Su kültü, nehirlere, göllere ve pınarlara birer güç yeri olarak ve onlara sahip ruhların mülkü olarak duyulan saygıya verilen modern addır.[1] Göktürklerin kaydında su hemen hiçbir yerde tek başına anılmaz. Su, Yer-Su çiftinde, yani Iduk Yer-Sub’da geçer. Bu çift Tengri’nin yanında konuşur. Ayrıca bir kurban nehrinden, su ve ot ruhlarından ve suya saygıdan söz eden birkaç Çince ve Yunanca satırda yer alır.[2] Daha dolgun tablo, onuncu ile on ikinci yüzyıl arasındaki Fars ve Arap coğrafyacılardan ve Altay’dan gelen saha raporlarından çıkar. Bunların hepsi kağanlıklardan yüzyıllarca uzaktır.

SUYUN KAYITTAKİ YERİ Runik taşlarTonyukuk, Kül Tegin,Bilge Kağan, Tariat Yer-Su, Gök'ün yanında konuşur (Kül Tegin)Gök, Umay ve Yer-Su düşmanı teslim eder (Tonyukuk)Tamag ıduk baş: bir baş, doruk ya da kaynak Çince ve YunancaZhou Shu, Xin Tang Shu,Theophylaktos Gök'ün ruhuna bir kurban nehri (Zhou Shu)Kırgızlar yalnız su ve otun ruhlarına kurban sunar (Xin Tang Shu)Ateş, hava ve su onurlandırılır, toprak övülür (Theophylaktos) Sonraki raporlarOnuncu ile yirminciyüzyıl Kimeklerin tanrısı olarak bir nehir, ateşe ve sulara tapan halklarYıkanmaktan kaçınan Oğuzlar (İbn Fadlan, özetlendiği haliyle)Her nehrin ve gölün efendisi (Altay ve Yakut raporları) Modern şema. Kesikli kutu, kağanlıklardan çok sonraki kanıtı içerir.
Suyun Göktürklerin kaydında ve sonraki raporlarda geçtiği yerler. Modern şema: üstteki iki kutu kağanlıkların kaynaklarını, alttaki kutu sonraki yüzyıllardan geriye okunan kanıtı içerir.

Sub ve yer sub çifti

Su için Eski Türkçe sözcük, Orhun yazımında sub, Eski Uygur metinlerinde ve Kaşgarlı’da suv’dur.[3] Eski metinlerde nadiren tek başına durur. Yer, yani toprakla eşleştirilir. Yer sub çifti bir ülke ya da bir mülk anlamına gelir, ıduk sıfatıyla ise kutsal bir güç anlamına gelir.[4] Bir Eski Türkçe dilbilgisi bu çifti tamamlayıcı karşıtlar çiftleri arasına koyar. Aynı dilbilgisi, Moğolca ǧajar usu çiftinin Gizli Tarih’te aynı kutsal anlamı taşıdığını not eder.[5] Eski Uygurca Budist metinler çağında çift, dünya için sıradan bir sözcüktür ve manevi anlamını yitirmiştir.[6]

Yazıtlarda su

Kül Tegin yazıtı bu çifti, Tang egemenliği altındaki elli yılın anlatımının dönüm noktasına koyar. Çin, Göktürk halkını öldürmeyi ve onları tohumsuz bırakmayı tasarlamıştı. Sonra üstteki Gök ile Göktürklerin kutsal Yer-Su’su, halkın yok olmaması ve yeniden bir halk olması gerektiğini söyledi. Gök, İlteriş Kağan’ı ve katununu tepesinden tutup yukarı kaldırdı.[7] Su bu çiftin yarısıdır. Cümle ona kendi başına bir eylem vermez.[7] Aynı sözler başka bir yerde siyasal bir iddiaya hizmet eder. Ataların tuttuğu toprak ve su efendisiz kalmamalıdır. Bilge Kağan bunu önlemek için Azları ve Kırgızları düzene sokar.[7] Modern bir anlatım çifti tek bir şey olarak, birlikte tutulan toprak ve su olarak okur.[8] Aynı anlatıma göre bir Yenisey mezar taşında ölü şöyle haykırır: Ah, yurdum! Suyumdan ayrıldım.[9]

Tonyukuk yazıtında aynı çift bir nehirde geçer. Bolçu savaşından önce ordu, yolu olmayan Altun ormanını ve geçidi olmayan Irtış’ı aştı ve geceleyin yürüdü.[10] Bir ulak ovada yüz bin kişi olduğunu bildirdi ve begler geri dönmek istedi. Tonyukuk ise yürüyüşün zor geçtiğini ama adamlarının bunu pek hissetmediğini, Gök’ün, Umay’ın ve kutsal Yer-Su’nun onlara besbelli yardım ettiğini söyledi.[10][11] Pasaj bir ormanı, bir nehri ve kutsal çifti yan yana adlandırır. Nehrin bir ayinle geçildiğini söylemez. Irtış’ı çiftle de ilişkilendirmez.[10] Modern bir anlatım Irtış geçişlerini yan yana koyar. Nehir, Kül Tegin yazıtında Türgişlerle savaştan önce, Tonyukuk yazıtında ve Shine-Usu yazıtında geçilir, sonuncusunda bir salla geçilir.[12]

Bilge Kağan yazıtının çifti ret için kullandığı söylenir. Doğu yüzünün bir özetine göre Gök ile kutsal Yer-Su, Dokuz Oğuz’un ihanetini onaylamayan güçler arasındadır. Bunun sonucunda Oğuzlar Çin’e gitmek zorunda kalmıştır. Aynı pasajın bir Türkçe çevirisi, onay vermeyen güçlere kağanın amcasının ruhunu da ekler.[13] Tekin’in yayını satırın kendisini verir: üstteki Gök, kutsal Yer-Su ve kağanın amcasının kut’u görünüşe göre onaylamadı ve Dokuz Oğuz kendi toprağını ve suyunu bırakıp Çin’e gitti.[14] Bu kanıta göre çift kurtardığı gibi cezalandırır da.

Yazıtlar suyu bir kez düz bir imge olarak kullanır. Ötüken’den ayrılan halk için Kül Tegin taşı, kanlarının su gibi aktığını ve kemiklerinin dağ gibi yattığını söyler.[7] Su ve dağ burada yıkılmış bir halkın benzetildiği iki şeydir. Satır ikisine de bir güç vermez.

Tamag’ın kutsal başı

Yazıtlarda adı geçen kutsal yerler arasında bir baş vardır. Göktürklere karşı ayaklanan Karluklarla tamag ıduk baş’ta savaşıldı. Kül Tegin taşı ise 701 yılında ıduk baş dediği bir yerde ikinci bir savaşı adlandırır.[15] Baş sözcüğü kafa anlamına gelir. Bunun ne tür bir baş olduğu belli değildir. Bir dağın doruğu da olabilir, bir akarsuyun kaynağı da. Bazı çevirmenler seçimi açık bırakır. Bu yüzden adın çevirileri Tamag’ın kutsal zirvesinden Tamag’ın kutsal pınarına kadar uzanır.[16] Birkaç araştırmacı Tamag başını Moğolistan’da bir nehir olan Tamir’in kaynaklarına ya da yakınına koyar. Biri de onu Cungarya’da Altay’ın batısına koyar.[16] 701 başı Tamag ile aynı yer olabilir. Buna karşı, bu savaşın Gansu’nun kuzeydoğusuna ve Ordos’un güneyine yerleştirildiği de ileri sürülmüştür. Üçüncü bir öneri ise 701 başını Soğdiana yakınına koyar.[17] Aynı sözler Uygur kağanı Bayanchur’un Tariat yazıtında da durur. Türkçe yayına göre kağan ordugâhını kutsal Süngüz Başkan zirvesinin batısına kurdurmuştur, süngüz başkan ıduk baş.[18]

Üç ya da dört yer bu adı taşır. Iduk baş’ın bir yer türü mü, tek bir ad mı olduğunu ve dağ mı, pınar mı olduğunu metinler karara bağlamaz. Kaynak olan bir baş sulara, doruk olan bir baş dağlara aittir.

Çin anlatımları

Zhou Shu, Çinlilerin bir nehirle ilişkilendirdiği tek ayini verir. Beşinci ayın ortadaki on gününde Göktürkler Çinlilerin 他人水 yazdığı suda toplandı ve Gök’ün ruhuna kurban sundu.[19] Sui Shu sunuyu, beşinci ayın ortasında kesilen çok sayıda koyun ve at olarak verir. Hiçbir nehir adlandırmaz.[20] Kurban Gök’edir. Nehir ise kurbanın sunulduğu yerdir.[19] Bir çeviri Taren’in adını Tamir olarak verir. Türk literatürü, yerin bir nehir mi, göl mü, pınar mı, dağ mı olduğunun karara bağlanmadığını ekler.[21] Gök ayini için bir nehir kıyısı seçilmesi, öteki doğa kültleriyle, yani yerin ruhu denen dağla ve yazıtların kutsal başlarıyla yan yana konabilir. Hepsi birlikte tek bir uygulama ailesi olurdu.[22] Taren Tamir ise Türkler, beşinci ayın ikinci on gününde Gök’e kurban sunmak için kıyısında toplandı.[23]

Xin Tang Shu’nun suya dair, kültün daha yakınında duran bir cümlesi vardır. Kırgızlar için şunu söyler: ruhlara tapınırken yalnızca su ve otun ruhlarına hizmet ederler, kurban için belli bir zaman tutmazlar ve şamanlarına 甘, gan, derler.[24] Cümle, Kırgız âdetinin Çince bir özetidir. Neyin sunulduğunu ya da hangi suda sunulduğunu söylemez.[24]

Dokuzuncu yüzyıldan bir Çin derlemesi, Göktürkler ve bir göl hakkında bir hikâye anlatır. Ashide mağarasının batısında, tanrısı olan bir göl vardı. Göl tanrıçası, ya da tanrının kızı, her akşam ata Shemo ile buluşup onu suya aldı. Bu bağ, Shemo kızın verdiği bir görevde başarısız olunca sona erdi.[25] Hikâye Türk mitolojisine aittir. Bir iradesi ve kendi hanesi olan bir gölü gösterir.

Su, kaynakların mucize yaratıcılara verdiği hava üzerindeki güçte de görünür. Zhou Shu’da kurttan doğan Nishidu rüzgâr ve yağmur çağırabiliyordu. Yaz ile kış tanrılarının kızlarıyla evlendi.[19] Kuzey Wei ile ittifak kurmuş bir halk olan Yueban’ın, Wei Shu’ya göre Rouranlara karşı yağmur, rüzgâr, kar ve sel getiren büyücüleri olduğu söylenir.[26] Nishidu’nun gücü, yağmur taşına dair sonraki inançla ilişkilendirilebilir. Bu inanca göre Türk tanrısı taşı büyük ataya vermiş, komutanlar ya da şamanlar da onu elinde tutmuştur.[27] Kağanlıkların kaynakları taştan söz etmez.[19]

Theophylaktos ve Menandros

En açık cümleyi veren Yunan kaynak Theophylaktos Simokattes’tir. Doğu üzerine yedinci kitaptaki ara bölümde şöyle der: Göktürkler ateşe son derece olağanüstü bir saygı gösterir. Havaya ve suya saygı duyar, toprağı över. Ancak yalnızca göğü ve yeri yaratana tapar ve ona tanrı der.[28] Cümle, tapılan tek bir yaratıcıyı, onurlandırılan unsurlardan ayırır. Bu cümle, bir barbar halkın tek bir yaratıcı tanrısı olduğu edebî bir kalıbı da izliyor olabilir. Yazıtlarla uyumun bir kısmı bu kalıba borçlu olabilir.

Menandros, Avar kağanı Baian’ın suyu gökle birlikte anan bir yeminini kaydeder. Baian Sava’da bir köprü kuruyordu. Singidunum’daki Roma subayları ondan Roma’ya zarar vermek niyetinde olmadığına yemin etmesini istedi. Baian kılıcını çekti ve yemin etti. Roma’ya karşı köprü kurarsa kendisi ve bütün Avar halkı kılıçla yok olsun. Gök ve gökteki Tanrı üzerlerine ateş göndersin. Dağlar ve ormanlar üzerlerine çöksün. Sava nehri taşıp onları boğsun.[29] Avarlar kökeni tartışmalı bir bozkır halkıdır ve yemin Sava’da edilmiştir. Yemin, bir bozkır kağanının gök, dağ, orman ve nehri, bozulan bir yeminin cezalandırıcı güçleri olarak birlikte çağırdığını gösterir.

Irk Bitig

Onuncu yüzyılda Dunhuang’da istinsah edilen bir fal kitabı olan Irk Bitig, suyu iki falda adlandırır. On yedinci falda sevilen bir at çölde bitkin durur. Gök’ün verdiği güçle bir yol, dağda su ve dağ otlağında taze ot görür. Oraya yürür, içer, yer ve ölümden kurtulur. Fal iyidir.[30] Kırk beşinci falda bir geyik yavrusu, susuz ve otsuz nasıl yaşayabileceğini sorar. Fal kötüdür.[31] İkisinde de su, yaşamın bir koşuludur ve Gök’ün gücünün armağanıdır. Ondan bir şey istenmez, ona bir şey sunulmaz, ona seslenilmez. Bir Türkçe çalışma ilk falı, kültte suyun kurtarıcı rolünün bir işareti olarak okur.[32]

Onuncu ile on ikinci yüzyıl raporları

Onuncu ile on ikinci yüzyıl arasındaki Fars ve Arap yazarlar, batı bozkırının halkları arasında suya saygıyı bildirir. Bu kaynaklar geçtir. Göktürklerle ilişkileri ancak tarif ettikleri halklar kağanlıkların komşuları ya da mirasçıları sayılırsa kurulur.

Coğrafyacı Marvazi, yaklaşık 1120’de yazdığı eserde, Kimeklerin sağında üç halk bulunduğunu söyler. Bu halklar ateşe ve sulara tapar, yabancılarla işaretlerle ticaret yapar ve yılda bir gün oruç tutar.[33] Yayımcısı, suya tapınmanın bu halkların batı komşularının etkisini yansıtabileceğini söyler. Yayımcı ayrıca Gardizi’ye göre Kimeklerin Irtış’a taptığını ve nehrin Kimeklerin tanrısı olduğunu söylediklerini ekler.[34] Marvazi ile Gardizi kayıp bir coğrafyadan yararlanır. Bu yüzden iki not tek tanık sayılır.[35]

922’de Oğuz ülkesinden geçen İbn Fadlan’ı özetleyen iki Türkçe çalışmaya göre, İbn Fadlan şunu söyler: Oğuzlar büyük abdest bozduktan sonra yıkanmaz. Yıkanan bir adama öfkelenir, onu suya bakıp büyü yapan bir büyücü sanır ve ondan ceza ister.[36] Oğuzların bir tarihi aynı gezgine dayanan aynı haberi verir ve bütün Türklerin köklü bir inancına göre suyun kutsal ve arı olduğunu savunur.[37][38] Bu davranış için üç açıklama vardır. Birincisi onu sudaki güçlere saygı ve korku sayar. İkincisi onu, suyu kirletmeyi yasaklayan bir kural sayar. Bu kural suyu kullanılabilir tutar, insanları ve sürüleri salgınlardan korurdu. Üçüncüsü rapordan kuşkulanır ve onu bir yolcunun abartısına bağlar.[39] Aynı çalışmalar, yine Arap ve Fars yazarlardan, iki şey daha ekler. Birincisi, Tamim ibn Bahr’ın bildirdiği, bir Uygur kasabasında ülke halkının yılda bir kez çevresinde yürüdüğü bir göldür. İkincisi, bir Çin elçisinin Turfan Uygurları arasında bir yağmur büyüsü sayılan bir su oyununa dair anlatımıdır.[40]

Altay’dan gelen sonraki raporlar

On sekizinci ile yirminci yüzyıl raporları suya bir efendi verir. Karagaslar arasında suyun efendisi sug äzi, Yakutlar arasında ü icci’dir. Her nehrin ve gölün kendisine ait bir efendisi olduğu söylenir.[41] Balıkçılar bir huş ağacına kurdele bağlar, çay, süt ve yağı ateşe atar, ekmeği ve tütünü ise atmaz. Suya hiçbir pis şey girmemelidir.[41] Teleutlar, eski çağlardan beri yerlerine ve sularına, jär-su’ya, ve göğe saygı duyduklarını söyler. Altaylılar arasındaki bir derleyici jär-su’yu, nehirlerin kaynaklarındaki karlı doruklarda yaşayan bir han topluluğu saydı. Bu hanlar arasında Katun’un kaynağındaki Altay Han da vardır.[42] Başkurtlar bir gölde ya da nehirde yıkandıklarında giysilerinden bir parça yırtıp suya atardı. Yeni gelini ise “babaların bıraktığı su, anaların bıraktığı su” sözleriyle nehre götürürdü.[43] Türk literatürünün Radloff’un kaydından verdiği Altay yaratılış hikâyesinde tanrı ile ilk insan ilk suların üzerinde uçar ve insan bir avuç toprak için dalar.[44] Bu tür inançların kağanlıklara kadar uzanıp uzanmadığı, Tengriciliğin tarih yazımının sorusudur. Raporlar on dokuzuncu yüzyılın Altay’ını anlatır. Onlarla Orhun arasında bin yıldan fazla vardır.

Kültün yorumları

Kült için dört yorum vardır. Birincisi, suyun da dağ ve toprak gibi içindeki ruhlar ya da gizli güçler için onurlandırıldığını, su olarak tapılmadığını savunur.[45] Daha eski olan ikincisi, doğal varlıkların kendilerinin kültün nesnesi olduğunu savunur.[46] Üçüncüsü, yazıtlardaki yer sub’u kutsal bir anlam olmaksızın yalnızca vatan olarak anlar.[47] Dördüncüsü, toprak, su ve dağ ruhlarını Tengri’nin altına yerleştirir, çünkü bu ruhlar yardım eder ve cezalandırır ama yaratma güçleri yoktur.[48]

Her yorum taşların söylediğine uyar, çünkü taşlar az söyler. Taşlar bir çift, bir geçiş ve onay vermeme sunar. Sağlam olan, suyun kaynakların düzenindeki yeridir. Su, Gök ile konuşan ve toprakla birlikte anılan bir güçtür. Metinler onun için hiçbir ayin anlatmaz.[49]

Adlar

Sub Orhun biçimidir. Eski Uygurca suv ve sonraki su onu izler. Altay lehçelerinde sug denildiği söylenir.[50] Yer sub bir ikilemedir. Iduk yer sub da aynı ikilemedir, ıduk sıfatıyla.[5] Kaşgarlı ıduk’u mübarek diye ve sahibinin üzerinde bir adak olarak salıverilmiş hayvan diye açıklar.[51] Bir suyun sahibi Altay lehçelerinde iye, Yakutlar arasında icci’dir. Sözcüğün Eski Türkçe atası idi, yani efendidir.[52] Su kültü, Türkçe terim, yirminci yüzyıl literatürüne aittir, hiçbir kaynakta geçmez.[53]

Göktürkler için kanıt

Göktürkler için suyun kaydı kısa ve kesindir. Su, Gök’ün yanında konuşan çiftin yarısıdır. Gök’e kurbanın sunulduğu yerdir. Ayrıca Theophylaktos’un Göktürklerin saygı gösterdiğini söylediği unsurlardan biridir.[54] Su olarak suya bir ayin anlatılmaz. Göl tanrıçası, suyun efendisi ve Kimeklerin tanrısı olarak nehir ise sonraki ya da uzaktaki anlatıcılardan gelir. Türk literatürünün anlamıyla su kültü, birçok halktan ve birçok yüzyıldan yapılmış bir geri kurmadır. Göktürk kaynakları ona uyar, onu kanıtlamaz.

Notlar

  1. ^ Uçar 2020, p. 24–25,30
  2. ^ Kül Tegin inscription; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Theophylact Simocatta
  3. ^ Wilkens 2024, p. 82–83; 27–28; Uçar 2020, p. 82–83; 27–28
  4. ^ Erdal 2004, p. 533; 31; Uçar 2020, p. 533; 31
  5. ^ a b Erdal 2004, p. 533
  6. ^ Wilkens 2024, p. 82–83
  7. ^ a b c d Kül Tegin inscription
  8. ^ Ögel 1995, p. 322–325
  9. ^ Ögel 1995, p. 323–324
  10. ^ a b c Tonyukuk inscription
  11. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1994, p. 17, 45–46
  12. ^ Ögel 1995, p. 368–369
  13. ^ Bilge Khan inscription; Erkoç 2024, p. 186; 38; Uçar 2020, p. 186; 38
  14. ^ Bilge Khan inscription; Tekin o. J., p. 74–75
  15. ^ Kül Tegin inscription; Erkoç 2024, p. 187
  16. ^ a b Erkoç 2024, p. 187–188
  17. ^ Erkoç 2024, p. 188
  18. ^ Tariat inscription; Saadettin 1995, p. 73
  19. ^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  20. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  21. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 23; 28; Uçar 2020, p. 23; 28
  22. ^ Erkoç 2024, p. 189
  23. ^ Roux 1994, p. 125
  24. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  25. ^ 段成式 ca. 860, p. 183–184; Erkoç 2024, p. 183–184
  26. ^ Wei Shu, juan 102; Erkoç 2026, p. 247
  27. ^ Erkoç 2024, p. 193; 39; Uçar 2020, p. 193; 39
  28. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 191
  29. ^ Menander Protector; Blockley 1985, p. 221
  30. ^ Irk Bitig; Tekin 1993, p. 13
  31. ^ Irk Bitig; Tekin 1993, p. 21
  32. ^ Uçar 2020, p. 33
  33. ^ al-Marwazī early 12th c., p. 32; Minorsky 1942, p. 32
  34. ^ Gardīzī ca. 1050, p. 108; Minorsky 1942, p. 108
  35. ^ Minorsky 1942, p. 6,106
  36. ^ Uçar 2020, p. 29; 53; Şen 2018, p. 29; 53
  37. ^ Ibn Fadlan
  38. ^ Sümer 1972, p. 44–45
  39. ^ Uçar 2020, p. 29–30; 56; Şen 2018, p. 29–30; 56
  40. ^ Uçar 2020, p. 28–29
  41. ^ a b Harva 1938, p. 401
  42. ^ Harva 1938, p. 245; 7; Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 245; 7
  43. ^ Uçar 2020, p. 30
  44. ^ Uçar 2020, p. 34
  45. ^ Erkoç 2024, p. 179; 30–31; 56; Uçar 2020, p. 179; 30–31; 56; Şen 2018, p. 179; 30–31; 56
  46. ^ Erkoç 2024, p. 179
  47. ^ Erkoç 2024, p. 185
  48. ^ Erkoç 2024, p. 196
  49. ^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription
  50. ^ Uçar 2020, p. 27–28
  51. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 107
  52. ^ Harva 1938, p. 386–387; 18,122; Erdal 2004, p. 386–387; 18,122
  53. ^ Uçar 2020, p. 24
  54. ^ Kül Tegin inscription; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Theophylact Simocatta

Kaynaklar

Literatür

  • Hüseyin Uçar, Bir Kültün Özellikleri: Türklerde Su Kültü (2020)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Gök Türklerde Doğa Kültleri (2024)
  • Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • V. Minorsky, Sharaf al-Zamān Ṭāhir Marvazī on China, the Turks and India (1942)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Talat Tekin, Irk Bitig: The Book of Omens (1993)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Marie Antoinette Czaplicka, Aboriginal Siberia: A Study in Social Anthropology (1914)
  • Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi (1995)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Duan Chengshi 段成式, 酉陽雜俎 Yǒuyáng Zázǔ (ca. 860)
  • Sharaf al-Zamān Ṭāhir al-Marwazī, طبائع الحيوان Ṭabāʾiʿ al-Ḥayawān (early 12th c.)
  • Gardīzī, زين الأخبار Zayn al-Akhbār (ca. 1050)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Dinler
Alara · Iye · Sacred Mountains

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Water Cult.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/water-cult/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026