaya konup yanan günlük dalları ile tütsülendi. Göktürklerin “kötülük kovucuları” dediği boydan adamlar kendi dillerinde bir şeyler mırıldandı. Eşyaların üzerinde çan çaldı, davul vurdu ve kötülüğü kovmak için kendilerini coşkuya soktu. Sonra Zemarkhos’un kendisini alevin içinden geçirdiler ve kendilerinin de arındığını düşündüler.[5]

Yuvarlak çerçeveli bir davulun içi: oymalı ahşap bir sap, pirinç çanlarla ve kumaş şeritlerle asılı demir bir çapraz çubuk ve kenar boyunca demir hilaller
Altay ve Hakasya'dan, 1892'de toplanmış bir şaman davulu, arkadan görünüşü: çapraz çubuktan pirinç çanlar sarkar. Davul ve çan, Menandros'un 569 arınmasında adlandırdığı iki araçtır. Etnografiska museet, Stockholm, no. 1892.03.0354. Fotoğraf: Daderot, 2014, CC0.

Bu, bir Göktürk ayininin görgü tanığı tarafından yapılmış tek anlatımdır. Kısa olsa da üç şeyi ortaya koyar: ateşle arınma, bunu yapan bir uzman ve devletin kendi toprağının kirlenebilecek bir şey olduğu anlayışı. Bu üçü de yazıtlardaki kutsal Yer-Su’ya, sonradan sistemleştirilmiş evren anlayışının herhangi bir parçasından daha iyi uyar.

Yazıtlardaki yokluk

Kağanlıkların hiçbir runik yazıtı bu uzmanı adlandırmaz.[8][9] Bu yokluk tarafsız değildir, çünkü yazıtlar bir ayin uzmanının bekleneceği tek olayı uzun uzun anlatır. Kağanlar kendi tahta çıkışlarını anlatır. Gök onlara buyruk verdi, onlar kendi Kut’larını ve ayrılmış paylarını taşıyordu, Gök de onları başlarının tepesinden yükseltti. Bunların hiçbirinde insan bir ayin yöneticisi görünmez.[8] Bu sessizlik bilinçli olabilir. Kağanlar kendi göğe çıkışlarını ve Gök’le ilişkilerini uzun uzun anlatır. Metinler böylece şamanın, ne evrende yolculukta ne de görünmeyenin bilgisinde kağana üstün olmadığını gösterir.[10]

Göktürk anıtlarında kağanı gök yapar ve hiçbir rahip ona taç giydirmez.[8] Aşinalar kendilerini kağan yaptı ve kimse onları bu göreve kutsamadı. Kam doğumlarda, cenazelerde ve hastaların başında görev yapardı, ama bir hükümdarın yapılmasında yeri yoktu. Bu, Göktürk düzenini Rouran düzeninden ayırır. Rouranlarda ayin uzmanları tahta yakın dururdu.

Daha geç ve Kırgızlara ait Yenisey taşları, kanıt zayıf olsa da, o kadar suskun değildir. Bunlarda bel sözcüğü tengri’nin yanında durur. Muhtemelen şamanların saydığı bir ruhtur ve Orhun taşlarında yoktur.[11] Uyuk-Arkhan yazıtında bir şaman seansının izi bulunuyor olabilir. Metinde konuşan biri, ölmüş bir adamın ruhuyla annesine geldiğini ve yeryüzüne indiğini söyler.[10] Uibat’tan bir yazıtın “evrenin üç katını geçti” satırı bir şamanın mezar yazısı olabilir.[10] “Üç kat” diye çevrilen sözcük “üç kez” anlamına da gelebilir, bu yüzden yorum kesin değildir.[10]

Göktürklerden önce ritüel uzmanları

Han Shu, Asya Hunlarının hükümdarlık merkezinde bir ayin uzmanı gösterir. Çinliler ona wu 巫 der. Bu, Göktürk uzmanları için de kullandıkları karakterdir. Burada söz konusu olan, Hu’ların bir wu’sudur. Hu, Han metinlerinin çoğunlukla Asya Hunları için kullandığı sözcüktür.[12][13] Li Guangli Asya Hunlarının tarafına geçmişti ve şanyunun annesi hastalandı. Han’dan kaçan Wei Lü, wu’ya önceki şanyunun yerine getirilmemiş bir kurban yüzünden öfkeli olduğunu söylemesini buyurdu. Bunun üzerine Asya Hunları Li Guangli’yi kurban olarak öldürdü.[12] Pasajı Asya Hunları maddesi anlatır. wu Asya Hun devletinde yüksek bir yerde durmuş ve bir kam olmuş olabilir.[14]

Wei Shu ile Bei Shi ikinci bir uzmandan söz eder: Yueban’ların “sihirbaz” anlamına gelen huanren’i. Bu kişi 448’de Wei sarayına geldi. Ülkesinin büyücülerinin Rouranların başına fırtına ve sel getirdiğini ve yaraları otlarla iyileştirebildiklerini ileri sürdü.[15] O da bir kam olabilir.[16] Her iki adamı da, Göktürk wu’sunu gördükleri gibi, Çinli gözler görür. İki kayıt da bu görev için kendi dillerindeki sözcüğü vermez.

Sözcük ve tarihi

Sözcük, on birinci yüzyılın sözlüğünden daha önce de yakalanır. Turfan’dan bir Maniheist metinde ol kam köŋüliŋä ïnča sakïntï geçer: ‘o büyücü yüreğinde şöyle düşündü’.[17] Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğünde de vardır. Bu kayıt, sözcükle anlatılan adamlardan beş yüz yıl sonrasında yer alır.[18] Buna rağmen sözcük Göktürk dönemi için serbestçe kullanılır. Bu, sonraki bir sözvarlığını, Çinlilerin adlandırmadan anlattığı bir göreve geriye doğru yansıtmaktır.

Sözcük bu iki metinden de daha eski olabilir. Priscus, Atakam ve Eskam adlı iki Hun’dan söz eder. Bu adlar Ata Kam ve Eš Kam diye bölünebilir. Bu durumda adlar, sözcüğün en eski kayıtları olurdu.[19] Bu, Attila çağındaki Hunların adlarının Türkçe olduğunu varsayar. Bu ise Hun dilinin açık sorusudur. Başka bir anlatım, Atakam ile Eskam’ı Attila’nın hanedanının Türkçe etimoloji verilmiş adları arasında sayar.[20] Üçüncü bir anlatım iki ada dayanmaz. Sözcüğün Tang yıllıklarında Kırgızlar arasında en geç dokuzuncu yüzyılda göründüğünü savunur. Xin Tang Shu, Kırgızların ruh medyumuna, 巫, 甘 adını verdiğini söyler, gan.[21][22][23] gan ile kam’ın eşitlenmesi, Çince işaretin modern bir yorumudur.[22]

Şaman daha da uygunsuz bir sözcüktür. Sözcük Tunguzcadır ve on yedinci yüzyılda Sibirya’dan Avrupa bilimine girmiştir. O günden bu yana, Laponya’dan Amur’a kadar, uygulamaları birbirinden çok farklı uzmanlar için kullanılmıştır. On dokuzuncu yüzyıl filolojisi, kam’ın Tunguzca šaman ile ilişkisini çoktan sormuştu. Çuvaşça jom, Yakutça oyun ve Tunguzca sam ile bir karşılaştırma önerdi ve kam’ın kökenini açık bir soru olarak bıraktı.[24] Şaman sözcüğünü Göktürkler için kullanmak, başka yerde kurulmuş bir modeli içeri taşır. Bu model katmanlı evreni, ruh yolculuğunu ve dünya ağacına tırmanışı içerir. Bunların hiçbiri Göktürk dönemi kaynaklarında görünmez.

Uzun bir palto giymiş, sakallı bir adam, profilden, beyaz postlarla asılı büyük çerçeveli bir davul tutuyor
Yukarı Yenisey'deki Minusinsk bölgesinden ikinci derece bir şaman, davuluyla, 1897'de Joseph de Baye'nin seferinde çekilmiş fotoğraf. Bibliothèque nationale de France, Société de Géographie, SG XCD-199. Kamu malı.

Sözcüğün aynı yıllardan ikinci bir tanığı daha vardır. 1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig, ölmekte olan bir adamın başına çağrılanlar arasında hekimin, yani otaçının yanında kamı da anar. Metne göre hiçbir deva ona fayda etmez.[25]

Sonraki süreklilik

Ateş ayini, katmanların gerçekten birbirine değebileceği tek unsurdur. Zemarkhos’un 569’da geçtiği arınmanın bir karşılığı, modern dönemde Başkurtlar ile Kazaklar arasında hastaların çevresinde dolaştırılan yanan bezdir. Bir başkası da Anadolu Türkçesindeki alazlama’dır. Modern bir anlatım Moğol sarayını ekler ve gezgin Rubruck’a dayanarak elçilerin önce ateşin üzerinden geçirilmedikçe saraya kabul edilmediğini söyler.[6] Buradaki süreklilik bir öğretinin değil, bir uygulamanın sürekliliğidir. Ateşle arınma yaygındır ve Zerdüşt ateş kültü doğrudan Göktürk güneybatı sınırında yer alıyordu. Ortak köken bu yüzden birçok açıklamadan yalnızca biridir.

Siyah zeminde kırmızı bir figür: sarmal bir baştan yükselen boynuzlar ve ışınlı iki sap, desenli bir cüppe, bir elinde geyik ve ağaçlarla işaretlenmiş yuvarlak bir davul, ötekinde bir tokmak
Davul ve tokmaklı bir kam, siyah üzerine kırmızı modern bir grafikte: boynuzlu bir başlık, yüz yerine bir sarmal ve geyik ile ağaçlarla işaretlenmiş bir davul.

Notlar

  1. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 16
  2. ^ Verbitskii 1893, scan 31
  3. ^ a b c d Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  4. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  5. ^ a b Menander Protector
  6. ^ a b Ögel 1995, p. 522
  7. ^ Yavuz 2025, p. 145
  8. ^ a b c Kül Tegin inscription
  9. ^ Barthold 2004, p. 17–18
  10. ^ a b c d Roux 1994, p. 53
  11. ^ Barthold 2004, p. 18
  12. ^ a b Han Shu, juan 94
  13. ^ Laufer 1919, p. 194
  14. ^ Erkoç 2026, p. 246–247
  15. ^ Wei Shu, juan 102; Erkoç 2026, p. 247–249
  16. ^ Erkoç 2026, p. 247
  17. ^ Erdal 2004, p. 367; 81; Wilkens 2024, p. 367; 81
  18. ^ Dīvān Lughāt al-Turk
  19. ^ Erkoç 2026, p. 246
  20. ^ Kafesoğlu 1997, p. 72
  21. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  22. ^ a b Roux 1994, p. 52
  23. ^ Hassan 1985, p. 238
  24. ^ Vámbéry 1879, p. 248
  25. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 1065

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
  • Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
  • Ármin Vámbéry, Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes, auf Grund sprachlicher Forschungen erörtert (1879)
  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
  • V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
  • Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler18

Kişiler
Yizhi Nishidu
Devletler
Xiongnu · Yenisei Kirghiz Khaganate
Halklar
History of the Turkic peoples · Yueban
Dinler
Animism · Ay Ata · Gaoche Thunder Rite · Iye · Omens and Divination · Peri · Purification by Fire · Shamanism · Tengri · The three worlds · Turkic Mythology · Ulukayın (Turkic World Tree)
Gelenekler ve eğlenceler
The New Year on the Steppe

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Kam (Turkic Shaman).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/kam/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026