Umay

Umay, Orhun anıtlarında Tengri ve kutsal Yer-Su’dan sonra adı geçen üçüncü ilahi güçtür. Üçü arasında tek dişi olan odur.^[1] Kül Tegin Yazıtı onun adını bir kez anar. Tonyukuk Yazıtı ikinci kez anar ve onu Tengri ile kutsal Yer-Su’yla birlikte sayar.^[2]

Tanıklık

Satır, Kül Tegin’in çocukluğundadır.^[1] Babası kağan uçup gitti ve oğlan yedi yaşında geride kaldı. Umay gibi olan annesi hatunun Kut’uyla bir erkek adı aldı.^[1] Söylenen bunun tamamıdır. Satırda bir benzetme vardır, yakarış yoktur. Benzetme bir kadına yapılmıştır.

Dilbilgisinden üç sonuç çıkar. Birincisi, ad açıklamasız kullanılır. Dolayısıyla dinleyiciler onu biliyordu. İkincisi, ad bir ana hatun için ölçü olarak kullanılır. Bu üslupta bir kadın için söylenebilecek en yüksek söz budur. Üçüncüsü, ad aynı cümlede Kut ile birlikte anılır. Bu yüzden annenin sahip olduğu ve oğlanın ondan aldığı şey, kağanların Gök’ten aldığı türden bir talihtir.

İki Orhun anıtı tarihî bölümleri boyunca paralel ilerler. Aynı sözleri taşıdıkları yerde iki değil, tek bir tanıktırlar.

Tonyukuk yazıtında

İkinci tanıklık bir konuşmada yer alır. Göktürkler, Türgişlere karşı yürüyüşteydi. Bir haberci, Yarış ovasında yüz bin kişinin toplandığını bildirdi. Beyler geri dönmek istedi. Tonyukuk, yürüyüşün zor geçtiğini ama adamlarının bunu pek hissetmediğini, Gök’ün, Umay’ın ve kutsal Yer-Su’nun onlara besbelli yardım ettiğini söyleyerek karşılık verdi: teŋri umay ıduk yer sub basa berti erinč (38. satır).^[3]^[4]^[5] Daha eski bir okuma, öncesindeki cümleyi başka türlü alır. Bu durumda gelen adamlar düşmanın yiğit olduğunu ama onları fark etmediğini söyledi ve üç güç düşmanı ezdi. O hâlde düşman fiilin nesnesi olurdu.^[6] Burada Umay bir benzetme ölçüsü değildir. Savaşta yardım eden üç güçten biridir ve öteki ikisiyle birlikte etkin olur.^[7] Taşı Tonyukuk kendisi dikti. Yazıtın metni Orhun anıtlarıyla ortak değildir. Bu nedenle yazıt bağımsız bir tanıktır.

Doğum ve çocuklar

Olağan okuma Umay’ı doğumun ve küçük çocukların gücü sayar. Bu araştırmacılar yazıta değil, sonraki Türk malzemesine dayanır. Yazıt, Umay’ın işlevi hakkında hiçbir şey söylemez. Sonraki Türkçe sözlük, sözcüğün kendisini son (plasenta) diye açıklar. Özdeşleştirmenin zemini bu anlamdır. Bazı araştırmacılar adı plasenta ve doğumdaki kadınların yardımcısı diye alır ve on birinci yüzyıl sözlüğünü aktarır: ona tapıldığında bir çocuk doğar.^[8] Aynı ad hem çocukla birlikte gelen zarı hem de çocuğu getiren gücü karşılar.^[9] Kadınlara ilişkin sözcükleri ele alan bir çalışma, Kül Tegin satırındaki Umay’ı bereket ve doğurganlık tanrıçası olarak okur.^[10]

Aynı satırdaki adlandırma töreni de bununla ilgilidir. Er at bol-, yani erkek adı almak, büyümek için bir mecaz değildir. Bir oğlan, adı kazanana kadar yetişkin bir ad taşımazdı. Kazandığı anda ad ona verilirdi.^[1] Umay bu dizinin başında durur. Diziyi taşıyan, annenin talihidir.

Adın yalnızca yazınsal olmadığını, güncel olduğunu küçük bir ayrıntı düşündürür: Umay, kadınların taşıdığı bir addı. Bazı araştırmacılar Altın Köl yazıtında konuşanın adını Umay Beg diye verdiği bir satıra dikkat çeker ve bunu bir erkek adı sayar, böylece adın erkekler tarafından da taşınabileceğini düşünür.^[8]

Göktürklerden önce

Asya Hunlarına ilişkin Çin kayıtları hiçbir tanrıçanın adını vermez.^[11] Güney Moğolistan’daki Havtsgait’te bir kaya resmi vardır. Resim MÖ dördüncü yüzyıl ile MS birinci yüzyıl arasına tarihlenir ve Asya Hunlarına atfedilir. Resimde uzun başlıklı, oturan büyük kadınlar ve onların önünde duran daha küçük erkekler görülür.^[11] Bazı araştırmacılar kadınları bir tanrıça sayar ve onu İskit Tabiti ile karşılaştırır. Onlar onda Umay’ın daha eski bir biçimini görür, belki onu İskitlerin toprak tanrıçası Api ile birleştirir.^[11] Aynı araştırmacılar, Çin kayıtlarının tanrıçanın adını neden vermediğini de açıklar. Göktürklere ilişkin Çin anlatımları da Umay’ı anmaz. Çinli vakanüvisler bilgilerini erkeklerden aldı.^[11] Erken bir inceleme Umay’ı Gök ve Yer-Su’nun yanındaki tek öteki tanrı olarak adlandırır ve tanrıçanın bu Türklerin Altaylı torunları arasında bugüne dek korunduğunu söyler.^[12] Altay’daki Kudyrge mezarından bir eyer kaşındaki kült sahnesini Rus bilginler Umay kültüyle ilişkilendirmiştir.^[13] Bir inceleme Umay tanrıçasını açıkça Moğol kökenli bir figür sayar.^[14] Zincir İskit sanatını, bir Moğolistan kaya resmini ve sekizinci yüzyıldan bir taştaki tek bir satırı birleştirir. Her halka bir benzerliktir. Hiçbir metin, resimdeki kadınların Umay ile tek bir figür olduğunu söylemez.

Uygur döneminde

Eski Uygurca Budist metinlerde sözcük plasenta ya da rahim demektir. Rahimde doğuş anlamındaki umayta tugum, dört doğuş biçiminden biridir.^[15] Eski Uygurca Suvarṇaprabhāsa, çocukların Hint tanrıçası Hāritī’yi, yani Çincedeki Guizimu’yu, umay iyesi diye, plasentanın koruyucusu diye karşılar.^[16] Umay’ın kendi başına bir tanrıça mı yoksa koruyucu bir ruh, bir iye mi olduğu tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar ise Göktürklere hiçbir tanrıça tanımaz.^[17]

Sonraki katman

Altay ve Sibirya’nın Türkçe konuşan halkları arasında, on sekizinci yüzyıldan itibaren kaydedilmiş, bu adla ve varyantlarıyla bir doğum ruhu geniş biçimde tanıklıdır. Bu ruh bebekleri ve anneleri korur. Çocuk büyüyünce ayrılır.^[18] Bu malzeme, o halkların on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda neye inandığının iyi bir kanıtıdır. Onu sekizinci yüzyıla geriye okumak ise bir yeniden kuruluştur. On dokuzuncu yüzyılda kaydedilen Altay anlatısında çocuğu getiren jajutshi’dir. Jajutshi, üçüncü gökteki Süt Gölü’nden yaşam gücünü alır. Yeni doğanı dünyaya getirir. Bütün ömrü boyunca insanın sağ omzunda durur. Umay orada anılmaz.^[19]^[20] Yakutlar çocuk için doğuran Ajysyt’a dua eder.^[21]

Uzaklık yalnızca zamanda değildir. Kaydedilen toplumlar küçüktü, ormanda yaşıyordu ve devletsizdi. Umay’ı adlandıran yazıt ise imparatorluk çevresi için kazındı ve bozkırı yönetme yetkisinden söz eder. Bir ev koruyucusu ile bir imparatorluk teolojisi aynı adı paylaşabilir. Bunun dışında çok az şey paylaşırlar. Taştaki iki satır, Göktürklerde hangisinin olduğunu belirlemez.

Notlar

^ a b c d Kül Tegin inscription
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 288, 391
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 288
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1994, p. 17, 45–46
^ Tonyukuk inscription; Tekin 2003, p. 161
^ Ögel 2000, p. 120
^ Tonyukuk inscription
^ a b Roux 1994, p. 113
^ Sevim 2023, p. 45–46; 232; Potapov 1996, p. 45–46; 232
^ Tokyürek 2013, p. 121
^ a b c d Erkoç 2026, p. 235
^ Barthold 2004, p. 17
^ Ögel 1984, p. 141–142
^ Litvinsky 1996, p. 325–326
^ Wilkens 2024, p. 80; 47–48; Sevim 2023, p. 80; 47–48
^ Wilkens 2024, p. 80–81; 46; Sevim 2023, p. 80–81; 46
^ Sevim 2023, p. 46; 48, 52; Şen 2018, p. 46; 48, 52
^ Potapov 1996, p. 219
^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 11–12
^ Holmberg 1927, p. 394–395
^ Holmberg 1927, p. 415

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
L. P. Potapov (trans. Muvaffak Duranlı), Etnografik verilerin ışığında eski Türklerin tanrısı Umay (1996)
Serap Sevim, Eski Uygurca Budist Metinlerde Umay: Doğum ve Kadının Temsili (2023)
Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)
Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)
Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)