Toʻremen Apa

Toʻremen Mukan xonning oʻgʻli edi. Taspar uni oʻz vorisi qilishni xohladi, Koʻk turk zodagonlari esa rad etdi. Bu rad etish uni isyonchiga aylantirdi. Uni tinchitish uchun berilgan unvon uni Apa xon qildi. U Ishbara bilan gʻarbiy qanot ortida turgan holda jang qildi va bu urush xoqonlikni boʻlgan fuqarolar urushining birinchi yurishi edi. 587-yilda, dushmanining vafot etgan yili, Ishbaraning ukasi Bagha uni tirik qoʻlga oldi.^[1]

Ismlar

Xitoy tarixnomalari uning shaxsiy ismini Daluobian, unvonini esa Apa xon deb beradi.^[1] Toʻremen shaklida qayta tiklash, Tashagʻil izidan, odat qonuni törü asosida hosil qilingan. Bu yerda u haqqoniy kishi, qonun saqlovchisi deb izohlanadi. Bu qayta tiklash va turkiy manbada qayd etilmagan. Apa — qadimgi turkiy hurmat unvoni, «aka» yoki «hurmatli hukmdor». U Ashinalarning yuqori shahzodalariga berilgan va urushda uning daʼvosiga qonuniylik bergan.

Vorislik inqirozi (581)

Taspar 581-yilda oʻlim yoqasida edi. U taxt oʻz oʻgʻli Amrakka emas, Toʻremenga oʻtishini xohlagan.^[1] Koʻk turk xoni oʻz vorisini nomlash huquqiga ega emas edi. Vorislik yon tomonlama borardi, shunda hech bir bitta tarmoq taxtni saqlab qolmasin.^[1] Zodagonlar Oʻtukanda yigʻildi. U yerda sharqning kichik xoni va katta tarmoqning oʻgʻli Ishbara shu asoslarda eʼtiroz bildirdi. U yana bir asosda ham eʼtiroz bildirdi: Toʻremenning onasi koʻk turk boʻlmagan va, uning daʼvosiga koʻra, past martabali edi.^[1] Ikkinchi eʼtiroz davlatning xarakteridan kelib chiqardi. Koʻk turklarni mustaqil qilish uchun asos solingan davlatdan koʻk turk xoni kutilgan. Har qanday kelib chiqishdan boʻlgan mahalliy hukmdorlar tanlovda ovozga ega edi, ammo zodagonlarning aksariyati koʻk turklar edi. Sogʻdiylar savdoga ixtisoslashgan edi, hukmronlikka emas. Ishbara isyon bilan tahdid qildi va Amrakni taklif qildi, kengash qabul qildi.^[1]

Toʻremen saylovni noqonuniy deb rad etdi. U oʻz tarafdorlari orasida katta nufuzga ega edi va uni isyon uchun koʻtardi. Amrak isyonning oldini oldim deb oʻylab, Ishbara foydasiga taxtdan voz kechdi. Aslida esa oldini olmagan edi.^[1] Toʻremenga Apa xon unvoni xuddi Amrak Tolada ikkinchi xon va Ishbara Oʻtukanda oliy hukmdor boʻlgan kelishuvda berildi. Boshqa oʻqish uni Ishbaraga toʻgʻridan-toʻgʻri urush eʼlon qiladi, deb hisoblaydi.^[2] Ikkala bayonda ham urushni Toʻremen boshladi.

Gʻarbga qochish (583)

Apa 583-yilda Ishbara bilan birga Xitoyga yurdi. U Tardush Tele qoʻzgʻolonini kutib olish uchun chekingandan keyin Ishbara va Bagha bilan jabhani ushlab turdi. Suy iyun oyida Koʻk turk qoʻshinini Baidao yaqinida yengdi. Kasallik keyin boshlandi. Chekinayotgan qoʻshindagi xitoylik agentlar qoʻmondonlarni, avvalo Apa bilan Ishbarani, bir-biriga qarama-qarshi qoʻydi. Ishbara Apadan qoʻrqib qoldi, Apa Suy bilan muzokara olib borayotgan koʻrinadi. U birdan unga qarshi chiqdi, uning qarorgohiga bosqin qildi va onasini oʻldirdi. Apa gʻarbda Tardush yoniga qochdi.^[3] Ikkinchi bayon buni boshqacha aytadi. Apa gʻarbga yoʻlda ikkita tezkor jangda yutqazdi va vahima ichida Suyabga keldi, u yerda Tardush hamon Telelar bilan band edi. Ishbara Oʻtukanga qaytdi va onani keyin oʻldirdi. Bayonlar orasida ketma-ketlik farq qiladi, oʻldirish farq qilmaydi. Apaning onasi Ishbaraning xolasi edi.

Apa xon (583–587)

Suyabdan Toʻremen Tardushning qoʻllab-quvvatlashi bilan Apa xon sifatida jang qilishda davom etdi. Ishbaraning tozalashidan dahshatga tushgan begʻlar unga oʻtdi. Tardushning oʻz ambitsiyasi bor edi, u taxminan 582-yildan boshlangan va butun xoqonlikdan kam narsani maqsad qilmagan. U Apaning ishini oʻz quroliga aylantirdi. Eng yaxshi oʻqishga koʻra, isyon Tardushga noibdan xonga aylanish uchun mukammal imkoniyat berdi.^[2] 585-yilda gʻarbiy qoʻshin Ishbaraga shu qadar qattiq bosim oʻtkazdiki, u Suyga boʻysundi. Sentyabrda u Oʻtukanga yurish qildi.^[4] Apa u bilan birga borganmi, qayd etilmagan.

587-yilda Ishbara vafot etdi. Uning ukasi Bagha, Ishbaraning vasiyatiga koʻra xon qilib koʻtarilgan, Suy imperatori unga yuborgan nogʻoralar va bayroqlar ostida Apaga qarshi gʻarbga yurdi.^[1] Apaning odamlari bayroqlarni Suy qoʻshinlari u bilan ekanining belgisi deb oldi. Ular koʻplab boʻlib oʻtdi va Bagha Apani tirik qoʻlga oldi.^[1] Bagha imperatordan asir yashasinmi yoki oʻlsinmi, deb soʻradi. Kansler Gao Jiong qarindoshning qarindoshni yoʻq qilishi yara ekanini aytib javob berdi va imperator uni avf etdi.^[1] «Sui shu» Apa haqida boshqa narsa aytmaydi. Gʻarbda uning xalqi Yangsu Teginning oʻgʻli Nirini oʻz xoni qilib koʻtardi.^[1] «Sui shu»ning bir oʻqishi gʻarbiy koʻk turklarning keyingi xonlarini Istamidan emas, undan keltirib chiqaradi. Manbalarni uygʻunlashtirishga yaqinda qilingan urinish uni Tardushni gʻarbiy yerlaridan haydab chiqargan va gʻarbni bir muddat ushlab turgan, deb hisoblaydi. Keyin Istami tarmogʻi oʻzini yana tasdiqladi. Gʻarbiy maqola nuqtai nazarlarni bayon qiladi va ulardan birortasi ustun kelmagan.

Koʻk turk fuqarolar urushi davrida 584-yildagi Osiyo xaritasi: gʻarbda Tardush, oʻrtada Toʻremen Apa va sharqda Ishbara hududlari, irmoq sifatida Tarim vohasi davlatlari va Hayotillar knyazliklari, Sharqiy Rim imperiyasi, Sosoniylar Eroni, Suy, Chen, Tuyuhun va Goguryeo yonida, dasht bilan Xitoy oʻrtasida Shimoliy Qi devori va shtrixlangan chegara zonasi — 584-yilda, fuqarolar urushi boshlanganda Koʻk turk dunyosi: gʻarbda Tardush, oʻrtada Toʻremen Apa va sharqda Ishbara, Suy, Chen, Sosoniylar Eroni va Sharqiy Rim imperiyasi yonida. Dasht bilan Xitoy oʻrtasida Shimoliy Qi devori (556) va hech bir tomon egallamagan chegara zonasi turadi. Zamonaviy xarita; hududlar taxminiy.

585-yildagi Koʻk turk fuqarolar urushi xaritasi: gʻarbda Qora dengizdan Suyabgacha Tardush, Tyan-Shan bilan Oʻtukan oʻrtasida Toʻremen Apa, sharqda Ishbara, 585-yil sentyabrida Oʻtukanga yurish, Ishbaraning Suy himoyasi ostida Baidaoga chekinishi va Apaga qarshi qarshi hujumi, irmoq sifatida Tarim vohasi davlatlari va janubda Suy — 585: Sentyabrda gʻarb qoʻshini Oʻtukanga yuradi. Ishbara Suy himoyasi ostida Baidaoga chekinadi va oradan Apaga qarshi zarba beradi. Zamonaviy xarita; yoʻllar chizilgan, xoqonlik ichidagi boʻlinishlar taxminiy.

587 dan 588 gacha boʻlgan Koʻk turk fuqarolar urushi xaritasi: gʻarbda Tardush, Tyan-Shan bilan Xangay oʻrtasida Apa tarafdorlari ichida Niri, Bagha ostidagi va 588-yildan Tulan ostidagi sharqiy xoqonlik, Baghaning 587-yildagi gʻarbga yurishi, unda Apa tirik qoʻlga olindi, hamda 588-yildagi Fors bilan urush, janubda Suy va Chen — 587–588: Ishbara vafot etadi, sharqda uning oʻrniga Bagha oʻtadi. Bagha gʻarbga yuradi va Apani tirik qoʻlga oladi; Niri Apa tarafdorlarini boshqaradi. 588-yilda Bagha qulaydi va Tulan oʻrnini egallaydi, gʻarb esa Fors bilan urushda. Zamonaviy xarita; yoʻllar chizilgan, xoqonlik ichidagi boʻlinishlar taxminiy.

Baho

Toʻremen — manbalar urushni uning atrofida qurib, keyin qiziqishini yoʻqotgan shahzoda. U hokimiyatga ochkoʻzligi urushni muqarrar qilgan toʻrt shahzodadan biri sanaladi. Toʻrttasidan uning daʼvosi eng yaxshisi edi, chunki marhum xon uni nomlagan edi. Uning ishi eng zaif edi, chunki kengash nomlamagan edi. Kul Tegin yozuvi xitoyliklar akani ukaga qarshi qoʻygan, deydi. U qaysi aka-ukalar ekanini aytmaydi.^[5]